Кіріспе

Колумбиядағы солшыл партизандық қозғалысы (1974–1990)

19 сәуір қозғалысы (lang es), немесе M 19, 1970-жылдардың соңы мен 1980-жылдары белсенді болған Колумбияның қалалық партизандық қозғалысы еді. 1990 жылы демобилизациядан кейін ол М 19 Демократиялық Альянсы (Alianza Democrática M 19), немесе AD/M 19 саяси партиясына айналды. M 19 өзінің бастауын 1970 жылдың 19 сәуірінде өткен президент сайлауындағы күмәнді жеңіске байланыстырады, онда бұрынғы әскери диктатор Густаво Рохас Пинильяның солшыл популистік Ұлттық Халық Альянсы (АНАПО) екі үлкен партияның билікті бөлісу коалициясы – Ұлттық Фронттан жеңілді. M 19 бастапқыда өзін АНАПО-ның қарулы қанаты деп жариялады, бірақ партия басшылары бұл байланысты жоққа шығарды. M 19 идеологиясы революциялық ұлтшылдық болды, бірақ оның басты мақсаты Колумбияда сайлау демократиясын кеңейту еді. Ол Оңтүстік Американың басқа қалалық партизандық топтарынан, мысалы, Уругвайдағы Тупамаростар мен Аргентинадағы Монтонеростардан шабыт алды. 1980-жылдардың ортасында M 19 Колумбиядағы екінші ірі партизандық топ (ФАРК-тан кейін) болды, оның белсенді мүшелерінің саны 1500-2000 аралығында бағаланды. Оның осы кезеңдегі іс-әрекеттеріне Боливардың қылышын ұрлау және Әділет сарайын қоршау кірді. Топ 1980-жылдардың соңында демобилизацияланып, сайлау саясатына көшті, бірақ оның көптеген жетекшілері өлтірілді. 2003 жылы М 19 Демократиялық Альянсы АНАПО-мен бірігіп, Тәуелсіз Демократиялық Полюс партиясын құрды, ол бүгінгі Альтернативті Демократиялық Полюс партиясының алдын бағытты. Басқа бұрынғы мүшелері түрлі солшыл партияларға, соның ішінде Жасыл Альянс пен Адамгершілік Колумбиясына қосылды, соңғысын бұрынғы мүше Густаво Петро құрды. Петро осы партияларды өзінің Pacto Histórico коалициясында біріктірді, ол 2022 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, Колумбияның қазіргі үкіметтік коалициясын құрды.

Қарулы әрекет

М-19 тарихын екі кезеңге бөлуге болады: біріншісі – 1980 жылдардың басы мен ортасындағы сәтсіз қарулы төңкеріс күресі, ал екіншісі – 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында азаматтық қоғам мен саяси өмірге салыстырмалы түрде құрылтайлы қайта қатысу.

Боливардың семсерін ұрлау

М-19 жасаған әрекеттердің арасында бірнеше маңызды оқиға ерекшеленіп тұрады. Өте символдық әрекет ретінде М-19 1974 жылы музейден Симон Боливардың семсерінің бірін ұрлады, бұл оқиға топтың әділетсіз деп есептелетін үкіметке қарсы азаматтық көтерілісті бейнелеу үшін пайдаланды. М-19 семсерді Боливардың қайтыс болған күнінің 160 жылдығына, яғни 1990 жылдың 18 желтоқсанына дейін қайтаруға уәде берді. Бірақ ұйым өз уәдесін орындай алмады және енді семсердің өзінде жоқ екенін мойындауға мәжбүр болды. Дегенмен, 1991 жылы М-19 ақыры семсерді қайтарды.

Хосе Ракель Меркадоның ұрланып, өлтірілуі

1976 жылы 15 ақпанда М 19 Колумбия жұмысшылар конфедерациясының (КТК) президенті, кәсіподақ жетекшісі Хосе Ракель Меркадоны құсырып алып, оны Колумбия жұмысшыларының мүддесін АҚШ империализміне сатқандықпен айыптады және өлім жазасына кесті. Топ Меркадоны пара алу және ЦРУ-мен байланыс жасаумен айыптады. М-19 еңбек көшбасшысының өлім жазасын "жеңілдетуге" дайын екенін мәлімдеді, егер үкімет мыңдаған жұмыстан босатылған жұмысшыларды қайта жұмысқа алса, мемлекеттік қызметкерлерге ереуіл құқығын берсе және 12 колумбиялық газетте хабарлама жарияласа. Меркадоның денесі пластикке оралған күйде Богота қаласындағы саябақтағы шам бағанасына сүйенген қалпында табылған.

Солтүстік кантоннан қару ұрлау

1979 жылғы Жаңа жыл қарсаңында топ Колумбия армиясының қару-жарақ қоймасына тоннель қазып, 5000-нан астам қару ұрлады. Бұл топтың қарулы күш қолдануға деген нақты мүмкіндігінің бірінші көрінісі саналды.

