Кіріспе

Жедел оқу – адамның оқу жылдамдығын арттырады деп саналатын әртүрлі техникалардың жиынтығы. Жедел оқу әдістеріне мәтінді топтап қарау және іштен дауыстауды азайту кіреді. Қолжетімді көптеген жедел оқу оқу бағдарламалары кітаптар, бейнежазбалар, бағдарламалық құралдар мен семинарларды пайдаланады. Жедел оқуға қатысты ғылыми дәлелдер жеткіліксіз, сондықтан оның тиімділігі күмәнді. Когнитивті нейробиолог Станислас Дехане бір минутта 1000 сөздей оқу туралы айғақтарға "күдікпен қарау керек" дейді.

Тарих

"Жылдам оқу" термині 1950-ші жылдардың соңында мектеп мұғалімі Эвелин Вуд есімімен қалыптасқан деп есептеледі. Ол кейбір адамдардың табиғи түрде жылдам оқитынына қызығушылық танытып, өзін өте жылдам оқуға мәжбүрлеуге тырысқан. 1958 жылы, қолымен сүртіп тастаған кітабының беттерін қозғалтып жатқанда, оның қолының бетке тию қозғалысы көзінің назарын аударғанын және олардың бет бойынша тегіс жылжуына көмектескенін байқады. Содан кейін ол қолын жылдамдық реттегіш ретінде пайдаланды. Вуд алғаш рет Юта университетінде бұл әдісті оқытты, ал 1959 жылы Вашингтонда "Эвелин Вудтың Оқу Динамикасы" (Evelyn Wood's Reading Dynamics) деген атпен көпшілыққа ұсынды.

Скиминг және сканерлеу

Скиминг – жылдам оқу процесі, ол негізгі ойға сілтеме табу үшін беттегі сөйлемдерді көзбен шабу немесе эссе оқығанда, мазмұндамалы ақпарат алу үшін басын және соңын оқып, содан кейін әр абзастың бірінші сөйлемін оқып, сұрақтарға немесе оқу мақсатына қарай одан да толыққанды мәлімет іздеу қажеттігін жылдам анықтау. Кейбір адамдар үшін бұл дағды табиғи түрде дамиды, бірақ көбінесе тәжірибе арқылы қалыптасады. Скиминг көбінесе ересектерде балаларға қарағанда жиі кездеседі. Бұл оқуды түсіну үшінгі қалыпты оқудан (шамамен 200–230 сөз/мин) жоғары жылдамдықпен (минутына 700 сөзден жоғары) жүзеге асырылады және түсіну деңгейі төмендейді, әсіресе көп ақпаратты қамтитын оқу материалдарында. Сканерлеу – бұл ақыл картасын (ақпаратты визуалды түрде иерархиялық етіп ұйымдастыру, осылайша ақпараттың өзара байланысын көрсете отырып, оны жақсырақ есте сақтауға мүмкіндік беру) пайдаланып, белгілі бір ақпаратты іздеу процесі. Бұл техникалар көздеріңізді бағыттап, мета-бағыттау арқылы қолданылады. Сканерлеуге негізгі ой, тақырыптар және маңызды ақпарат кіреді.

Мета-бағыттауыш

Мета-бағыттау – мәтіннің ұзындығы бойынша көзді жылдам қозғау үшін саусақ немесе қалам сияқты нұсқаушыны пайдаланып, көзді визуалды бағыттау. Бұл жылдам оқу үшін көзге көрінбейтін пішіндерді мәтін бетіне салу арқылы көру аумағын кеңейтуді қамтиды. Мысалы, жылдам оқу семинарында қатысушыларға саусақ немесе қаламмен осы пішіндерді жазуды үйретеді және бұл көру қабығының жылдамдығын арттырады, бірқатарды толығымен қабылдау үшін көру аясын кеңейтеді, тіпті ақпаратты кейіннен еске түсіру үшін санаға сіңіреді делінеді. Сондай-ақ, бұл ішкі дауысты (сөздерді басып айтудың орнына идеяны ұғыну) азайтуға көмектеседі, соның арқасында оқу жылдамдығы артады. Бірақ, көзді мәтін арқылы жылдам сырғуға итермелегендіктен, түсіну және есте сақтау нашарлап, мәтіннің маңызды детальдары жіберіліп қалуы мүмкін. Бұл әдістің тиімділігі үшін әр сөзді, кері оқуды болдырмай (кері оқу – көздің екі-үш қадам алға жылжып, содан кейін артқа қайтуы) қысқа ғана уақытқа көруге назар аудару қажет. Мысалы, S және Z қозғалыстары. Жылдам оқу – жаттығу арқылы дамытылатын дағды. Мәтінді оқу – материалды түсінуді қамтиды. Жылдам оқу жаттығуларында бұл алдын ала шолу, жалпы көрініс, оқу, қайта қарау және жаттау; сондай-ақ, оқу және еске түсіру (қысқаша мазмұндама немесе ой-шақырымдарды жазу) жаттығулары арқылы жүзеге асырылады. Түсінуді жақсарту үшін SQ3R әдісі де маңызды. Бұл әдістер адамға оқылған материалдан көп бөлігін есте сақтауға көмектеседі. Тақырыпты жақсы түсіну арқылы жақсы оқу процесіне қол жеткізу түсінуге жақсырақ назар аударуға мүмкіндік береді.

