Кіріспе

Жаңа әлемдік ақпарат және коммуникация тәртібі (ЖӘКТ, сондай-ақ Жаңа әлемдік ақпарат тәртібі, NWIO немесе жай ғана, жалпы, ақпарат тәртібі) – 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында ЮНЕСКО-да дамушы елдердің бұқаралық ақпарат құралдарында бейнеленуі туралы пікірсайыстарда пайда болған термин. ЖӘКТ қозғалысы – империализмнің оңтүстікке қалдырған мұрасы саналған әлемдік экономикалық теңсіздікті ресми түрде шешуге бағытталған кең ауқымды күш-жігердің бір бөлігі болды. Бұл терминді Нобель бейбіт сыйлығының лауреаты Шон МакБрайд төрағалық еткен ЮНЕСКО-ның МакБрайд комиссиясы кеңінен қолданды, оған әлемдік медиадағы бейнелеуді теңдікке келтіру үшін ұсыныстар жиынтығын жасау міндеті жүктелді. МакБрайд комиссиясы «Көп дауыс, бір әлем» атты есеп дайындады, онда Жаңа әлемдік ақпараттық коммуникация тәртібінің негізгі философиялық қағидалары баяндалған.

Тарих

Әлемдік коммуникациядағы теңсіздіктердің негізгі мәселелері біраз уақыттан бері талқыланып келеді. Америкалық медиа ғалымы Уилбур Шрамм 1964 жылы елдер арасындағы жаңалықтар ағынының сиректігін, дамыған елдерге көбірек назар беріліп, дамушы елдерге азын айтқанын, маңызды оқиғалардың назардан тыс қалғанын және шындықтың бұрмаланғанын атап көрсетті. 1969 жылы Герберт Шиллер дамушы елдердің 1962 жылы Женевада өткен маңызды жиында спутниктерге радиожиіліктерді бөлу туралы шешімдерге тиімді үлес қоса алмағанын байқады. Шиллер көптеген спутниктердің әскери мақсатта қолданылатынын көрсетті. Спутниктік байланыстағы халықаралық ынтымақтастық үшін құрылған Intelsat ұйымы да АҚШ-тың ықпалында болды. 1970 жылы ЮНЕСКО-ның 16-шы Конгресінде алғаш рет Жаңа халықаралық коммуникациялық тәртіп (ЖХКТ) қажеттілігі айқын көтерілді. 1970-ші жылдары осы және басқа да мәселелерді Бейтараптық қозғалысы қолға алып, Біріккен Ұлттар Ұйымы мен оның коммуникацияға жауапты мекемесі – Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) талқылады. 1974 жылғы Жаңа халықаралық экономикалық тәртіпке (ЖХЭТ) жауап ретінде "Жаңа халықаралық ақпараттық тәртіп" (ЖХАТ) термині жаһандық оңтүстіктегі елдердің ақпарат және коммуникация саласындағы кемшіліктеріне наразылық білдіру үшін пайда болды. Бейтараптық қозғалысы батыс әлемінің ақпарат агенттіктері – Associated Press (AP), Agence France Presse (AFP), United Press International (UPI) және Reuters әлемдік ақпарат ағынының 95 пайызын бақылайтынын мәлімдеді. "Жаңа әлемдік ақпараттық тәртіп" терминін 1974 жылы конференцияда алғаш рет қолданған Тунис премьер-министрі Хеди Нуира енгізді. 1976 жылдан 1978 жылға дейін "Жаңа әлемдік ақпараттық және коммуникациялық тәртіп" тіркесі көбінесе "Жаңа әлемдік ақпараттық тәртіп" немесе "Жаңа халықаралық ақпараттық тәртіп" деп қысқартылды. 1976 жылы алғаш рет "Жаңа әлемдік ақпараттық және коммуникациялық тәртіпті" құру туралы ұран айқын жарияланды. Бұл талқылаудың бастапқы кезеңінде ЖХКТ 1970-ші жылдардың басынан бері ЮНЕСКО-мен байланысты болды. Бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты алаңдаушылықтар 1973 жылы Алжирде өткен бейтарап елдердің кездесуімен, 1976 жылы Тунисте және кейін 1976 жылы Нью-Делиде өткен бейтарап елдердің Министрлер кеңесінде көтерілді. "Жаңа тәртіп" жоспарын Тунис ақпарат министрі Мустафа Масмуди мәтіндік түрде жасады. Масмуди МакБрайд комиссиясына жұмыс құжатын No 31 түрінде ұсынды. 1978 жылғы бұл ұсыныстар "Жалпы ақпарат құралдары туралы декларация" деп аталды. Ол кезде МакБрайд комиссиясы ЮНЕСКО құрған, коммуникация мәселелерін зерттейтін 16 мүшеден тұратын орган болды. ЮНЕСКО-ның ЖХКТ бойынша жұмысы, негізінен Батыс елдерінен, көптеген сынға ұшырады. 