Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оқуды түсінудің жақсаруымен қатар, арнайы қажеттіліктері бар балаларға оқуды үйретуге деген қызығушылық артты. Тарихи тұрғыдан алғанда, арнайы қажеттіліктері бар балаларды оқытуға үйрету, оқу дайындығы моделінің көзқарасынан қалып қойды. Бұл модель оқырманның келесі дағдыны меңгеру алдында, бірінші дағдыны толық игеруі керек деп болжайды, яғни дағдыларды иерархиялық түрде үйрену қажет (мысалы, бала өз атын оқып үйренер алдында, алфавит әріптерін дұрыс ретпен жаттауы тиіс). Мұндай тәсіл көбінесе оқудың негізгі дағдыларын контексттен тыс үйретуге алып келді. Оқытудың осы стилі балаларға осы бастапқы дағдыларды меңгеруді қиындатты, нәтижесінде олар оқу сауаттылығын арттыра алмады және көбінесе жас ерекшеліктеріне сай келмейтін оқу материалдарын алды (мысалы, әліпби әнін айту). 1970 жылдардың ортасынан соңына қарай білім беру жүйесі арнайы қажеттіліктері бар адамдар үшін жас шағына сәйкес келетін, қолдануға қажетті дағдыларды дамытуға көшті. Бұл мектепте және қоғамда қатысу үшін қажетті деп есептелетін сөздерді (мысалы, "шығу", "қауіп", "у", "бару") үйретуге әкелді. Бұл тәсіл бұрынғы тәжірибелерге қарағанда жақсарды, бірақ арнайы қажеттіліктері бар адамдардың оқу сауаттылығының шегін шектеді. Арнайы қажеттіліктері бар балалардың оқуына қатысты зерттеулердің көлемі шектеулі екенін атап өткен жөн, бірақ бұл мақала осы тақырыптағы ең соңғы деректерді ұсынуға тырысады.
Reading for special needs has become an area of interest as the understanding of reading has improved. Teaching children with special needs how to read was not historically pursued due to perspectives of a Reading Readiness model. This model assumes that a reader must learn to read in a hierarchical manner such that one skill must be mastered before learning the next skill (e. g., a child might be expected to learn the names of the letters in the alphabet in the correct order before being taught how to read his or her name). This approach often led to teaching sub skills of reading in a decontextualized manner. This style of teaching made it difficult for children to master these early skills, and as a result, did not advance to more advanced literacy instruction and often continued to receive age inappropriate instruction (e. g., singing the alphabet song). During the mid to late 1970s, the education system shifted to targeting functional skills that were age appropriate for people with special needs. This led to teaching sight words that were viewed as necessary for participation in the school and community (e. g., "exit", "danger", "poison", "go"). This approach was an improvement to previous practices, but it limited the range of literacy skills that people with special needs developed. Note that there is limited research regarding reading in special needs, but this article attempts to represent the most current evidence on this topic.
Сауаттылық
Сауаттылық – оқу және жазу дағдыларын қамтиды, онда жазу тілдің символдық бейнесі болып табылады, ал оқу – жазылған символдар жүйесін түсініп, оқудың танымдық процесі. Бұл өте кең және негізгі анықтамалар, себебі осы терминдердің анықтамалары модельге немесе көзқарасқа байланысты жиі өзгеріп тұрады.
Literacy refers to both reading and writing skills, writing being the symbolic representation of language, and reading the cognitive process of decoding and understanding the written symbol system. These are very broad and basic definitions as the definitions of these terms often vary based on the model or approach.
Оқу әдістері мен модельдері
Оқудың әртүрлі модельдері мен тәсілдері бар. Олардың бірнешесі төменде талқыланады.
There are multiple models and approaches of reading. A few are discussed below.