Доминикан Республикасы елшілігінің қоршауы

Топ Доминикан елшілігін қоршау сияқты басқа да жоғары деңгейдегі іс-әрекеттерімен де танымал. 1980 жылдың 27 ақпанында партизандар коктейль кешінде Доминикан Республикасының елшілігіне шабуыл жасады. Олар Колумбия тарихында дипломаттарды тұтқынға алған ең көп санды жағдайды тіркеді, олардың арасында АҚШ-тың елшісі де бар, барлығы 14 елшіні құрады. Нәтижесінде, Хулио Сесар Турбай Аяла үкіметімен өткізілген шиеленіспен толы келіссөздерден кейін, тұтқындар қауіпсіз босатылып, тұтқынға алушылар Кубаға жер аударылуға рұқсат алды. Кейін олардың бір бөлігі елге оралып, М-19 қозғалысының қызметіне белсенді түрде қайта қосылды. Осы оқиғаға қатысқандардың көптеген заманауи әңгімелері мен кейінірек берген мәлімдемелері Колумбия үкіметінің М-19-дың тағы бір талабына бағынып, тұтқындарды босату үшін топқа 1-ден 2,5 миллионға дейін АҚШ долларын берген болуы мүмкін деген болжамдарға орын берді.

Бірінші бейбіт келіссөздер

Белисарио Бетанкур үкіметтігі кезінде (1982–1986), М-19 тобының сол кездегі басшысы Хайме Бетеман Кайон, Колумбия үкіметімен Панамада қақтығысты шешу мақсатында кездесу ұсынды. Бірақ 1983 жылғы 28 сәуірде Бетеман Панамаға жол барысында ұшақ апатында қаза тапты, нәтижесінде келіссөздер тоқтатылды. Келіссөздер Коринто, Каука келісімдерімен аяқталды. Атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды, сондай-ақ партизандық отрядының болашақта таратылуы жөніндегі әрі қарайғы диалогты жалғастыру туралы келісімге қол қойылды. Дегенмен, Ла Урибе және Коринто келісімдеріне қарсы болған әскердің бір бөлігі негізгі көшбасшылар Иван Марино Оспина, Антонио Наварро Вольф, Карлос Писарро, Маркос Чалита және т.б. өміріне қастандық жасады.

Сот сарайын қоршау

М-19 партизандық тобы Әділет сарайының қоршауына әкелген оқиғаларды бастады. Бұл шабуыл кезінде, 1985 жылғы 6 қарашада Колумбияның Жоғарғы соты орналасқан Әділет сарайында 35 қарулы көтерілісші коммандос 300-ге жуық заңгер, судья және Жоғарғы Сот төрешілерін тұтқынға алды. Олар президент Белисарио Бетанкурды елдің бейбітшілікке деген ниетін сатқандық үшін сотталуын талап етті, оны судьялар алдында айыптауды қалады. Бұл жағдай жұртшылыққа белгілі болған кезде Колумбия армиясы Әділет сарайының айналасын әскерилер мен EE 9 Cascavel бронежүккөліктерімен қоршады. Бастапқыда әскерилер тұтқынға алушылармен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ кейбір көрнекті тұтқындардың жалбарынына қарамастан, бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Бетанкур әкімшілігі мен оның кеңесі қиын жағдайға тап болды. Олар көтерілісшілердің талаптарына бағынуға дайын болмады, себебі бұл үкіметтің беделіне қауіп төндіретін және жағымсыз үрдіс тудырады деп санайтын. Соңында, шиеленіскен талқылардан кейін, төтенше жиналыста әскерилерге жағдайды шешуге және сарайды күшпен қайтаруға рұқсат берілді. Әскери шабуыл кезінде Жоғарғы Сот төрағасы Альфонсо Рейес Эчандия телефон арқылы Богота радиостанциясына хабарласып, билік органдарынан "өрт тоқтату және көтерілісшілермен диалог" орнатуды өтінді. Президент Белисарио Бетанкур қоршауды тоқтатудан бас тартты. Ғимарат өртеніп, 100-ден астам адам (оның ішінде елдің 21 Жоғарғы Сот судьясының 11-і) қаза тапты, ал құнды құжаттар жойылды. М-19 оқиға кезінде бірнеше жоғары лауазымды командирлерін жоғалтты. Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық сот 2014 жылы Колумбия мемлекетінің дағдарыс кезінде күштеп жоғалуларға, азаптауларға және соттан тыс өлім жазаларына жауапты екенін мәлімдеді. 2015 жылы президент Хуан Мануэль Сантос Колумбия әскерилерінің шабуылы кезінде қаза тапқан бейбіт тұрғындар үшін кешірім сұрады. Сантос сот шешіміне сілтеме жасап, Әділет сарайында болған адамдардың жеке қауіпсіздігіне қатысты құқықтарын бұзғаны үшін де кешірім сұрады. Бетанкур үкіметі құрған арнайы тергеу комиссиясы 1986 жылғы маусымда Пабло Эскобардың бұл оқиғаға қатысы жоқ екенін көрсеткен баяндама жариялады, сондықтан бұл айыптауларды дәлелдеу мүмкін болмады (бірақ бұл мүмкіндік те жоққа шығарылмады). Автор Ана Карриган бұл әрекетті Колумбия үкіметінің құрылған қастандық деп мәлімдеді. Басқалары екі ұйым арасында бірнеше қақтығыстар болғандықтан, олардың байланысы болуы ықтимал емес екенін айтты. Мысалы, Медельин картелінің негізін қалаушы Хуан Давид Очоа Васкестің қарындасы Нивес Очоаны М-19 ұрлап кеткен. Бұл оқиға Медельин картелінің MAS/Muerte a Secuestradores ("Құтқарушыларға өлім") жарымәскери тобын құруына әкелді. Алайда, оның Эскобар мен Медельин картеліне қатысты теориялары мен күмәндануларын Рекс Хадсон сияқты басқалар жоққа шығарды, олар картельді оқиғамен байланыстыратын "көптеген дәлелдерді" ұсынды. Колумбияның бұрынғы Бас прокурорының көмекшісі, Ұлттық бақылаушының орынбасары, профессор және жазушы Хосе Маурисио Гаона, сондай-ақ бұрынғы Әділет министрі және Ұлыбританиядағы елші Карлос Медельин Бесера, өлтірілген Жоғарғы Сот судьяларының ұлдары М-19 пен Медельин картелі арасындағы байланысқа қатысты есірткі барондарының қатысуын одан әрі тексеруді талап етті. Богота қаласының әкімі Густаво Петро, М-19 партизандарының бұрынғы мүшесі, бұл айыптауларды жоққа шығарып, оларды есірткі барондарының сәйкессіз куәліктеріне негізделген деп мәлімдеді. Петроның сөзіне қарағанда, M19-дың тірі қалған мүшелері ұйым атынан қоршау кезіндегі трагедиялық оқиғаларға өз жауапкершіліктерін мойындайды, бірақ есірткі саудасына қатысқандарын жоққа шығарады.