1979 жылы ЮНЕСКО жариялаған алдын ала есепті Америка газет баспагерлері қауымдастығы және Америка газет редакторлары қоғамы сынады. Бұл ұйымдар жауап беру құқығы және баспасөз кеңестері сияқты алғашқы ұсыныстардың кейбіреулеріне қарсы болды, сонымен қатар "Жаңа әлемдік ақпараттық және коммуникациялық тәртіп" терминіне де алаңдады, оны ақпарат ағынының тепе-теңдігі деген желеумен үкіметтік пропаганданы пайдалану үшін сыбызғы ретінде қарады. ЮНЕСКО-ны сынға алу кейде асыра сілтенді, мысалы, presstime (Америкалық газеттер баспагерлері қауымдастығының журналы) ЮНЕСКО тапсырысымен жасалған АҚШ-тың ЮНЕСКО қатынастары туралы зерттеуді "баспаға қарсы арзан шабуыл" деп сипаттады және кітап тіпті жарыққа шықпастан бұрын "ЮНЕСКО-ның беделін арттырмайды" деді. 1980 жылы МакБрайд есебі жарияланды. Есепте ақпараттандыру және ақпарат алу құқығы заманауи қоғам үшін маңызды екендігі және ақпараттың маңызды ресурс екендігі айтылды. Есепте осы мақсаттарға жету үшін бес негізгі іс-қимыл ұсынылды: Коммуникацияны негізгі құқық ретінде қарастыру. Жаңалықтар құрылымындағы теңсіздіктерді азайту. Мәдени ерекшеліктер мен жеке құқықтарды құрметтей отырып, коммуникация үшін жаһандық стратегияны күшейту. Даму процесінде үйлесімді және тұрақты болу үшін ұлттық коммуникациялық саясаттарды құруды қолдау. ЖХКТ-ны Жаңа халықаралық экономикалық тәртіптің (ЖХЭТ) пайдасына қалай пайдалануға болатынын зерттеу. Есеп жарияланғаннан кейін бас директор Амаду Махтар М'Боу ЮНЕСКО төрағасы болып қайта сайланды, ал ЖХКТ қозғалысын қолдаушылар есептің оларға күш бергенін байқады. ЮНЕСКО-ның қаржысы 34%-ға артты, ал АҚШ "ЮНЕСКО аясында" дамушы елдерде коммуникация үшін жаңа халықаралық орган құруға принцип бойынша келісті. Бұл есептің өзі даулы болды, өйткені көптеген адамдар оны коммунистік және бейтарап блоктарға күш беру деп қарады. М'Боу есептің радикалды ұсыныстарын жойған компромисс шешімін қабылдады, бірақ консерваторлар осы өзгерістерге қарсылық көрсетті. Сондай-ақ, АҚШ ЮНЕСКО бұқаралық ақпарат құралдарына үкіметтік бақылауды қаласа, қаржы және техникалық көмек көрсетпейтінін ескертті. 1980 жылдың желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымы МакБрайд есебін ресми түрде мақұлдады, елдерге коммуникациялық саясатты қалыптастыруда есепті "ескеруді" тапсырды. Бұл қарар сонымен қатар мүше мемлекеттерді есептің "кең таралған оқуын және зерттеуін" ілгерілетуге шақырды. Міндетті емес болғамен, бұл қадам британдық үкіметтен дереу сынға ұшырады, олар есепті шешуші деп санамады. 1983 жылы ЮНЕСКО-ның 22-ші сессиясы 1985 жылдан 1989 жылға дейін ЖХКТ құру жоспарының орта мерзімді жоспарын бекітті. Жаңа әлемдік ақпараттық тәртіпті құру күресі Біріккен Ұлттар Ұйымында кең қолдау тапты. Бұл қозғалысқа қатысқандардың арасында Латын Америкасының трансулттық компанияларды зерттеу институты (ILET) болды. Оның негіздеушілерінің бірі Хуан Сомавиа МакБрайд комиссиясының мүшесі болды. Тағы бір маңызды дауыс – Тунис ақпарат министрі Мустафа Масмуди болды. 1983 жылы канадалық радио бағдарламасында Том МакФейл 1970-ші жылдардың ортасында ЮНЕСКО ішіндегі мәселелерді қалай көтерілгенін, АҚШ ұйымды Израильді ЮНЕСКО-ның аймақтық тобынан шығарғаны үшін жазалау үшін қаржыны тоқтатқанын айтты. Кейбір ОПЕК елдері мен бірнеше социалистік елдер ақша сомасын толтырып, ЮНЕСКО-да жоғары лауазымдарға ие болды. ЖХКТ мәселелері 1976 жылы Коста-Рикада өткен маңызды жиында көтерілді. Комиссияның жалғыз әйел мүшесі – Маршалл МакЛюханның (1980 жылы қайтыс болған) ауруына байланысты Канаданы өкілдік еткен Бетти Зиммерман болды. 1980-ші жылдар бойы қозғалыс МакБрайд дөңгелек үстелінің коммуникация мәселелері жөніндегі кездесулері арқылы жалғасты, бірақ содан кейін ЮНЕСКО жетекшілігі оның идеяларынан алшақтады.