Оқыуға қарапайым көзқарас
Оқыудың қарапайым моделі 1986 жылы Гоф пен Тунмерлер сипаттаған, ал 1990 жылы Гувер мен Гоф өзгертіп дамытқан. Бұл модельге сәйкес, оқуды түсінудің басты мақсаты – жақсы оқу түсінігіне қол жеткізу үшін жақсы мәнерлеу қабілеті (мысалы, символдарды түсіну дағдысы) және жақсы тыңдау түсінігі (мысалы, ауызша тілді түсіну қабілеті) болуы керек. Бұл модель оқырмандардың төрт түрін анықтайды. Мәнерлеу қабілеті нашар, бірақ тыңдау түсінігі сақталған оқырмандар нашар мәнерлейтін немесе дислексиясы бар оқырмандар деп есептеледі. Тыңдау түсінігі нашар оқырмандар нашар түсінетін оқырмандар деп аталады. Мәнерлеу қабілеті және тыңдау түсінігі нашар оқырмандар нашар оқырмандар деп саналады, кейде оларды қарапайым нашар оқырмандар деп те атайды. Жақсы мәнерлеу және тыңдау түсінігіне ие оқырмандар қалыпты оқырмандар болып есептеледі.
The Simple View of Reading was originally described by Gough and Tunmer in 1986 and modified by Hoover and Gough in 1990. The Simple View suggests that the ultimate goal of reading comprehension, and in order to have good reading comprehension, one needs to have good decoding ability (e. g., ability to interpret the symbols) and good listening comprehension (e. g., one's ability to understand oral language). This model predicts four categories of readers. Readers with poor decoding skills but relatively preserved listening comprehension skills would be considered readers who are poor decoders, or dyslexic. Readers with poor listening comprehension skills are referred to as readers who are poor comprehenders. Readers with poor decoding skills and poor listening comprehension skills are considered poor readers, or sometimes referred to as garden variety poor readers. Readers who have good decoding and listening comprehension skills are considered typical readers.
Оқуды дамытудың байланыстық моделі
Коннективистік модельдер баспа сөздердің (орфография), айтылған дыбыстар мен сөздердің (фонология) және сөз мағыналарының (семантика) арасындағы өзара байланысты және әрекеттесетін жүйеге баса мән береді. Оқу үшін осы үш кодты (орфографиялық, фонологиялық және семантикалық) есептеу қажет. Сейденберг пен МакКлелландтың пікірінше, орфографиялық дыбыс ережелерін сақтайтын сөздер (ұғымдық сөздер және әріптен дыбыс ережелеріне сәйкес келетін сөз емес сөздерді қоса алғанда) лексикалық емес жолмен өңделеді. Лексикалық емес жол – сөздерді өңдеу үшін әріптер мен дыбыстар арасындағы қатынасты анықтайтын ережелер жүйесі. Керісінше, орфографиялық дыбыс ережелеріне сәйкес келмейтін ерекше сөздер немесе ретсіз сөздер лексикалық жолмен өңделеді. Лексикалық жолды сөздікте іздеу процедурасы деп қарастыруға болады. Бұл философия тіл мен оқу дағдыларын мағыналы тәжірибелер арқылы үйренуге, контекстсіз ережелерді оқыту арқылы емес, баса назар аударады. Оқуды оқытудың осы тәсіліне қатысты басқа терминдерге әдебиетке негізделген оқыту және басшылықпен оқу жатады.
Connectionist models have emphasized an interconnected and interactive system of mappings between printed words (orthography), spoken sounds/words (phonology), and word meanings (semantics). The computation of these three codes (orthographic, phonologic, and semantic) is required for reading. According to Seidenberg and McClelland, Words that follow spelling sound rules (including regular words and nonwords that follow letter to sound rules) are processed through the nonlexical route. The nonlexical route follows a system of rules specifying the relationship between letters and sounds to process words. Conversely, exception words, or irregular words, that do not follow the spelling sound rules are processed through the lexical route. The lexical route can be thought of as a dictionary lookup procedure. This philosophy emphasizes learning language and reading skills through meaningful experiences instead of through decontextualized rule teaching. Some other terms for this approach of reading instruction include literature based instruction and guided reading.
