Кіріспе

Оқуды түсінудің жақсаруымен қатар, арнайы қажеттіліктері бар балаларға оқуды үйретуге деген қызығушылық артты. Тарихи тұрғыдан алғанда, арнайы қажеттіліктері бар балаларды оқытуға үйрету, оқу дайындығы моделінің көзқарасынан қалып қойды. Бұл модель оқырманның келесі дағдыны меңгеру алдында, бірінші дағдыны толық игеруі керек деп болжайды, яғни дағдыларды иерархиялық түрде үйрену қажет (мысалы, бала өз атын оқып үйренер алдында, алфавит әріптерін дұрыс ретпен жаттауы тиіс). Мұндай тәсіл көбінесе оқудың негізгі дағдыларын контексттен тыс үйретуге алып келді. Оқытудың осы стилі балаларға осы бастапқы дағдыларды меңгеруді қиындатты, нәтижесінде олар оқу сауаттылығын арттыра алмады және көбінесе жас ерекшеліктеріне сай келмейтін оқу материалдарын алды (мысалы, әліпби әнін айту). 1970 жылдардың ортасынан соңына қарай білім беру жүйесі арнайы қажеттіліктері бар адамдар үшін жас шағына сәйкес келетін, қолдануға қажетті дағдыларды дамытуға көшті. Бұл мектепте және қоғамда қатысу үшін қажетті деп есептелетін сөздерді (мысалы, "шығу", "қауіп", "у", "бару") үйретуге әкелді. Бұл тәсіл бұрынғы тәжірибелерге қарағанда жақсарды, бірақ арнайы қажеттіліктері бар адамдардың оқу сауаттылығының шегін шектеді. Арнайы қажеттіліктері бар балалардың оқуына қатысты зерттеулердің көлемі шектеулі екенін атап өткен жөн, бірақ бұл мақала осы тақырыптағы ең соңғы деректерді ұсынуға тырысады.

Сауаттылық

Сауаттылық – оқу және жазу дағдыларын қамтиды, онда жазу тілдің символдық бейнесі болып табылады, ал оқу – жазылған символдар жүйесін түсініп, оқудың танымдық процесі. Бұл өте кең және негізгі анықтамалар, себебі осы терминдердің анықтамалары модельге немесе көзқарасқа байланысты жиі өзгеріп тұрады.

Оқу әдістері мен модельдері

Оқудың әртүрлі модельдері мен тәсілдері бар. Олардың бірнешесі төменде талқыланады.

Оқыуға қарапайым көзқарас

Оқыудың қарапайым моделі 1986 жылы Гоф пен Тунмерлер сипаттаған, ал 1990 жылы Гувер мен Гоф өзгертіп дамытқан. Бұл модельге сәйкес, оқуды түсінудің басты мақсаты – жақсы оқу түсінігіне қол жеткізу үшін жақсы мәнерлеу қабілеті (мысалы, символдарды түсіну дағдысы) және жақсы тыңдау түсінігі (мысалы, ауызша тілді түсіну қабілеті) болуы керек. Бұл модель оқырмандардың төрт түрін анықтайды. Мәнерлеу қабілеті нашар, бірақ тыңдау түсінігі сақталған оқырмандар нашар мәнерлейтін немесе дислексиясы бар оқырмандар деп есептеледі. Тыңдау түсінігі нашар оқырмандар нашар түсінетін оқырмандар деп аталады. Мәнерлеу қабілеті және тыңдау түсінігі нашар оқырмандар нашар оқырмандар деп саналады, кейде оларды қарапайым нашар оқырмандар деп те атайды. Жақсы мәнерлеу және тыңдау түсінігіне ие оқырмандар қалыпты оқырмандар болып есептеледі.