NWICO-ның ақаулығы

NWICO сәтсіздікке ұшырағандай болғанда, ЮНЕСКО 1990 жылдан 1995 жылға дейінгі орта мерзімді жоспарды "Адамзат қызметіндегі коммуникация" (La communication au service de l'humanité) деген атаумен қабылдады. Жоспарда ақпараттың еркін таралуы көзделген. ЮНЕСКО-ның 2005 жылғы Мәдени өрнектердің қорғалуы мен дамуы жөніндегі конвенциясы, әсіресе бұқаралық ақпарат құралдарының теңгерімсіз жаһандық ағынына қатысты, NWICO-ның бірқатар мақсаттарын іске асыруда. Дегенмен, бұл конвенцияны АҚШ қолдамады және ол Дүниежүзілік сауда ұйымының бұқаралық ақпарат құралдары мен ақпараттың жаһандық саудасын қолдайтын келісімдерімен салыстырғанда әлсіз көрінеді.

Мәселелер

NWICO талқылаулары барысында көптеген мәселелер көтерілді. Олардың кейбіреулері дамушы елдердің бұқаралық ақпарат құралдарында бейнеленуіне қатысты ұзақ жылдар бойы шешілмей келген мәселелерді және бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалының теңгерімсіз таралуын қамтыды. Бірақ басқа мәселелер әскери және коммерциялық мақсатта маңызды жаңа технологияларға байланысты болды. Дамушы елдер спутниктік және компьютерлік технологиялардың нәтижесінде шеттетілуі мүмкін еді. Олардың ішінде: Лондон, Париж және Нью-Йорктегі жаңалықтар агенттіктерінің басымдықтарын көрсететін дамушы әлем туралы хабарлар. Негізгі шындықтарды емес, табиғи апаттар мен әскери төңкерістер туралы хабарлау. Ол кезде әлемдік ақпарат ағынының 80 пайызынан астамын төрт ірі жаңалықтар агенттігі бақылап отырды. Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияда «әркімнің шекараларға қарамастан, кез келген ақпарат құралы арқылы ақпарат іздеуге, алуға және таратуға құқығы бар» делінген. Бұл мәлімдемені қолдаушылар NWICO талқылауларының негізінде адам құқықтары тұрғанын айтты. Дамыған елдерден (әсіресе АҚШ-тан) дамымаған елдерге бұқаралық ақпарат құралдарының теңгерімсіз ағыны. Барлығы американдық фильмдер мен телешоуларды тамашалайды. Дамыған елдердің жарнама агенттіктері дамушы елдердің бұқаралық ақпарат құралдарына тікелей емес, бірақ маңызды әсер етеді. Кейбір сарапшылар осы жарнамалардың мазмұны Үшінші әлем үшін лайықсыз деп санайды. Радиоспектрдің әділсіз бөлінуі. Радиоспектрдің 90 пайызына шамамен дамыған елдердің өкілдері бақылап отырды. Оның көп бөлігі әскери мақсаттар үшін пайдаланылды. Жерсеріктік орбитаның геостационарлық орбитаға бөлінуіне қатысты да ұқсас алаңдаушылықтар болды. Ол кезде дамыған елдердің ғана спутниктері болды және дамушы елдерге он жылдан кейін қажет болуы мүмкін орынды бөлу мүмкін болмады. Бұл олардың соңынан орын табуының қиынға соғуы және қымбатқа түсуіне әкелуі мүмкін еді. Дамушы