Кіріспе

1976 жылы Стивен Найт жазған нағыз қылмыс туралы кітап.

"Жек Жабдықшы: Соңғы шешім" кітабы Стивен Найттың қаламынан туған, алғаш рет 1976 жылы жарық көрді. Ол Викториялық Лондонның бес құрбанына қатысты, "Жек Жабдықшы" деп белгілі бір сериялық кісі өлтірушіге таңылған қылмыстың шешімін ұсынды. Найт британдық король отбасының, масондық ұйымның және суретші Уолтер Сикерттің қатысуымен жасалған күрделі конспирациялық теорияны ұсынды. Ол құрбандардың таққа мұрагерлікте екінші болып тұрған Кларенс және Авондейл герцогы Альберт Виктор мен қара жұмысшы қызы Энни Элизабет Круктың құпия некесін жасыру үшін өлтірілген деген тұжырым жасады. Найттың теориясына қарсы тұратын көптеген фактілер бар, ал оның негізгі дереккөзі Джозеф Горман (сонымен қатар Джозеф Сикерт ретінде танылған) кейіннен бұл оқиғаны мойындамай, баспасөзге бұл әдейі жасалған жалғандық екенін мәлімдеді. Көптеген ғалымдар бұл теорияны қабылдамайды және кітаптың қорытындысы қазір кеңінен сенімсіз деп есептеледі. Дегенмен, кітап кең танылып, коммерциялық сәттілікке жетіп, 20 рет қайта басылды. Ол "From Hell" графикалық романы мен фильмінің негізі болды, сондай-ақ басқа да драмалық қойылымдарға әсер етті және Патрисия Корнуэлл мен Энн Перри сияқты қылмыстық фантастика жазушыларына ықпал етті.

Шығу тегі

1888 жылдың тамыз және қараша айлары аралығында Лондонның Уайтчепель ауданында кем дегенде бес қатыгез кісі өлтіру оқиғасы тіркелді. Уайтчепель кедей аудан болғанымен және онда зорлық-зомбылық жиі кездескенімен, бұл кісі өлтірулерді ерекше әдіс-тәсілдері арқылы бір кісі өлтірушімен байланыстыруға болады. Барлық кісі өлтірулер бірнеше көше шеңберінде, түнгі уақытта немесе таңертеңгі сағаттарда болды, ал құрбандардың барлығы – тамақтары кесілген әйелдер. Төрт жағдайда олардың денелері қиратылған, тіпті ішектері шығарылған. Үш құрбанның ішкі мүшелерінің алынып тасталуы заманауи сарапшылардың «кісі өлтірушінің анатомиялық білімі жоғары болған, бұл оның бутша немесе хирург болғандығын көрсетеді» деген пікірлеріне әкелді. Бұқаралық ақпарат құралдары мен полицияға кісі өлтіруші деп саналатын адамнан көптеген хаттар мен открыткалар келіп түсті, оның бірі қол қойғанда "Жеккіл Джек" деп аталды. Полиция көптеген анонимді мойыс хаттарын жалған деп есептеді, бірақ жазушының сөзінен алынған "Тозақтан" деген сөзбен белгіленген хатқа көбірек мән берді; ол сақталған адам бүйрегінің жартысы бар шағын қораппен бірге жіберілді. Алайда, бүйрек шынымен де құрбандардың бірінен алынған ма, әлде макабрлық әзілдің бөлігі ретінде жіберілген медициналық үлгі ме екені әлі анық емес. Полиция жүргізген кең ауқымды тергеуге қарамастан, кісі өлтіруші табылған жоқ және оның кім екені әлі де құпия болып қалуда. Осы оқиғаның кезінде де, содан кейін де көптеген кәсіби және әуесқой тергеушілер түрлі гипотезалар ұсынды, бірақ ешбір теория кеңінен қабылданбады.