Сауаттылықты үйретудің теңгерімді жүйесі
Ұлттық оқу тобының (2000) сауаттылықты оқытудың кеңдігі мен тереңдігі туралы ұсыныстарын іске асыру үшін көптеген сауаттылық бағдарламалары төрт негізгі компонентті қамтиды: әдебиеттің кең спектрі арқылы түсіну дағдыларын дамытатын басшылықпен оқу; фонетиканы, фонемалық сананы және сөздік қорын дамытуды қамтитын сөздік жұмыс; балаларға тәуелсіз оқу үшін күнделікті мүмкіндік беретін өзіндік таңдаумен оқу; және жазу, құрастыру ережелеріне және түрлі мақсаттар үшін тиімді коммуникацияға назар аударады (Foley & Stables, 2007). Бұл топқа хронологиялық жасына сәйкес тілдік дағдылары төмен балалар жатады, бұл кемшілік клиникалық деңгейде болуы мүмкін немесе тілдің бұзылуының клиникалық диагнозын қоюға жеткіліксіз болуы мүмкін. Басқа мүгеліктігі бар балаларда да оқу қиындықтарын тудыруы мүмкін тілдік кемшіліктер болуы мүмкін. Мұндай кемшіліктерге (бірақ олармен шектелмейді) белгілі бір тілдік бұзылу, фонологиялық бұзылу, тілдік бұзылу, дамудың қалыпты еместігі, аутизм спектрінің бұзылуы, Даун синдромы, нәзік Х синдромы және церебральді парез жатады. Ауқымды сөйлеу қиындықтары бар адамдар күшейтілген және баламалы коммуникация (КҚБ) құралдарын пайдалана алады. Тілдік қиындықтары бар адамдар мен КҚБ пайдаланушылар үшін сауаттылықтың маңыздылығы мен оң нәтижелері шексіз. Баршаға сауаттылық білім беруге, жұмысқа орналасуға есік ашады және "адамдарға ақпарат алмасуға, қарым-қатынас жасауға, қажеттіліктерін және тілектерін білдіруге, жеке өзін-өзі таныстыру арналарын дамытуға мүмкіндік береді". Дегенмен, КҚБ пайдаланушылары үшін сауаттылық дағдылары одан да маңызды болуы мүмкін, себебі оқу және жазу "ауыр сөйлеу кемшілігі бар адамдарға тақырыптарды көтеруге, идеяларды дамытуға, түсіндіруге, тәуелсіз түрде қарым-қатынас жасауға, әртүрлі аудиториямен байланысуға және ойлар, пікірлер мен сезімдерді білдіруге мүмкіндік береді". Өкінішке орай, сауаттылықтың маңыздылығына қарамастан, КҚБ пайдаланушылар көбінесе сауаттылық дағдыларын дамыту үшін "шынайы оқу мүмкіндіктерінен" айырылады. Ауыр сөйлеу қиындықтары бар адамдар мен КҚБ пайдаланушыларға сауаттылықты арттырудың қалай жүзеге асырылуына қатысты қосымша зерттеулер қажет.
To meet the recommendations of breadth and depth of literacy instruction set by the National Reading Panel (2000), many literacy programs incorporate four main components: guided reading, which focuses on comprehension skills though exposure to a wide range of literature experiences; word study, which incorporates phonics, phonemic awareness, and vocabulary instruction; self selected reading, which provides children daily experiences in independent reading time; and writing, which focuses on both the mechanics of composition and on communicating effectively for multiple purposes (Foley & Stables, 2007). This population includes children with language abilities that fall below expectations for their chronological age, at a clinical level or with weaknesses in language that are not severe enough to meet criteria for a clinical diagnosis of a language disorder. Children with other disabilities can also have language impairments that can cause an increase risk of developing reading problems. Such disabilities include (but are not restricted to) specific language impairment, phonological disorder, language disorder, developmental disability, autism spectrum disorder, Down syndrome, fragile X syndrome, and cerebral palsy. People with severe speech difficulties can use augmentative and alternative communication (AAC) devices. The importance and positive outcomes of literacy for people with language difficulties and AAC users are endless. As with everyone literacy opens doors to education, employment, and allows "individuals to exchange information, maintain interpersonal communication, to convey needs and wants and to develop channels of personal expression". However, for the AAC user literacy skills may be of even greater importance as reading and writing "allows individuals with severe speech impairments the opportunity to initiate topics, to develop ideas, to provide clarification, to communicate independently, to interact with a diverse audience, and to express ideas, thoughts, and feelings." Unfortunately, even given the importance of literacy skills people who use AAC are often not given "authentic learning opportunities" to learn literacy skills. More research is needed on how to increase literacy instruction to people with severe speech difficulties and users of AAC.