Түсінуге әсер ету

Скиминг негізінен зерттеу және мәтіннің жалпы мазмұнын ұғыну үшін қолданылады, әсіресе уақыт шектеулі болғанда. Duggan & Payne (2009) мәтіннің жартысын ғана оқуға уақыт берілген жағдайда, скимингті қалыпты оқумен салыстырды. Олар толық мәтіннің негізгі ойларын скиминг арқылы (толық мәтінді қарастыра отырып) жартысын ғана оқығаннан гөрі жақсырақ түсінгенін анықтады. Мәтіннен алынған маңызды емес ақпаратты түсінуде екі топ арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Скиминг немесе мәтінді жылдам қарап шығу, стратегиялық қайта оқу процесі – қабаттас оқу кезінде түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар, тәжірибелі жылдам оқушылардың түсіну және жылдамдық жағынан тәжірибесіз скиминг жасаушылардан сәл артық екені анықталды. Сондықтан сарапшылар жылдам оқуды "көп көлемдегі материалды қарап шығу немесе оқу дағдыларын жақсарту қажеттіліктеріне" ие адамдарға тиімдірек деп санайды, ал "әрбір сөйлемді мұқият зерделеуді талап ететін арнайы техникалық материалды" оқығандарға оның пайдасы азырақ.

Бағдарламалық жасақтама

Оқушыларға жылдам оқуды үйренуге көмектесетін компьютерлік бағдарламалар бар. Кейбір бағдарламалар мәліметтерді тізбектей ағын ретінде ұсынады, себебі ми мәтінді осылайша бөліп, талдап, түсіндіруге тиімдірек көтеріледі. 2000 жылғы Ұлттық Оқу Тобының (ҰОТ) есебі (б. 31) осындай механизмді қолдайтын сияқты. Жылдамдықты арттыру үшін кейбір ескі бағдарламалар оқырмандардан экранның ортасына қарауды талап ететін, ал оның айналасындағы мәтін жолдары ұзаратын болған. Сонымен қатар, олар мәтін орнына бірнеше нысандарды жол-жол жылжытатын немесе экранда секіріп ойнататын. Пайдаланушылар көздерімен ғана нысанды қадағалауы керек еді. Көптеген зерттеушілер сөздердің орнына нысандарды пайдалануды тиімді оқыту әдісі деп сынға алады, жылдам оқудың жалғыз жолы – нақты мәтінді оқу екенін айтады. Көптеген жаңа жылдам оқу бағдарламалары кіріктірілген мәтінді пайдаланады және негізінен пайдаланушыларды белгіленген жылдамдықпен экрандағы кітаптың жолдары арқылы бағыттайды. Көбінесе, оқырмандардың назарын қай жерге аудару керектігін көрсету үшін мәтін бөлігі боялады. Олардан сөздерді айтылып оқудан емес, толық бейне ретінде қарау күтіледі. Жағдайлар сондай-ақ, оқырмандарды ішкі дауысты жоюға үйретуге бағытталған жаттығулар да қарастырылған.