Томас Стоуэллдің мәлімдемелері

1970 жылы британдық хирург Томас Э. А. Стоуэлл «Жек Риппер – Шешім бар ма?» деген мақала жариялады. «Криминолог» журналының қараша айындағы санында. Мақалада Стоуэлл Риппердің Батыс Индияға сапары кезінде сифилис жұқтырған, осы ауру оны ақылдан шығарған аристократ болғанын және осы халде ол бес белгілі Жек Риппер жасаған қылмыстарды іске асырғанын айтты. Стоуэлл Гуллдің күйеу баласы Теодор Дайк Аклендті жақсы білген және Аклендтің мүлігін басқарушы болған. Стоуэллдің мақаласы қызу назар аудартып, Альберт Викторды ең танымал Риппер күдіктілерінің қатарына қосты, бірақ оның кінәсіздігі тез дәлелденді. Гулл Альберт Виктордан бұрын қайтыс болғандықтан, Альберт Виктордың өлімі туралы білуі мүмкін емес. Альберт Виктордың 1892 жылы қайтыс болған кездегі үш дәрігері де оның пневмониядан қайтыс болғанын растады. Сифилис ауруының даму мерзімін ескеретін болсақ, Альберт Виктордың сифилис жұқтыруы өте күмәнді. Сифилитті инфекциядан туындаған психикалық аурудың алғашқы белгілері жұқтырғаннан кейін шамамен 15 жылдан соң пайда болады. Аурудың даму мерзімі нақты болмаса да, Альберт Виктор 1888 жылы сифилит салдарынан ақылдан шығудан зардап шеккен болса, ол шамамен 1873 жылы, Батыс Индияға барғаннан алты жыл бұрын, тоғыз жасында жұқтырған болуы керек. Стоуэлл күдіктісінің психиатриялық емханада жатқанын мәлімдеді, ал Альберт Виктор британдық армияда қызмет етіп, үнемі қоғамдық шараларға қатысып, достарына елдік үйлерге барып тұрған. Газеттердегі хабарлар, королева Викторияның күнделігі, отбасылық хаттар мен ресми құжаттар Альберт Виктордың бес қылмыс жасалған кезде қоғамдық іс-шараларға қатысқанын, шетелдік патшалармен кездескенін немесе Лондоннан жүздеген шақырым қашықтықта болғанын көрсетеді. 1970 жылдың 5 қарашасында Стоуэлл «The Times» газетіне жолдаған хатында принц Альберт Викторды Жек Риппер деп айту ниетінде болмағанын жоққа шығарды. Хат 9 қарашада, қарт Стоуэлл табиғи себептерден қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Сол аптада Стоуэллдің ұлы әкесінің барлық қағаздарын өртеп жібергенін айтып: «Мен тек маңызды ештеңе жоқ екеніне көз жеткізу үшін жеткілікті ғана оқыдым», – деді.