елдерге алдын ала рұқсатсыз теледидар сигналдарын спутник арқылы тарату ұлттық егемендікке қауіп төндіреді деп есептелді. БҰҰ 1970-ші жылдардың басында мұндай таралымға қарсы дауыс берді. Үшінші әлемдегі егістер мен табиғи ресурстар туралы ақпаратты жинау үшін спутниктерді пайдалану, осы деректерді талдауға дамушы елдердің көпшілігінің мүмкіндігі болмаған кезде. Ол кездегі негізгі компьютерлердің көп бөлігі АҚШ-та орналасқан еді, сонымен қатар деректер базасының орналасуы (мысалы, әуе билеттерін брондау) және дамушы елдердің компьютерлер саласында АҚШ-тың жетекшілігіне жете алмауына қатысты алаңдаушылықтар болды. Журналистерді зорлық-зомбылықтан қорғау мәселесі талқылауға алынды. Мысалы, 1970-ші жылдары Латын Америкасындағы әртүрлі әскери диктатуралар журналистерді мақсат тұтқан. NWICO пікірталастары аясында журналистерді қорғау және тіпті «жалпыға танылған этикалық нормаларды» бұзған журналистерді жазалау қалай жүзеге асырылуы мүмкін екенін зерттеу ұсыныстары айтылды. Алайда, МакБрайд комиссиясы журналистерге лицензия беру идеясына қарсы болды.

Американың жауабы

АҚШ үкіметі NWICO-ға қарсы болды. Кейбір сарапшылардың пікірінше, АҚШ бұл мәселелерді тек қана ақпараттың еркін ағынына және американдық медиа корпорацияларының мүдделеріне кедергі ретінде қарастырды. Ол MacBride есебінде жеке сектордың коммуникациялардағы рөлін сұраққа түйреген тұстарында келіспеді. NWICO-ны баспасөз бостандығына қауіп төндіретін ұйым деп қарады, себебі ол үкімет басқаруымен әлемдік БАҚ-ты бақылауға алып, кең ауқымда цензураға мүмкіндік беруі мүмкін еді. Картер әкімшілігі ЮНЕСКО-ның мақсаттарына қолдау көрсеткенімен, Рейган әкімшілігі мүлдем басқаша көзқарас танытты. Осы әкімшілік ЮНЕСКО-ның жұмысын жеке және баспасөз бостандықтарын шектеу деп қабылдады. Сонымен қатар, АҚШ-та антикоммунистік суық соғыс көңілі күшейді. АҚШ 1984 жылдың соңында ЮНЕСКО-дан шығып кетті. Бұл мәселені ЮНЕСКО ішінде Израильдің Иерусалимдегі археологиялық жұмыстары және Оңтүстік Африкадағы апартеид режимі туралы пікірталас күрделендірді. АҚШ 2003 жылы қайтадан қосылды. Тәуелсіз Медиа Орталығы (IMC) 1999 жылдың 24 қарашасында АҚШ-тың Сиэтл қаласында тәуелсіз жаңалықтар құралдары мен веб-сайттардың біріккен желісі ретінде құрылды. IMC – NWICO-ның мақсатын қолдайтын (бірінші поправкаға қатысты мәселелерді де атап өткен) жергілікті ұйымдар ұйымдастырған жаңа медиа ұжымы. Неолиберализмге қарсы күресшілер мен белсенділердің бастамасымен құрылған IMC баспасөз бостандығын қамтамасыз етудегі алғашқы қадам ретінде қарастырылды және теориялық тұрғыдан демократиялық "жаңа әлемдік ақпарат тәртібінің" бір бөлігі саналды.