Интервенциялық топ
Сынып мұғалімдері көптеген оқушыларға оқу оқытудың басты көзі болуы тиіс. Арнайы білім беру мұғалімдері оқушыларының жеке нәтижелеріне сүйене отырып, оқу және жазу дағдыларын сыныптағы оқумен толықтыра алады. Оқу және жазу қиындықтары бар адамдарға оқу-жазу маманы, тіл патологы, білім беру немесе мектеп психологы, және еңбек терапевті сияқты басқа да мамандар оқу және жазу бойынша қолдау көрсетуі мүмкін.
Classroom teachers are expected to provide the primary source of reading instruction for most students. Special education teachers may supplement the classroom instruction in reading and writing skills based on the independent performance of their students. Other professionals including a reading specialist, a speech language pathologist, an educational or school psychologist, and an occupational therapist may also provide reading and writing support to individuals with reading and writing difficulties.
Декодтау қиындықтары
Жалпы алғанда, мәтінді түсінуде қиындықтарға тап болған адамдар нашар түсінушілер деп аталады. Дислексия – мәтінді түсінуді қиындататын нақты кемістік. Нашар түсінушілер әріптер мен дыбыстардың сәйкестік ережелерін, атап айтқанда фонологиялық дағдыларды (сөздерді, буындарды, бастамаларды, аяқтамаларды және фонемаларды – жеке дыбыстарды анықтау және өзгерту дағдыларын) игермеген. Сонымен қатар, тілдік қабілеттері көбінесе морфологиялық және синтаксистік білімнің жеткіліксіздігін көрсетеді. Түсіну қабілеттерін жақсартуға бағытталған араласулар фоника, фонологиялық сезімталдық және фонемалық сезімталдық бойынша оқытуды қамтуы мүмкін (Дислексиямен араласуды да қараңыз).
In general terms, individuals who have challenges in decoding are referred to as poor decoders. Dyslexia is a more specific disability where individuals demonstrate difficulty with decoding. Poor decoders have not acquired the basic knowledge of sound letter correspondence rules, specifically phonological skills (skills that include identifying and manipulation of words, syllables, onsets, rimes, and phonemes – individual sounds). In addition, language abilities often evidence poor morphological and syntactic knowledge. Interventions that target decoding abilities may include instruction in phonics, phonological awareness, and phonemic awareness (see also Dyslexia intervention).
Оқу жылдамдығының қиындығы
Кейбір адамдарда оқу жылдамдығымен қиындықтар туындауы мүмкін, олар сөздерді дұрыс таниды және көбінесе қалыпты түсіну қабілеттеріне ие, бірақ оқу жылдамдығы әдетте сынып деңгейінен бір жарым жылға төмен болады.
Some individuals may have difficulty with reading rate, where they have accurate word recognition and often normal comprehension abilities, but reading speed that is typically one and a half years below grade level. ).
Оқуды еркін меңгерудегі қиындықтар
Сондай-ақ, кейбір адамдарда оқудың еркіндігімен, яғни дәл, тегіс, тиісті темппен және дұрыс айтылуымен қиындықтар туындауы мүмкін. Стратегиялар: ортақ/серіктес оқу, басшылықпен оқу, қайталап оқу және үнсіз оқу, сондай-ақ басқа біреудің еркін оқығанын тыңдау (Ұлттық оқу тобы, 2000). Бұған қоса, нақты мәтіндерді түсінуді арттыру үшін жұмыс істегенде, мәтін тақырыбына қатысты лексиканы алдын ала үйреніп, бұрынғы білімді талқылауға болады. (Қосымша стратегиялар мен ақпаратты оқу түсінігі бөлімінен қараңыз.)