Оқуды дамытудың байланыстық моделі

Коннективистік модельдер баспа сөздердің (орфография), айтылған дыбыстар мен сөздердің (фонология) және сөз мағыналарының (семантика) арасындағы өзара байланысты және әрекеттесетін жүйеге баса мән береді. Оқу үшін осы үш кодты (орфографиялық, фонологиялық және семантикалық) есептеу қажет. Сейденберг пен МакКлелландтың пікірінше, орфографиялық дыбыс ережелерін сақтайтын сөздер (ұғымдық сөздер және әріптен дыбыс ережелеріне сәйкес келетін сөз емес сөздерді қоса алғанда) лексикалық емес жолмен өңделеді. Лексикалық емес жол – сөздерді өңдеу үшін әріптер мен дыбыстар арасындағы қатынасты анықтайтын ережелер жүйесі. Керісінше, орфографиялық дыбыс ережелеріне сәйкес келмейтін ерекше сөздер немесе ретсіз сөздер лексикалық жолмен өңделеді. Лексикалық жолды сөздікте іздеу процедурасы деп қарастыруға болады. Бұл философия тіл мен оқу дағдыларын мағыналы тәжірибелер арқылы үйренуге, контекстсіз ережелерді оқыту арқылы емес, баса назар аударады. Оқуды оқытудың осы тәсіліне қатысты басқа терминдерге әдебиетке негізделген оқыту және басшылықпен оқу жатады.

Сауаттылықты үйретудің теңгерімді жүйесі

Ұлттық оқу тобының (2000) сауаттылықты оқытудың кеңдігі мен тереңдігі туралы ұсыныстарын іске асыру үшін көптеген сауаттылық бағдарламалары төрт негізгі компонентті қамтиды: әдебиеттің кең спектрі арқылы түсіну дағдыларын дамытатын басшылықпен оқу; фонетиканы, фонемалық сананы және сөздік қорын дамытуды қамтитын сөздік жұмыс; балаларға тәуелсіз оқу үшін күнделікті мүмкіндік беретін өзіндік таңдаумен оқу; және жазу, құрастыру ережелеріне және түрлі мақсаттар үшін тиімді коммуникацияға назар аударады (Foley & Stables, 2007). Бұл топқа хронологиялық жасына сәйкес тілдік дағдылары төмен балалар жатады, бұл кемшілік клиникалық деңгейде болуы мүмкін немесе тілдің бұзылуының клиникалық диагнозын қоюға жеткіліксіз болуы мүмкін. Басқа мүгеліктігі бар балаларда да оқу қиындықтарын тудыруы мүмкін тілдік кемшіліктер болуы мүмкін. Мұндай кемшіліктерге (бірақ олармен шектелмейді) белгілі бір тілдік бұзылу, фонологиялық бұзылу, тілдік бұзылу, дамудың қалыпты еместігі, аутизм спектрінің бұзылуы, Даун синдромы, нәзік Х синдромы және церебральді парез жатады. Ауқымды сөйлеу қиындықтары бар адамдар күшейтілген және баламалы коммуникация (КҚБ) құралдарын пайдалана алады. Тілдік қиындықтары бар адамдар мен КҚБ пайдаланушылар үшін сауаттылықтың маңыздылығы мен оң нәтижелері шексіз. Баршаға сауаттылық білім беруге, жұмысқа орналасуға есік ашады және "адамдарға ақпарат алмасуға, қарым-қатынас жасауға, қажеттіліктерін және тілектерін білдіруге, жеке өзін-өзі таныстыру арналарын дамытуға мүмкіндік береді". Дегенмен, КҚБ пайдаланушылары үшін сауаттылық дағдылары одан да маңызды болуы мүмкін, себебі оқу және жазу "ауыр сөйлеу кемшілігі бар адамдарға тақырыптарды көтеруге, идеяларды дамытуға, түсіндіруге, тәуелсіз түрде қарым-қатынас жасауға, әртүрлі аудиториямен байланысуға және ойлар, пікірлер мен сезімдерді білдіруге мүмкіндік береді". Өкінішке орай, сауаттылықтың маңыздылығына қарамастан, КҚБ пайдаланушылар көбінесе сауаттылық дағдыларын дамыту үшін "шынайы оқу мүмкіндіктерінен" айырылады. Ауыр сөйлеу қиындықтары бар адамдар мен КҚБ пайдаланушыларға сауаттылықты арттырудың қалай жүзеге асырылуына қатысты қосымша зерттеулер қажет.