Даму

1970 жылдары басталған NWICO тақырыбындағы пікірталас ақпаратқа теңсіз қолжетімділік және медиа империализміне қатысты сынды көрсетті. NWICO салдарынан Ұлыбритания мен АҚШ 1997 жылға дейін (Ұлыбритания үшін) және 2003 жылға дейін (АҚШ үшін) ЮНЕСКО-дан шығып кетті. 1990-2000 жылдары Интернет арқылы тараған өзгерістер әлемде қолжетімді контенттің теңдігін арттыруға септігін тигізді. Бұған Мексика, Корея, Кения және Нигерия сияқты дамушы елдердегі медиа мүмкіндіктерінің кеңеюі, Канада және Франция сияқты батыс елдерінің еркін нарыққа қатысты қорғаушылық шараларын қабылдауы және батыс емес елдер үшін трансұлттық құрал ретінде спутниктік хабар таратудың дамуы да ықпал етті. Дегенмен, әлемдік БАҚ-тың солтүстік жартышарға қатысты айқын бейімділігі бар екенін дәлелдейтін мәліметтер жеткілікті. Зерттеулерге сәйкес, халықаралық жаңалықтардың шамамен сексен пайызы Рейтер, Франс Пресс агенттігі, Юнайтед Пресс Интернешнл және Ассошиэйтед Пресс арқылы таратылады. Осы жаңалықтардың тек шамамен жиырма пайызы дамушы елдерге қатысты. 2000 жылы "Нью-Йорк Таймс" және "Вашингтон Пост" газеттерінде Африкаға қатысты жарияланған мақалаларға жасалған зерттеу көрсеткендей, NWICO тақырыбындағы пікірталастардан кейінгі онжылдықтарда бұл жағдай ешқандай өзгеріске ұшырамады. 89 мақаладан тұратын зерттеуде Батыс пен Африка арасындағы байланысты көрсететін жеткілікті контекст жоқ болды, ал олардың жетпіс бесеуінің мазмұны теріс бағытта болды.

Дүниежүзілік баспасөз бостандығы күні

1991 жылғы Виндхук декларациясы – еркін, тәуелсіз және көпүрлі баспасөзді дамыту жөніндегі африкалық газетшілердің баспасөз бостандығы принциптерінің мәлімдемесі. ЮНЕСКО-дағы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесіндегі (ЭКОСОК) және Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясындағы африкалық дипломаттардың ұмтылысы Виндхук процесінің сәтті болуына шешуші рөл атқарды. ЮНЕСКО Виндхук декларациясын мақұлдады, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Декларация күні – 3 мамырды «Дүниежүзілік баспасөз бостандығы күні» деп жариялады. Виндхук декларациясы 2006 жылы Халықаралық коммуникацияны дамыту бағдарламасының Үкіметаралық кеңесі әзірлеген Бұқаралық ақпарат құралдарының даму көрсеткіштері (БАҚДК) аясында іске асырылады. Жаңа халықаралық ақпараттық тәртіппен (ЖХАТ) үйлесетін БАҚДК, сөз бостандығы мен бұқаралық ақпарат құралдарының көпүрлілігін, қоғамдық бұқаралық ақпарат құралдары мен кадрлық ресурстарды дамыту сияқты бұқаралық ақпарат құралдарының дамуына қатысты басымдықтарды анықтауға көмектеседі.