Джозеф Горманның мәлімдемелері

Стоуэллдің гипотезасы дұрыс болмаса да, оның мақаласы Джек-Жарқау ісіне деген қызығушылықты қайта жақтандырды, ал 1973 жылы BBC Уайтчепельдегі кісі өлтірулерді зерттеген «Жарқау Джек» атты телесериалды іске қосты. Сериал деректі фильм мен драманы үйлестірді; онда нақты дәлелдер келтірілді, бірақ оны ойдан шығарылған детективтер Барлоу мен Уатт, олардың рөлдерін тиісінше Стратфорд Джонс және Фрэнк Виндзор ойнады, жүргізді. 1975 жылы сериал Элвин Джонс пен Джон Ллойдтың «Жаршылаушының файлы» атты кітабына айналды. Алтыншы және соңғы бағдарламада өзін Джозеф Сикерт деп атаған және танымал суретші Уолтер Сикерттің заңды емес ұлы екенін мәлімдеген Джозеф Горманның куәлігі орын алды. Горман Сикерттің патша отбасын ғана емес, сондай-ақ көптеген басқа да танымал адамдарды кісі өлтіруге қатыстыратын оқиға айтқанын мәлімдеді. Горманның сөзіне қарағанда, Галл қылмыскерлердің көмегімен кісі өлтірген. Стоуэлл өзінің мақаласында Гуллға қатысты аңызға толы әңгімелерді айтқан, бірақ оларды әділетсіз және жалған деп жоққа шығарған. Горман өзінің католик әжесінің Альберт Викторға құпия түрде үйленгенін, ал анасы Альберт Виктордың заңды қызы болғандықтан, тақтың заңды мұрагері екенін айтты. Ол Жарқау кісі өлтірулерінің кез келген даудың алдын алу үшін, оның туғанын білетін адамдарды өлтіру мақсатымен жасалғанын мәлімдеді. Бастапқы телесериалда бұл оқиға Горманның сенімі ретінде бейнеленді, бірақ детективтердің емес. Горманның оқиғасына қызыққан журналист Стивен Найт бұл мәлімдемелерді одан әрі зерттеуге бел буды және 1976 жылы өзінің зерттеулерін «Жарқау Джек: соңғы шешім» атты кітапта жариялады.