Тез оқудағы даулар

Жылдам оқудағы көптеген даулар оның ниеті мен мәнінің дәстүрлі түсініктермен – мысалы, түсіну мен жылдамдық, оқу мен көз жүгірту, танымал психология мен дәлелге негізделген психология – арасындағы қақтығыста жатыр. Осы мәселелер көптеген пікірталас тудырады. Бұл себебі кейбір педагогтар оқуды түсінудің 50% деңгейін пайдасыз деп санайды. Жылдам оқуды жақтаушылар оның үлкен жетістік екенін және көптеген жағдайларда жақсы түсінуді көрсететінін айтады. Оқу жылдамдығы мен түсіну арасындағы қарым-қатынасты оқылатын материалдың түріне, түсініксіздікке байланысты қателіктердің тәуекеліне және материалды жылдам игерудің артықшылықтарына қарай талдау қажет. Марк Сейденберг 25 000 сөзді минутына оқу туралы мәлімдемелерді "көз бен мәтін туралы негізгі фактілерді ескере отырып, шындыққа сай болуы мүмкін емес" деп есептейді. Ол сондай-ақ "адамдар минутына мыңдаған сөзді оқуға, тіпті жарық жылдамдығынан да жылдам жүгіруге ұқсас мүмкіндікке ие" дейді. Маршалл Маклюан бастапқыда жылдам оқуды қолдағанмен, кейіннен ол тек "мақұлсыз хаттарды қарап шығу" сияқты тапсырмалар үшін ғана пайдалы екенін түсінді. Сол сияқты, PhotoReading деп аталатын ұқсас оқу стратегиясы оқу жылдамдығын минутына 25 000 сөзге дейін арттыра алатыны туралы мәлімдемеге жауап ретінде Макнамара NASA қаржылаған алдын ала талдау жүргізді. Бұл талдау стратегияның оқу жылдамдығын, түсінуді және ақпарат жинау тиімділігін жақсартуға қабілетін бағалауға бағытталған. Осы оқу стратегиясының сабақ алған және тәжірибелі оқушыға бірдей бес оқу үлгісі мен түсінуді тексеру сынақтары ұсынылғанда, жалпы оқу уақыты мен түсінуде ешқандай артықшылық байқалған жоқ. Бұл стратегия білімді асыра бағалауға да алып келуі мүмкін, бұл Макнамараның алдын ала талдауындағы Дunning-Kрюгер эффектісінің мысалында көрінеді: 2016 жылы "Psychological Science in the Public Interest" журналында жарияланған мақалада авторлар оқуды жаттығу арқылы және тілді жақсы меңгеру арқылы (мысалы, сөздік қорын кеңейту арқылы) түсінуді сақтай отырып, жылдам оқуға "көмектесетін сиқырлы дұрыс шешім" жоқ деген қорытындыға келді. Авторлар жылдам оқу техникаларын жоюмен айналысады, мысалы, іштен дауыстауды тоқтату, бір уақытта бірнеше сөзді оқу (топтап оқу), RSVP (Rapid Serial Visual Presentation) қолдану, көздің шеткергі көруін арттыру, мәтіннің әр жолы үшін түстерді ауыстыру. АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди жылдам оқуды қолдады, қызметкерлерін оқытуға шақырды және бір сұхбатында оның оқу жылдамдығы минутына 1200 сөзді құрайтынын айтты. АҚШ президенті Джимми Картер және оның әйелі Розалин екеуі де жақын оқырмандар болды және бірнеше қызметкерлермен бірге Ақ үйde жылдам оқу курсына қатысты. Білім беру саласындағы зерттеулер мен психология профессоры Рональд Карвердің пікірінше, ең жылдам оқитын колледж бітірушілері минутына шамамен 600 сөзді оқи алады, бұл ең баяу оқушылардан екі есе жылдам, және Кеннедидің мәлімдеген оқу жылдамдығы мәтінді қаншалықты жылдам қарап шығуға қабілеттілігін көрсетеді. Басқа сыншылар жылдам оқудың нақты оқу емес, көз жүгірту екенін айтады. Әлем чемпионатының жылдам оқу жарысында оқуды түсіну маңызды деп есептеледі. Жеңімпаздар әдетте минутына 1000-2000 сөзді оқиды, олардың түсіну деңгейі 50% немесе одан жоғары. Алты дүркін әлем чемпионы Энн Джонс 4200 сөзді минутына оқығандығы тіркелді, бұл материалмен бұрын танысқан кезде 67% түсінуді қамтамасыз етті. Көздің бір қарауда көре алатын сөздердің саны үш сөзді құрайды. "Жылдам оқу бойынша әлемдік рекордтар" туралы мәлімдемелер даулы болып келді. АҚШ-тан Говард Стивен Берг 25 000 сөзді минутына оқып, Гиннес рекордтарының иегері болғанын мәлімдеді, ал Филиппинден Мария Тереза Кальдерон 80 000 сөзді минутына оқып, 100% түсінумен әлемдегі ең жылдам оқырман ретінде Гиннес рекордтарын иеленді. Сыншылар алдын ала оқыған немесе жаттап алған мәтінді оқып, беттерді мүмкіндігінше жылдам аударып, кейбір жылдамдықпен оқу бойынша әлемдік рекордтарды бұзуға болатынын атап өтеді. Гиннес жылдам оқу бойынша әлемдік рекордтар стандарттары белгісіз және олар жылдам оқушыларды өздерінің құрметті тізіміне қосуды тоқтатты. 2015 жылы Memoriad, Дүниежүзілік ақыл-ой спорты федерациясы, түсініксіз мәлімдемелерді болдырмау үшін "Жылдам оқу бойынша әлемдік рекордтар стандарттары" ережелерін белгіледі.