Демобилизация және саясатқа қатысу

Халықаралық оқшауланған М-19 қарулы күресті жалғастыра алмайтынын түсінді: 1988 жылға дейін социалистік Шығыс Германиядан қару-жарақ жеткізуге әрекет жасалды, бірақ Ұлттық қорғаныс министрлігі, Сыртқы істер министрлігі және Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің наразылықтарынан кейін өтініш қабылданбады. М-19 ақырында қаруларын тапсырып, кешірім алып, 1980-ші жылдардың соңында қарулы күрестен бас тарған «Alianza Democrática M 19» (AD/M 19) саяси партиясына айналды. Соңында М-19 Боливардың қылышын демобилизациясының және заңды саясатқа қатысу арқылы қоғамды өзгертуге деген ниетінің символы ретінде қайтарды. 1990 жылы оның ең белгілі тұлғаларының бірі, президенттік үміткер және бұрынғы партизан командирі Карлос Писарро Леонгомез әуе рейсі барысында есірткі картельдері мен жартылай әскери жетекшілердің бұйрығымен өлтірілді (жоғалып кеткен AUC командирі Карлос Кастаньо 2002 жылы жарияланған кітаптарында және сұхбаттарында кісі өлтіруге қатысқан жауапкершілігін мойындады). Оның басқа мүшелері де көптеген қауіп-қорқынышқа ұшырады немесе сол сияқты өлтірілді. Антонио Наварро Вольф қайтыс болған Писарроның орнын басып, сол жылғы президенттік жарыста үшінші орынды иеленді. Оған қарсы ұсақ зорлық-зомбылық жалғасқанмен, AD/M 19 1990-шы жылдарға дейін сақталып қалды, жергілікті деңгейде жағымды сайлау нәтижелеріне қол жеткізіп, Колумбияның 1886 жылғы консервативті конституциясын алмастырған 1991 жылғы қазіргі конституцияның жасалуына белсенді қатысқан маңызды саяси күш ретінде жұмыс істеді. Антонио Наварро Колумбияның Либералдық партиясы мен Колумбияның Консервативтік партиясының өкілдерімен бірге Колумбия Конституциялық Ассамблеясының үш тең төрағасы болды. Көптеген сарапшылар AD/M 19 осы кезде өзінің ең жоғары деңгейіне жеткенін, және толығымен саяси аренадан жоғалмаса да, партия ретінде біртіндеп әлсіреп, оның бұрынғы мүшелерінің көптегені Тәуелсіз Демократиялық полюс коалициясында ықпалға ие болды.

Сайлау нәтижелері

Сайлау жылы | Жалпы дауыс саны | Жалпы дауыс үлесі (%) | Жеңілген орын саны | +/– | Үкімет
1990 | 992,613 | 26.7% | #2 | |
1991 | 483,382 | 10.3% | #3 | |
1994 | 153,185 | 3.0% | #3 | |
1998 | 10,722 | 0.1% | #42 | |
2002 | 43,293 | 0.5% | #31 | |