Интервенциялық топ

Сынып мұғалімдері көптеген оқушыларға оқу оқытудың басты көзі болуы тиіс. Арнайы білім беру мұғалімдері оқушыларының жеке нәтижелеріне сүйене отырып, оқу және жазу дағдыларын сыныптағы оқумен толықтыра алады. Оқу және жазу қиындықтары бар адамдарға оқу-жазу маманы, тіл патологы, білім беру немесе мектеп психологы, және еңбек терапевті сияқты басқа да мамандар оқу және жазу бойынша қолдау көрсетуі мүмкін.

Декодтау қиындықтары

Жалпы алғанда, мәтінді түсінуде қиындықтарға тап болған адамдар нашар түсінушілер деп аталады. Дислексия – мәтінді түсінуді қиындататын нақты кемістік. Нашар түсінушілер әріптер мен дыбыстардың сәйкестік ережелерін, атап айтқанда фонологиялық дағдыларды (сөздерді, буындарды, бастамаларды, аяқтамаларды және фонемаларды – жеке дыбыстарды анықтау және өзгерту дағдыларын) игермеген. Сонымен қатар, тілдік қабілеттері көбінесе морфологиялық және синтаксистік білімнің жеткіліксіздігін көрсетеді. Түсіну қабілеттерін жақсартуға бағытталған араласулар фоника, фонологиялық сезімталдық және фонемалық сезімталдық бойынша оқытуды қамтуы мүмкін (Дислексиямен араласуды да қараңыз).

Оқу жылдамдығының қиындығы

Кейбір адамдарда оқу жылдамдығымен қиындықтар туындауы мүмкін, олар сөздерді дұрыс таниды және көбінесе қалыпты түсіну қабілеттеріне ие, бірақ оқу жылдамдығы әдетте сынып деңгейінен бір жарым жылға төмен болады.

Оқуды еркін меңгерудегі қиындықтар

Сондай-ақ, кейбір адамдарда оқудың еркіндігімен, яғни дәл, тегіс, тиісті темппен және дұрыс айтылуымен қиындықтар туындауы мүмкін. Стратегиялар: ортақ/серіктес оқу, басшылықпен оқу, қайталап оқу және үнсіз оқу, сондай-ақ басқа біреудің еркін оқығанын тыңдау (Ұлттық оқу тобы, 2000). Бұған қоса, нақты мәтіндерді түсінуді арттыру үшін жұмыс істегенде, мәтін тақырыбына қатысты лексиканы алдын ала үйреніп, бұрынғы білімді талқылауға болады. (Қосымша стратегиялар мен ақпаратты оқу түсінігі бөлімінен қараңыз.)

Оқудың аралас қиындығы

Балалар жоғарыда тізілген салалардың бірінен артық қиындықтарға тап болуы мүмкін.

Арнайы топтардағы оқу

Даун синдромы, аутизм және церебральды паралич сияқты ерекше топтардағы оқу қиындықтары, оқу проблемаларының түрлері бөлімінде сипатталған оқу дамуы мен оқу қиындықтарының ұқсас үлгілерін көрсетеді.