Горманның оқиғасы

Кітап Найттың Джозеф Горманмен қалай танысқанын түсіндіруімен басталады, содан кейін ол Горманның «айқын, нақты, хронологиялық тәртіппен келмеген, бірақ мен оны шатастырған сөздерден және кейде түсініксіз әңгімелерден жинауға тиіс болдым» деген тарихын айтады. Горманның сөзіне қарағанда, Альберт Виктордың анасы, ханшайым Александра, Уолтер Сикертті ұлымен таныстырды, себебі Сикерт Альберт Викторға өнерді үйретеді деп үміттенді. Горман Альберт Виктордың Сикерттің модельдерінің бірі, католик саудагер қызы Энни Элизабет Крукпен Лондонның Кливленд көшесіндегі 15-ші үйіндегі Сикерттің студиясында кездескенін айтады. Олардың арасында махаббат пайда болды, олар құпия түрде үйленді. Сикерт пен Эннидің досы Мэри Джейн Келли куәгер болды. Горман Альберт Виктор мен Эннидің қызы Элис Маргарет Крук 1885 жылдың 18 сәуірінде дүниеге келгенін және Альберт Виктор Энни мен Элисті Кливленд көшесіндегі пәтерге орналастырғанын айтады. 1888 жылдың сәуір айында, Горман жалғастырады, Виктория патшайымы мен британ премьер-министрі лорд Солсбери Альберт Виктордың құпиясын білген. Горман Солсбериді пәтерге шабуыл жасауға бұйрық бергенін айыптайды, себебі ол католик мұрагердің болуы туралы ақпараттың жария болуы революцияға әкелуі мүмкін деп қорқып отырды. Горман Альберт Виктордың отбасының қамқорлығына берілгенін, ал Эннидің сэр Уильям Галлдың қамқорлығына берілгенін, ол оны ақылсыз деп танығандығын айтады; ол келесі 30 жылды 1920 жылы қайтыс болғанға дейін мекемелерде көшіп-қонып өткізді. Сол уақытта Горман Келлидің рейд кезінде де, одан кейін де қызы Элиске қамқорлық жасағанын айтады. Горманның айтуынша, Келли баласын жасыруға келісім берген, бірақ кейін достары Мэри Энн Николс, Энни Чэпман және Элизабет Стридпен бірге үкіметке шантаж жасауды шешкен. Горман Солсбериді өздерінің масондық әріптестерімен, соның ішінде Лондон полициясының жоғары шенді қызметкерлерімен бірге әйелдерді өлтіруді сахналап, дауды тоқтату үшін сөз байласты деп айыптайды. Горман Солсберидің бұл тапсырманы Галлға тапсырғанын, ол төрт әйелді жеке-жеке атқа қондырып, Галл оларды кочерст Джон Нетли мен Скотланд-Ярдтың көмекші комиссары сэр Роберт Андерсонның көмегімен өлтіргенін айтады. Горман бесінші құрбан Кэтрин Эддоустың қате есіммен аталғаны және оны Мэри Джейн Келлимен шатастырғаны үшін қастандықпен өлтірілгенін айтады. Горман Нетлидің жас Элисті екі рет өлтіргісі келгенін, бірақ екінші сәтсіз әрекеттен кейін бірнеше куәгерлер Нетлиді қуып, ол Темзаға секіріп, суға батып кеткенін айтады. Горман әңгімені аяқтап, Алиса ұзақ өмір сүргенін, кейіннен Уолтер Сикерттің сүйіктісі болғанын және Алиса мен Уолтер Сикерттің оның ата-анасы екенін айтады. Тергеу барысын сипаттағанда Найт бірқатар кездейсоқтықтарды ашады: Альберт Виктордың анасы да, Элис Крук та естімейтін; Альберт Виктордың анасы да, Уолтер Сикерт те даниялық болған; Сикерт Жабдықшыға деген құмарлықпен айналысқан; кісі өлтірулер Мэри Келлидің өлімімен аяқталды; кісі өлтірулер кезінде республикалық көңіл күшіннің өсуі болды, сондай-ақ католиктерге қарсы көзқарас болды; «Элизабет Кук» деп аталатын әйел 6 Кливленд көшесінде тұрған; Энни Крук психиатриялық емханаға жатқызылған; сол кездегі әңгімелер Принц Альберт Викторды Кливленд көшесіндегі жанжалмен байланыстырады; Гулл жүзімді жақсы көрген, ал құрбандардың бірі оның өлімі кезінде жүзім жеп отырған болуы мүмкін; Гулл Роберт Джеймс Листің айтуынша, Жабдықшыны анықтаған психикалық күштерді қолданған дәрігердің сипаттамасына сәйкес келеді. Ақырында, кездейсоқ оқиғалар жинақталғанда, Найт Горманның әңгімесіне сенімді болады. Оның айтуынша, нақты дәлелдердің жоқтығы үкімет тарапынан жасыру және полиция тергеуін қасақана бұрмалау салдарынан туындаған. Масондық қастандық туралы мәлімдемені растау үшін ол Джек-Жарқаушыны өлтіру мен масондық салт-дәстүрлі кісі өлтіру арасындағы ұқсастықтарды атап өтеді және полиция комиссары сэр Чарльз Уорренді өзінің масондық серіктерін қорғау үшін дәлелдерді жоюда айыптайды. Найт Стоуэллдің Альберт Виктор мен Галлдың кісі өлтіруге қатысы бар екенін бірінші болып айтқанын атап өтеді.