Individuals may also have trouble with reading fluency, or accurate, smooth, and appropriately paced reading with accurate expression. Strategies: shared/partner reading, guided reading, repeated reading, and silent reading, listening to another person fluently read (National Reading Panel, 2000 Additionally, when working toward increasing reading comprehension for specific texts, one can preteach vocabulary words and discuss prior knowledge on a topic related to the text before reading. (For more strategies and information, see reading comprehension.)
Оқудың аралас қиындығы
Балалар жоғарыда тізілген салалардың бірінен артық қиындықтарға тап болуы мүмкін.
Children can have difficulties in more than one of the areas previously listed.
Арнайы топтардағы оқу
Даун синдромы, аутизм және церебральды паралич сияқты ерекше топтардағы оқу қиындықтары, оқу проблемаларының түрлері бөлімінде сипатталған оқу дамуы мен оқу қиындықтарының ұқсас үлгілерін көрсетеді.
Reading difficulties in special populations such as Downs syndrome, autism, and cerebral palsy follow similar patterns of reading development and reading difficulty as described in the subgroups of reading problems section.
Даун синдромы
Ақыл-ой жетілмеушілігі бар балалар, мысалы, Даун синдромы бар балалар үшін, фонемалық қабілеттердің жетіспеушілігі жиі кездесетіні және оларды арнайы оқыту қажеттігі анықталды. Мысалы, зерттеулер Даун синдромы бар балалардың фонемалық қабілеттерінде кемшіліктер бар екенін көрсетіп, олар мұндай дағдыларды дамыта алғанымен, сөздерді түсіну үшін фонемалық қабілеттерге емес, көбінесе жаттан білген сөздерге сүйенеді. Осыған байланысты, фонемалық қабілеттерді жүйелі түрде, оларды оқу кезінде қалай қолдану керектігін нақты түсіндіре отырып оқыту ұсынылады.
It has been found true for children with intellectual disabilities, such as children with Down syndrome, that phonological awareness skills are often deficient and require targeted teaching. For example, studies have found that children with Down syndrome show deficits in phonological awareness, and though they can develop such skills, often rely on sight word vocabulary knowledge rather than phonological awareness skills to decode words. Given this, it is recommended that phonological awareness skills be taught in a systematic manner with explicit instruction of how to use these skills when reading.
Аутизм
Аутизм спектрінің бұзылуы бар балаларда (АББ) қалыпты дешифрлеу қабілеттеріне қарамастан, мәтінді түсінуде ерекше қиындықтар байқалады. Тарихи тұрғыдан алғанда, дешифрлеуде өте жақсы, бірақ мәтінді түсінуде нашар қабілет көрсеткен адамдар гиперлексиямен ауырады деп есептелген. Дегенмен, аутизммен ауыратын барлық адамдардың мәтінді түсіну қабілеті нашар емес, себебі спектрдегі балалардың қабілеттері әртүрлі. Аутизммен ауыратын адамның оқу деңгейіне қарамастан, оқуға үйрену мүмкіндігі оларға берілуі керек. АББ-ға оқытудың тиімділігін зерттеген зерттеулер өте аз. Компьютерлік қолдаумен оқытуды пайдалану арқылы АББ-ға арналған, дешифрлеу дағдыларын жақсартуға бағытталған бағдарламаларды іске асыру тиімді болуы мүмкін. Мәтінді түсінуді жақсарту үшін алдын ала сұрақтар қою, анафоралық меңзеулер беру немесе мәтіннен сөздерді жою сияқты процедуралық көмекші тапсырмалар пайдалы, соның ішінде анафоралық меңзеулер беру ең тиімдісі болып табылады. Бұл оқу қиындықтарына әкелуі мүмкін. Көп жағдайларда церебралдық парез (ЦП) бар балалар сөйлеу және физикалық қабілеттерінің ауыр бұзылулары (SSPI) деп жіктеледі, бірақ басқа да бұзылулары бар балалар да осы санатқа жатуы мүмкін. SSPI бар балалар оқу қиындықтарына бейім болуы мүмкін, себебі олар тілдік бұзылуларға ұшырауы мүмкін, сонымен қатар олардың әдеби тәжірибесі мен оқуға