Кіріспе
Дидесса – Эфиопияның батысындағы өзен. Абай өзенінің саласы болып табылатын ол Гомма тауларында басталып, солтүстік-батыс бағытта ағып, Абай өзенінің ең оңтүстік нүктесінен солтүстікке бұрылатын жерге құяды. Дидессаның су жинау алабы шамамен 19 630 шаршы километрді құрайды, Бенишангул-Гумуз аймағының және Оромия аймағының Батыс Велега аймағының бір бөлігін қамтиды. Оң жағалаудағы салаларына Енарея, Ает, Вама және Ангар өзендері жатады, ал сол жақтағы ең ірі саласы – Добана өзені. 1890 жылдардың ортасында бұл өзенді зерттеген және жергілікті тұрғындармен сұхбаттасқан Александр Булатович Ангармен қосылғаннан кейін Дидессаның ағысы жылдам және еркін, сонымен қатар кеме жүруге қолайлы екенін айтқан.
The Didessa (pronounced: ɗeɗ:e:s:a; ) is a river in western Ethiopia. A tributary of the Abay River, it rises in the mountains of Gomma, flowing in a northwesterly direction to its confluence where the course of the Abay has curved to its southernmost point before turning northwards at about The Didessa's drainage area is about 19,630 square kilometers, covering portions of the Benishangul Gumuz Region and the West Welega Zone of the Oromia Region. Tributaries on the right bank include the Enareya, Aet, Wama, and the Angar rivers; on the left side the most important tributary is the Dobana River. Exploring this river in the mid 1890s and from interviews with local inhabitants, Alexander Bulatovich asserted that downstream of its junction with the Angar, the Didessa is rapid free and potentially navigable.
Адамзат тарихы
ХХ ғасырдың басындағы зерттеуші Герберт Велд Бланделл "Дидесса" атауы бұл өзеннің әлдеқайда ертерек атын ығыстырған секілді екенін айтты, "1861 жылға дейін, d'Abbadie Батыс Шоада саяхаттап, сұрақтар қойғанда" оның бұрын қолданылуына ешқандай дәлел таба алмады. 1905 жылы ол сапар шеккен кезде Дидессаның оң жағындағы Хандак орман "пілдердің сүйікті мекені ретінде әйгілі болды. Олар Нилге қарай Дидеса және Дабус өзендері арқылы көтеріледі, олардың ойынша, екінші өзен төсенішіндегі жас бамбук өсімдігінің көптігі оларды тартады". Ол сондай-ақ Дидесса мен Абайдың қосылған жерінде "алтын іздеу жұмысы басталады және Нил бойымен, сондай-ақ Дабус пен оның салаларының бойымен жалғасады" деп атап өтті, сонымен қатар:
Базальт пен туфтың жоғарғы қабаттарының терең эрозиясы және одан кейінгі ыдырау, төмендегі гнейстік және рогблендикалық тақталы құрылымдарды ашып көрсетеді, сондықтан Чочи табанынан өзенге дейінгі, 15 мильге созылған бүкіл аймақ кварц кесектерімен және тастармен жабылған, көптеген шығыстарды көрсетеді. Рифтердің ыдыраған бөліктері жерге шашырап жатыр, ал олардың құрамындағы алтын кішкентай арналарға шайылып, содан кейін Абайға жеткізіледі. Осы зерттеушілердің күш-жігеріне және адамның бұл аймақта пайда болғаннан бері, Дидессаның Некемитеден басталып Абайға құйылатын жеріне дейінгі бағыты 1935 жылға дейін Дунлоп пен Тейлормен анықталмаған. Олар Некемитедегі жергілікті шенеунік Дежазмах Хабте Марямнан "жергілікті Шанкалалардың өзі, оның білуінше, ешкім өзеннің ағысын Әббайға дейін бақылаған емес" екенін естіді. Шындығында, жылдың белгілі бір уақыттарында [Дежазмах жалғастырды], бірнеше Шанкалалар оның Дадесса көпірінен солтүстікке қарай 15 миль жерде жаңадан отырғызған мақта егісінде жұмыс істеді; бірақ тіпті осы бірнеше миль, оның сөздерімен айтқанда, "тек маймылдарға ғана лайықты жер" болды. Ол біз кездесетін қиындықтарды атап өтті: жолдар жоқ, тығыз бамбук ормандары, қызба және өзеннің бойындағы таулардың тік беткейлері. Егер біз Аббай мен Дадессаның қосылған жерін көруге ниеттенсек, Некемитеден Нежоға, содан кейін белгілі жолмен қиылысқан жерге дейін барудың дұрыс екенін ұсынды.
The deep erosion of the upper strata of basalt and trap, and subsequent decomposition, lays bare the gneissic and hornblendic schist formations below, so that nearly the whole country from the foot of Chochi to the river, a distance of 15 miles, is covered with quartz pebbles and boulders, and shows numerous outcrops. The decomposed portions of the reefs are strewn over the ground, and the gold they contain is thus washed into the small streams, and then carried into the Abai. Despite the efforts of these explorers, and the presence of humans in the area since roughly the origins of the species, the course of the Didessa from its point near Nekemte to its confluence with the Abay apparently was only traced in 1935 by Dunlop and Taylor. They were told by Dejazmach Habte Maryam, the local official in Nekemte, "that nobody, even the local Shankallas, as far as he knew, had ever followed the course of the river to its junction with the Abbai." Admittedly, at certain times of the year [the Dejazmach continued], a few Shankallas worked in some cotton fields, which he had just planted 15 miles north of the Dadessa bridge; but even these few miles were, to use his own words, "a country fit only for monkeys." He emphasized the difficulties which we would encounter: no paths, thick bamboo forests, fever, and, with an expressive upward wave of his hand, the steepness of the mountains bordering the river. He suggested that, if we were anxious to see the confluence of the Abbai and Dadessa, we would be well advised to follow the track from Nekemti to Nejo, thence along a known track to the junction.
Аңгер суландыру бөгеті
2021 жылдың 14 маусымында Оромия аймақтық мемлекетінің президенті Шәмеліс Әбдіса мен Су, суару және энергетика министрі Силеши Бекеле Дидесса өзеніндегі Аңгер суару тоғанының құрылысын бастарды, оның үш жылда аяқталуы жоспарлануда.