Сыни қабылдау

Кітап алғаш жарық көрген кездегі сыншылар оны жасырын күмәнмен және сатирамен қарсы алды, бірақ Найт өзінің мүмкін емес жағдайын тапқырлықпен ұсынды деп санады. Квентин Белл «Таймс» әдеби қосымшасында былай деп жазды: «[Кітап] батыл және әділ түрде автордың дәлелдерінің көп бөлігін ұсынумен және бірден «бұл бәрі өте күмәнді сияқты» деп мойындаумен басталады. Ол солай». «Медицина тарихы» мынадай пікір білдірді: «Автордың тапқырлығына қарамастан, бұл оқиға мұқият және сын көзбен қарауға төтеп бере алмайды және оның көптеген алдыңғыларынан гөрі «толық» емес». Содан бері түрлі салалардағы ғалымдар Горманның әңгімесін күлкілі қиял деп қабылдады және Найт ұсынған оқиғалардың нұсқасына қайшы келетін көптеген фактілерді атап өтті. Горман Элис Маргарет Крук пен Уильям Горманның некесінен туған бес баланың бірі болды. Сонымен қатар, Джек-Жарқау ісі бойынша сарапшы Тревор Мариоттың айтуынша, Элис «1884 жылдың 18 шілдесі мен 11 тамызы аралығында дүниеге келген болуы керек». Альберт Виктор 1884 жылдың маусым және тамыз айларында Гейдельбергте болған; сондықтан ол Элис жүкті болған кезде Лондонда болмаған және оның әкесі бола алмады. Элис туған кезде оның әкесі туралы аты туу куәлігінде бос қалдырылған, бірақ ересек болғаннан кейін Элис әкесі Уильям Крук екенін мәлімдеді. Оның атасы да Уильям Крук аталды. Алыпсарлар сарапшысы Дон Рамбелоу Элис әкесінің аты оның туу куәлігінен жоқ болуын заңды емес бала болуына немесе анасы Энни мен атасы Уильям арасындағы инцест қарым-қатынасын жасыруға байланысты деп болжайды. Альберт Виктор мен Энни Круктың некелескендігін растайтын дерек жоқ; тіпті егер мұндай неке болған болса да, ол 1772 жылғы Корольдік неке туралы заңға сәйкес жарамсыз болар еді, ол корольдік отбасының мүшесінің монархтың келісімінсіз жасаған кез келген некесін жойды. Жарамсыз некеден туған кез келген бала заңды емес деп есептеледі және мұрагерлік тізбегінен шығарылады. Егер ол Альберт Викторға үйленген болса, ол және олардың баласы 1701 жылғы Елдестіру актісіне сәйкес таққа мұрагерлік етуден шеттетілер еді, ол католиктерді және католиктермен үйленген протестанттарды мұрагерлік желісінен шеттетеді. Горманның оқиғалар нұсқасында көптеген мәселелер бар. 1888 жылдың сәуір айында Кливленд көшесіндегі 6-шы үйге шабуыл жасалмаған, өйткені сол кезде 4-тен 14-ке дейінгі үйлер бұзылған және ол үй болмаған. Энни мен Элис Альберт Виктор сияқты бай демеушінің көмегін алмады, олар жұмыс үйлерінде тұратын кедейлер еді. Энни психикалық аурудан емес, қайталап тұратын эпилепсиядан ауруханаға жатқызылды. Жарқау құрбандарының Энни Крукпен немесе Орталық Лондондағы оның үйінен тыс жерде тұратын Энни Крукпен таныс екендігі белгілі емес. Тіпті олар оны немесе оның баласын таныса да, олардың патшалық заңдылықсыздық туралы әңгімесіне сенбеуі мүмкін, сондықтан олардың осы құпияны ашуға тырысуы бекер болды. Галл 1887 жылы инсульттан кейін зейнеткерлікке шықты, ол уақытша жартылай сал болып, сөйлей алмады. Галл жазылып кетті, бірақ 1890 жылы қайтыс болғанға дейін тағы да шабуылға ұшырады. Сонымен қатар, Лорд Солсбери, сэр Джеймс Андерсон және сэр Уильям Галл еркін зиялылар емес еді, және Нетлиді басқа күдіктілермен байланыстыратын ешқандай құжаттық дәлел жоқ, ол Темзаға да батқан жоқ. Ол 1903 жылы өзінің көлігінің астына түсіп қаза тапты. Сот-медициналық сараптама көрсеткендей, құрбандардың денелері жылжытылмаған, сондықтан олар вагонда өлшеліп, кейін табылған жеріне апарылмаған. Құрбандар табылған кейбір көшелерде көлік жүруге тым тар болды. Ол ханшайыммен таныс екеніне де ешқандай дәлел жоқ. Андерсон қос кісі өлтіру кезінде Швейцарияда болған, сондықтан ол қылмыскерлердің бірі емес. Найт Горманның талаптарында мәселелер бар екенін түсінді, бірақ ол оларды «дұрыс түсінбеген немесе оларды әдейі назардан тыс қалдырған». Найт Горманның әңгімесінің кейбір бөліктері қате екенін мойындады, бірақ мұндай қателіктер «оның шындықты айтқанын растайды» деп мәлімдеді. Бұл Сикертке тағылған алғашқы айып емес. Ол бұрын Дональд МакКормиктің 1959 жылғы «Жаршыға Жақтардың жеке басы» кітабында күдікті ретінде айтылған. Алайда, Сикерт 1888 жылдың жазында анасы мен ағасымен бірге Францияда болған және кем дегенде төрт кісі өлтіру кезінде Лондонда болған деп күтілмейді. Найт Сикертті кінәлағаннан кейін Джозеф Горман өзінің куәлігін қайтарып алды, ол «The Sunday Times» газетінде «бұл қалжың, үлкен өтірік» екенін мойындады. Найттың досы және Жарқау ісін жақсы білетін Колин Уилсон осы әңгімені «көзсіздік» деп есептеді, бірақ Найттың ми ісігінен қайтыс болғаннан кейін жазғанда: «ол кітапты әжуалықпен жазды, бірақ кейін одан бас тартуға немесе тым көп сөйлеуге мүмкіндік бермейтін сәттілікке тап болды».

