Кіріспе

Дидесса – Эфиопияның батысындағы өзен. Абай өзенінің саласы болып табылатын ол Гомма тауларында басталып, солтүстік-батыс бағытта ағып, Абай өзенінің ең оңтүстік нүктесінен солтүстікке бұрылатын жерге құяды. Дидессаның су жинау алабы шамамен 19 630 шаршы километрді құрайды, Бенишангул-Гумуз аймағының және Оромия аймағының Батыс Велега аймағының бір бөлігін қамтиды. Оң жағалаудағы салаларына Енарея, Ает, Вама және Ангар өзендері жатады, ал сол жақтағы ең ірі саласы – Добана өзені. 1890 жылдардың ортасында бұл өзенді зерттеген және жергілікті тұрғындармен сұхбаттасқан Александр Булатович Ангармен қосылғаннан кейін Дидессаның ағысы жылдам және еркін, сонымен қатар кеме жүруге қолайлы екенін айтқан.

Адамзат тарихы

ХХ ғасырдың басындағы зерттеуші Герберт Велд Бланделл "Дидесса" атауы бұл өзеннің әлдеқайда ертерек атын ығыстырған секілді екенін айтты, "1861 жылға дейін, d'Abbadie Батыс Шоада саяхаттап, сұрақтар қойғанда" оның бұрын қолданылуына ешқандай дәлел таба алмады. 1905 жылы ол сапар шеккен кезде Дидессаның оң жағындағы Хандак орман "пілдердің сүйікті мекені ретінде әйгілі болды. Олар Нилге қарай Дидеса және Дабус өзендері арқылы көтеріледі, олардың ойынша, екінші өзен төсенішіндегі жас бамбук өсімдігінің көптігі оларды тартады". Ол сондай-ақ Дидесса мен Абайдың қосылған жерінде "алтын іздеу жұмысы басталады және Нил бойымен, сондай-ақ Дабус пен оның салаларының бойымен жалғасады" деп атап өтті, сонымен қатар:
Базальт пен туфтың жоғарғы қабаттарының терең эрозиясы және одан кейінгі ыдырау, төмендегі гнейстік және рогблендикалық тақталы құрылымдарды ашып көрсетеді, сондықтан Чочи табанынан өзенге дейінгі, 15 мильге созылған бүкіл аймақ кварц кесектерімен және тастармен жабылған, көптеген шығыстарды көрсетеді. Рифтердің ыдыраған бөліктері жерге шашырап жатыр, ал олардың құрамындағы алтын кішкентай арналарға шайылып, содан кейін Абайға жеткізіледі. Осы зерттеушілердің күш-жігеріне және адамның бұл аймақта пайда болғаннан бері, Дидессаның Некемитеден басталып Абайға құйылатын жеріне дейінгі бағыты 1935 жылға дейін Дунлоп пен Тейлормен анықталмаған. Олар Некемитедегі жергілікті шенеунік Дежазмах Хабте Марямнан "жергілікті Шанкалалардың өзі, оның білуінше, ешкім өзеннің ағысын Әббайға дейін бақылаған емес" екенін естіді. Шындығында, жылдың белгілі бір уақыттарында [Дежазмах жалғастырды], бірнеше Шанкалалар оның Дадесса көпірінен солтүстікке қарай 15 миль жерде жаңадан отырғызған мақта егісінде жұмыс істеді; бірақ тіпті осы бірнеше миль, оның сөздерімен айтқанда, "тек маймылдарға ғана лайықты жер" болды. Ол біз кездесетін қиындықтарды атап өтті: жолдар жоқ, тығыз бамбук ормандары, қызба және өзеннің бойындағы таулардың тік беткейлері. Егер біз Аббай мен Дадессаның қосылған жерін көруге ниеттенсек, Некемитеден Нежоға, содан кейін белгілі жолмен қиылысқан жерге дейін барудың дұрыс екенін ұсынды.

Аңгер суландыру бөгеті

2021 жылдың 14 маусымында Оромия аймақтық мемлекетінің президенті Шәмеліс Әбдіса мен Су, суару және энергетика министрі Силеши Бекеле Дидесса өзеніндегі Аңгер суару тоғанының құрылысын бастарды, оның үш жылда аяқталуы жоспарлануда.