Кіріспе

Жапон фольклорындағы мысық айдаһарының түрі. Некомата (бастапқы түрі: 猫また, кейінгі түрлері: 猫又, 猫股, 猫胯) – жапон фольклорында, классикалық әңгімелерде, эсселерде және т.б. сипатталған мысық ёкай түрі. Олардың екі өте ерекше түрі бар: тауларда өмір сүретіндері және есейіп, ёкайға айналған үй мысықтары. Некоматаны көбінесе бакенекпен шатастырады.

Таулық кокомата

Некоматалар Жапониядағыдан бұрынғы әңгімелерде де кездеседі. Суй әулеті кезінде 猫鬼 және 金花猫 сөздері құпия мысықтарды сипаттаған. Жапон әдебиетінде некомата алғаш рет Камакура дәуірінің басында Фудзивара но Тейканың "Меигетсуки" еңбегінде пайда болды: Тенпуку жылдарының басында (1233), 2 тамызда Нантода (қазіргі Нара префектурасы) бір түнде бірнеше адамды өлтіріп жеген некомата (猫胯) болды делінеді. Некомата тау аңдары ретінде сипатталған: "Меигетсуки" бойынша, "Олардың көзі мысықтай, ал денесі иттің денесінен үлкен". Камакура дәуірінің соңындағы (шамамен 1331 жылғы) "Цурезурегуса" эссесінде былай делінген: "Таудың шұңқырында некоматалар бар, олар адамдарды жейді дейді (奥山に、猫またといふものありて、人を食ふなると人の言ひけるに)". Дегенмен, көптеген адамдар некоматаның шынымен мысық монстры екеніне күмәнданады. Адамдар "некомата ауруы (猫跨病)" деп аталатын ауруға шалдығады делінетіндіктен, кейбіреулер некоматаны қызуын ауруына шалдыққан аң деп түсіндіреді. "Тоноигуса (宿直草)" және "Сорори Моногатари (曾呂利物語)" сияқты қаидан жинақтарында да некоматалар таудың терең жерлерінде жасырынып жатады; ал таудың терең жерлерінде олардың адам кейпіне айналуы туралы әңгімелер бар. Халық дінінде таулық некомата туралы көптеген әңгімелер кездеседі.

Үй мысығы nekomata

Сонымен қатар, Камакура дәуірінің Кокон Чомджоудағы "Канкё Хоин (観教法印)" әңгімесінде таудың тіктегіндегі виллада өскен ескі мысық аузында құпия қазына – қорғаныш қылышын ұстап қашып кетеді. Адамдар мысықты қуалайды, бірақ ол өзін жасырып, мысық кейпіндегі жын туралы ой қалдырады. Жоғарыда аталған "Цурезурегуса" еңбегінде тауларда жасырынған некоматалардан басқа, қартайып, түрленіп, жеп, адамдарды ұрлап әкететін үй мысықтары туралы да сипаттамалар бар. Сондай-ақ, бұл терминнің шығу тегі туралы теория бар: қартайған мысықтардың арқасындағы терісі түсіп, төмен қарай салбырап, екі құйрығы бардай көрінеді. Жапонияда мысықтар көбінесе өліммен байланысты, сондықтан осы рухты кінәлау жиі кездеседі. Көптеген бакенэколардан қараңғырақ және зұлым, некоматаның некромантия күші бар делінеді, ал өлгендерді қайта тірілткеннен кейін, оларды ритуалдық билермен, лапасы мен құйрығының көмегімен бақылайды. Бұл ёкайлар таңғажайып өрттер мен басқа да түсіндірілмейтін оқиғалармен байланысты. Мысық неғұрлым ескі және зорлық көрген болса, некоматаның күші де соғұрлым артады. Өздеріне жасалған зұлымдықтардың құрбандарынан кек алу үшін, бұл рух өлген туыстарының келуі арқылы адамдарды мазалайды. Кейбір аңыздарда айтылғандай, бұл жын-шайтандар, бакенэко сияқты, адам кейпіне енеді, көбінесе қарт әйелдер түрінде көрініп, көпшілік орында жаман мінез-құлық танытып, барған жеріне қараңғылық пен зұлымдық әкеледі. Осы сенімдердің салдарынан кейде мысықтардың құйрықтары кесілген, себебі құйрықтары бұралып кетпесе, олар некоматаға айнала алмайды деген болжам болған. Осы ерекшеліктері мен қасиеттеріне байланысты, некоматалар ежелден-ақ шайтандық деп есептелген. Өлгендердің жерлеу кезінде қайта тірілуі немесе мысықты өлтірген үшін жеті ұрпаққа қарғыс түсірілуі сияқты халықтық сенімдер мен қорқыныштарға байланысты, некомата туралы аңыз дүниеге келді деп саналады. Сонымен қатар, халық аңыздарында мысықтар мен өлгендердің арасында байланыс бар. Ет жейтін жануарлар ретінде мысықтардың шіріген иісті сезу қабілеті жоғары болғандықтан, олар өлекселерге жақындауға бейім деп есептелген; осы сенімге байланысты, кейде өлекселерді ұрлайтын каша ёкайі, некоматамен бірдей саналған.

Йокай бейнелері

Эдо дәуірінде йокайды бейнелейтін және сипаттайтын көптеген кітаптар жарық көрді (йокай эмаки), онда некомата жиі көрсетілген. 1737 жылы жарық көрген «Хякай Зукан» (Гембун 2) кітабында шамизен тартып ойнайтын әйел түріндегі некоматаның суреті бар. (Осы беттегі бірінші суретті қараңыз.) Эдо дәуірінде шамизендер көбінесе мысық терісінен жасалғандықтан, бұл некомата өзінің түрі туралы қасіретті ән айтып, ішектерін тартып ойнаған. Ал геиша киімін киген некоматалар туралы айтсақ, кейде некомата мен геишалар туыс деп есептеледі, себебі геишалар бұрын «мысықтар (неко)» деп аталған.

Сенри

Қытай мифологиясында "xiānlí/senri (仙狸)" деп аталатын мысық жанұясы бар ("ri 狸" – "құбыршық мысық" дегенді білдіреді). Әңгімелерде ескірген құбыршық мысықтар құдайлық рухани күшке (шиан өнері) ие болып, әдемі ер немесе әйел түріне еніп, адамдардың жанын сорып алады. Кейбір теориялар бойынша, жапондық некомата аңыздары қытайлық шианли/сенри әңгімелерінен пайда болған.