Даун синдромы

Ақыл-ой жетілмеушілігі бар балалар, мысалы, Даун синдромы бар балалар үшін, фонемалық қабілеттердің жетіспеушілігі жиі кездесетіні және оларды арнайы оқыту қажеттігі анықталды. Мысалы, зерттеулер Даун синдромы бар балалардың фонемалық қабілеттерінде кемшіліктер бар екенін көрсетіп, олар мұндай дағдыларды дамыта алғанымен, сөздерді түсіну үшін фонемалық қабілеттерге емес, көбінесе жаттан білген сөздерге сүйенеді. Осыған байланысты, фонемалық қабілеттерді жүйелі түрде, оларды оқу кезінде қалай қолдану керектігін нақты түсіндіре отырып оқыту ұсынылады.

Аутизм

Аутизм спектрінің бұзылуы бар балаларда (АББ) қалыпты дешифрлеу қабілеттеріне қарамастан, мәтінді түсінуде ерекше қиындықтар байқалады. Тарихи тұрғыдан алғанда, дешифрлеуде өте жақсы, бірақ мәтінді түсінуде нашар қабілет көрсеткен адамдар гиперлексиямен ауырады деп есептелген. Дегенмен, аутизммен ауыратын барлық адамдардың мәтінді түсіну қабілеті нашар емес, себебі спектрдегі балалардың қабілеттері әртүрлі. Аутизммен ауыратын адамның оқу деңгейіне қарамастан, оқуға үйрену мүмкіндігі оларға берілуі керек. АББ-ға оқытудың тиімділігін зерттеген зерттеулер өте аз. Компьютерлік қолдаумен оқытуды пайдалану арқылы АББ-ға арналған, дешифрлеу дағдыларын жақсартуға бағытталған бағдарламаларды іске асыру тиімді болуы мүмкін. Мәтінді түсінуді жақсарту үшін алдын ала сұрақтар қою, анафоралық меңзеулер беру немесе мәтіннен сөздерді жою сияқты процедуралық көмекші тапсырмалар пайдалы, соның ішінде анафоралық меңзеулер беру ең тиімдісі болып табылады. Бұл оқу қиындықтарына әкелуі мүмкін. Көп жағдайларда церебралдық парез (ЦП) бар балалар сөйлеу және физикалық қабілеттерінің ауыр бұзылулары (SSPI) деп жіктеледі, бірақ басқа да бұзылулары бар балалар да осы санатқа жатуы мүмкін. SSPI бар балалар оқу қиындықтарына бейім болуы мүмкін, себебі олар тілдік бұзылуларға ұшырауы мүмкін, сонымен қатар олардың әдеби тәжірибесі мен оқуға қатысты нұсқаулар шектеулі болуы мүмкін. Ата-аналар мен мұғалімдер баланың оқуға қабілетіне сенімсіздік танытуы мүмкін, бұл мәтінмен жұмыс істеу тәжірибесіне және сауаттылыққа қатысты оқытуға әсер етуі мүмкін. Көмекші технологиялар (сондай-ақ баламалы және толықтырушы коммуникация құралдары; АТТ) кітаптарды қолданудағы физикалық кедергілерді жеңуге, сөйлеу және тілдік қиындықтарды (мысалы, рифмаланған сөздерді анықтау үшін символдарды таңдау немесе жазу) және танымдық бұзылуларды (мақсатты дағдыларды игеру үшін қажетті қолдау көрсету) толықтыру үшін қолданылуы мүмкін (Copeland & Keef, 2007, 9-тарауды қараңыз). Әрине, көмекші құралдарға қол жеткізу оқу дамуы үшін жеткіліксіз. Тиісті оқу оқытуы қажет (мысалы, фонемалық хабардарлық дағдыларын, фонемиялық хабардарлық дағдыларын, фонетиканы, оқу жылдамдығын, сөздік қорын, мәтінді түсінуді және кітаптардың ережелерін оқыту), үнемі оқу сеанстарын өткізу, сауаттылық дағдыларын жақсарту үшін АТТ/ААК-ты тиімді пайдалану, оқушылардың сауаттылық жетістіктеріне үміт арту және мәтінге толық орта құру ЦП бар балалардың сауаттылық дағдыларын дамыту үшін маңызды болып табылады.