қатысты нұсқаулар шектеулі болуы мүмкін. Ата-аналар мен мұғалімдер баланың оқуға қабілетіне сенімсіздік танытуы мүмкін, бұл мәтінмен жұмыс істеу тәжірибесіне және сауаттылыққа қатысты оқытуға әсер етуі мүмкін. Көмекші технологиялар (сондай-ақ баламалы және толықтырушы коммуникация құралдары; АТТ) кітаптарды қолданудағы физикалық кедергілерді жеңуге, сөйлеу және тілдік қиындықтарды (мысалы, рифмаланған сөздерді анықтау үшін символдарды таңдау немесе жазу) және танымдық бұзылуларды (мақсатты дағдыларды игеру үшін қажетті қолдау көрсету) толықтыру үшін қолданылуы мүмкін (Copeland & Keef, 2007, 9-тарауды қараңыз). Әрине, көмекші құралдарға қол жеткізу оқу дамуы үшін жеткіліксіз. Тиісті оқу оқытуы қажет (мысалы, фонемалық хабардарлық дағдыларын, фонемиялық хабардарлық дағдыларын, фонетиканы, оқу жылдамдығын, сөздік қорын, мәтінді түсінуді және кітаптардың ережелерін оқыту), үнемі оқу сеанстарын өткізу, сауаттылық дағдыларын жақсарту үшін АТТ/ААК-ты тиімді пайдалану, оқушылардың сауаттылық жетістіктеріне үміт арту және мәтінге толық орта құру ЦП бар балалардың сауаттылық дағдыларын дамыту үшін маңызды болып табылады.
Children with autism spectrum disorder (ASD) have been identified as having particular difficulties with reading comprehension despite normal decoding abilities,. Historically, those individuals who are especially good at decoding but have poor comprehension are considered to have hyperlexia. Not all individuals with autism, however, are poor comprehenders as there is a wide range of abilities in children on the spectrum. Despite the type of reader an individual with autism might be, individuals should be given the opportunity to learn to read. Very few studies have examined the effectiveness of interventions for reading for individuals with ASD. Using computer assisted instruction to implement programs for individuals with ASD that target skills in decoding could be an effective way to help improve these skills in these individuals. Procedural facilitation tasks such as prereading questions, anaphoric cuing, or a cloze task helped to improve reading comprehension with the anaphoric cuing task being the most effective task. which can lead to reading difficulties. Often children with CP can be classified as having severe speech and physical impairments (SSPI), but children with other disorders can fall into this category as well. Children with SSPI can be at increased risk for reading difficulties not only because they may have language impairments, but also because they can have limited literary experiences and limited reading instruction. Additionally, parents and teachers may have low expectations of the child's ability to become a reader, which may influence experiences with text and impact literacy instruction. Assistive technology (also Alternative and Augmentative Communication devices; AAC) can be used to overcome physical barriers to manipulating books, and to augment speech motor and language difficulties (e. g., type, or select symbols to identify rhyming words), and cognitive impairments (to provide needed support required for target skill acquisition) (Copeland & Keef, 2007, see chapter 9). Of course, access to assistive devices is not sufficient for reading development. Appropriate reading instruction is required (e. g., instruction in phonological awareness skills, phonemic awareness skills, phonics, fluency, vocabulary, text comprehension, and book conventions), regularly conducted story reading sessions, constructive AT/AAC use to target literacy skills, high expectations of student literacy achievement, and text rich environments have been found to be important for developing literacy skills in children with CP.