Ықпал

Көптеген қайшылықтарға қарамастан, Найт пен Горманның құпия теориясы басқа авторлардың қиялын баурап алды, олар оқиғаны одан әрі өзгертіп дамытты. Мысалы, Мелвин Фейрклоудың «Жаршы және патшалар» (Лондон: Duckworth, 1991) кітабында Лорд Рэндольф Черчилль «үшінші адам» екені айтылды, бірақ кейін Фейрклоу өзінің кітабынан бас тартып, журналистерге «қазір ол бұл теорияға сенбейтінін» мәлімдеді. Энди Парлор, Сью Парлор және Кевин О’Доннелл, «Джек-Жарқыш Уайтчепельдегі кісі өлтірулер» (Сент-Осит, Эссекс: Ten Bells Publishing, 1997) кітабының авторлары, Мэри Джейн Келли Энни Крук емес, Альберт Виктордың баласымен жүкті болды деп болжады. Бұл және Сикертті білуші серіктес екенінен бастап, тікелей Джек-Жарқышқа айналдыратын басқа кітаптар, мысалы Жан Овертон Фуллердің «Сикерт және Жарқыш қылмыстары» (Оксфорд: Mandrake, 1990) және Патрисия Корнвеллдің «Қылмыскердің портреті» (2002) шығармалары, құбылыстар ретінде таныстырылса да, Найттың алғашқы бұрыс талдауына негізделген туынды фантазиялар деп кеңінен мойындалмайды. «Джек-Жарқыш: Соңғы шешім» кітабындағы құпия теория екі пьесада көркемделіп бейнеленген: Дуг Люсидің «Күш және екіжүзділік» (1986) және Брайан Клеменстің «Шерлок Холмс және Жарқыш кісі өлтірулері». Төрт фильм осы теорияның элементтерін пайдаланды: «Декрет бойынша кісі өлтіру», «Джек-Жарқыш», «Жарқыш» және Хьюз ағайындыларының «Тозақтан», ол Алан Мур мен суретші Эдди Кэмпбеллдің осы аттас графикалық романы негізінде түсірілді. Найттың теориясы Филип Хосе Фармердің «Ақсу әлемі» сериясының соңғы кітабында, «Ақсу әлемі құдайларында» және Найттың кітабын негіз ретінде пайдаланған романдарда кездеседі, мысалы Робин Пейдждің «Уайтчепельдегі өлім» (Нью-Йорк: Berkley Publishing Group, 2000) және Энн Перридің «Уайтчепельдің құпиясы» (Лондон: Headline, 2001).