Ақпараттық қоғам жөніндегі әлемдік саммит (WSIS)

2003 жылдың желтоқсанында Женевада және 2005 жылдың қарашасында БҰҰ-ның ақпараттық қоғам жөніндегі әлемдік саммитінің (АҚҚС) екі кезеңі өтті. Бұл жиындар «ақпараттық қоғам туралы ортақ көзқарас» қалыптастыру және Біріккен Ұлттар Ұйымының Мыңжылдық Даму Мақсаттары шеңберіндегі цифрлық теңсіздікті жеңу мақсатымен ұйымдастырылды. Бұл процеске мемлекеттік органдармен қатар мемлекеттік емес ұйымдар да қатысты және NWICO талқылауларында көтерілген көптеген мәселелерді шешуге бағытталды. Сыншылар АҚҚС процесінің тым шектеулі болғанын және тек ақпараттық технологияларға ғана баса назар аударғанын айтады.

Журналистердің қауіпсіздігі

Журналистерге жасалған қауіп – бұқаралық ақпарат құралдарының дамуына кедергі келтіретін маңызды мәселелердің бірі. 2008 жылдан бері ЮНЕСКО мүше мемлекеттері Ұйым айыптаған журналистердің өлтірілуіне қатысты жүргізілген сот тергеулерінің жай-күйі туралы ақпарат ұсынады. Бұл ақпарат Бас директордың IPDC Кеңесіне екі жылда бір рет ұсынатын қоғамдық есепке енгізіледі және журналистерді өлтіру фактілері бойынша Бағдарламаның іс-қимылының негізі болып табылады.

Технологиялық

Технологиялық даму ақпаратқа қолжетімділікке және жеке өмірге тікелей әсер етеді. Ақпаратқа қолжеткізу – бұл жеке тұлғаның ақпаратты тиімді іздеу, алу және тарату қабілеті. Гай Бергердің айтуынша, "цифрлық байланыс құралдарына қолжетімділік, тіпті платформа иелері белгілеген шектеулер шегінде, бұрын-соңды болмаған". Соңғы жылдары интернетке қолжеткізудің айтарлықтай өсуі байқалды, ол 2014 жылы үш миллиардтан астам пайдаланушыға жетті, бұл әлем халқының шамамен 42 пайызын құрайды. Дегенмен, цифрлық алшақтық, гендерлік алшақтық және қауіпсіздік мәселелері әлі де бар. Цифрлық алшақтық – ақпараттық және коммуникациялық технологияларға (АКТ) қолжеткізу, оларды пайдалану немесе олардың әсеріне қатысты экономикалық және әлеуметтік теңсіздік. Сауаттылықтың жетіспеуі және цифрлық мүмкіндіктерді арттырудың қажеттігі сияқты әлеуметтік кедергілер ақпаратқа қолжеткізу құралдарын пайдалануда ерлер мен әйелдер арасындағы айқын теңсіздіктерді тудырды. Сонымен қатар, цифрлық дәуірдің дамуымен сөз бостандығы және оның туындылары, соның ішінде ақпарат бостандығы мен ақпаратқа қолжеткізу мәселелері де күшейе түсті. Жаңа байланыс құралдары пайда болған сайын, жеке ақпаратты қауіпке тікелей ұшырататын мемлекеттік бақылау немесе коммерциялық әдістер сияқты жаңа шектеулер де пайда болады. Ақпаратты алу және тарату үшін цифрлық медиаға қолжетімділіктің және оған тәуелділіктің артуы мемлекеттер мен жеке сектор компанияларының жеке тұлғалардың мінез-құлқын, пікірлерін және байланыстарын қадағалау мүмкіндіктерін арттырды. Мемлекеттер коммуникацияны бақылауды заңдастыру үшін заңдар мен саясаттарды қабылдады, бұл практикаларды өз азаматтары мен ұлттық мүдделерін қорғау қажеттілігімен негіздеді. Еуропаның кейбір аймақтарында терроризмге қарсы жаңа заңдар мемлекеттік қадағалауды күшейтуге және барлау органдарының азаматтардың деректеріне қолжеткізу мүмкіндігін арттыруға мүмкіндік берді. Заңдылық адам құқықтарын заңды түрде шектеудің алғышарты болғанымен, мәселе сонымен қатар берілген заңның қажеттілік, пропорционалдық және заңды мақсат сияқты басқа негіздемелерге сәйкес келуінде де жатыр.