Кіріспе

Аллигаторлар тұқымдасының екі түрінің бірі – қытай аллигаторы (Alligator sinensis;), Янгцзы аллигаторы, Қытай аллигаторы деп те аталады, Қытайға ендемик крокодилиялық. Ол және американдық аллигатор (A. mississippiensis) – Alligatoridae тұқымдасының Alligator туысына жататын жалғыз тірі түрлер. Денесі толыққанды қабықпен жабылған, қара сұр немесе қара түсті қытай аллигаторы ересектеген кезде шамамен ұзындығына жетеді және салмағы құрайды. Қыста қыстауларда жатады, ал жазда түнгі өмір салтын ұстанады. Жұптасу жаздың басында жүзеге асады, аналықтары көбінесе 20-30 жұмыртқа туады, олар басқа крокодилиялықтардың жұмыртқаларынан кішкентай. Бұл түр мүмкіндікті пайдаланатын жемшіл, негізінен балықтармен және жұмыртқа салатын жәндіктермен қоректенеді. Дауыстап сөйлейтін түр, ересек аллигаторлар жұптасу маусымында ыңғырлайды, ал жас аллигаторлар ата-аналарымен және басқа жас аллигаторлармен байланысу үшін дауыстайды. Шаруашылық жағдайында 70 жасқа дейін, ал табиғатта 50 жылдан астам өмір сүруі мүмкін. Тұщы су қоймаларында өмір сүретін қытай аллигаторының ареалы Анхуй провинциясының алты аймағымен, сондай-ақ, мүмкін, Цзянсу және Чжэцзян провинцияларымен шектелген. Бұрынғыда қазіргі ареалынан алыс, мысалы, Жапонияда да таралған бұл түрдің бұрын кең ареалы мен саны болған, бірақ б.з.б. 6000 жылдан бастап ортаның жойылуы сияқты бірнеше факторлар түрдің саны мен ареалының азаюына себеп болды. 1970 жылдары жабайыдағы саны шамамен 1000 болса, 2001 жылы 130-дан асты, ал 2003 жылдан кейін өсіп, 2017 жылы шамамен 300-ге жетті. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) түрді жойылудың алдында тұрған түрлер тізіміне енгізді, оның сақтау үшін бірнеше шаралар қабылдануда. Қытай аллигаторы үшінші ғасырдан бері қытай әдебиетінің бір бөлігі болып табылады. 13 ғасырдың соңында Марко Поло Қытайдан тыс жерде бұл туралы жазған алғашқы адам болды. Кейбір жазбаларда қытай аллигаторы қытай аждаһарымен байланыстырылған. Көптеген дәлелдер қытай аллигаторының қытай аждаһарының прототипі болғандығын көрсетеді.

Этимология

Аллигатор туысы испан тіліндегі el lagarto сөзіне негізделген. Синесис деген түрлік атау латын тіліндегі sinaensis сөзінен алынған, ол "Қытайға қатысты" немесе "Қытайға тән" дегенді білдіреді.

Сипаттама

Аңқалардың ең кішкентай түрлерінің бірі – қытай аллигаторы ересек күйде белгілі бір ұзындыққа және салмаққа жетеді. Бұрынғы ғасырларда Қытайда аллигаторлардың одан да үлкенге жеткені туралы мәліметтер болған, бірақ қазір бұл ақпарат дұрыс емес деп саналады. Ересек қытай аллигаторының түсі көбінесе қара немесе қою сұр болады. Оның мұрны қысқа және кең, сәл жоғары қарай бұрылып, ұшына қарай тарылады. Басы американдық аллигаторға қарағанда күштірек, және мұрын тесіктерін бөлетін сүйекті қалқаншасы бар. Оның 72-76 тісі бар, оның ішінде 13-14 жоғарғы жақ тісі, 5 алдыңғы жақ тісі және 18-19 төменгі жақ тісі кездеседі. Американдық аллигатордан өзгеше, қытай аллигаторы толығымен қабықпен жабылған, денесінде 17 қатарға дейін қабықшалар орналасқан. Құрсағы мен қабырғаларындағы қабықшалар жұмсақ, ал арқасындағылары керісінше, дөңгелек болып келеді. Жоғарғы қабақтарында сүйекті пластиналар бар, бұл американдық аллигаторда сирек кездесетін ерекшелік. Оның құйрығы американдық аллигатордың құйрығынан кеңірек. Американдық аллигатордың саусақтары арасындағы қабықшалар кең болса, қытай аллигаторында мұндай қабықшалар жоқ.

Экология

Қытай аллигаторы қыста ордаларда жатады. Жұптасу кезінде аталықтары жұптасқан кезде көлдерді аралап іздейді, сондай-ақ аталық және аналықтары бір-біріне агрессивті болады. Ұялар әдетте жұптасудан кейін 2-3 аптадан соң салынады және олар әрқашан су көздеріне жақын орналасады. Жеке аллигаторлар көбінесе жыл сайын сол ұя салу орнына оралады, бірақ түр ішіндегі бәсекелестік пен қоршаған ортаның өзгеруі оларды ұя салу орнын өзгертуге мәжбүрлейді. Жұптасу әдетте 20-30 жұмыртқа тудырады, бірақ Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) мәліметінше, бір тоғыс 10 мен 40 жұмыртқа арасында болады. Бұл температура жас аллигатордың еркек немесе әйел болады (температураға тәуелді жыныс анықталуы) – бұл көптеген басқа бауырымен жорғалаушыларға тән қасиет. Инкубация температурасы жоғары болса, шайқау деңгейі де артады. Жастар алғашқы қыста қорғану үшін анасына тәуелді болады, өйткені олардың кішкентай өлшемі оларды оңай олжаға айналдырады. Аллигатор өмірінің алғашқы жылдары тез өседі, бірақ бес жасқа келгенде өсу қарқыны баяулайды. Ұлттық зоологиялық парктің мәліметінше, аналықтары шамамен 4-5 жылда жетіледі. Қолайлы жағдайда, ол кеміргіштер, басқа ұсақ сүтқоректілер және су құстарын да жейді. Оның тістері күңгір, сондықтан ол қабықшасы бар жемді оңай жеуге мүмкіндік береді. 1985 жылы аллигаторды зерттеу көрсеткендей, оның рационындағы ең көп таралған жануарлар – бұл құрлықаздар, олардың 63%-ы өзен құрлықаздары, ал 35%-ы спираль қабықты құрлықаздар. Зерттеуге сәйкес, оның диетасында 16% қоян, 8,3% моллюскалар және 4,1% креветка болған, ал қалған 6,8%-ы бақалар, балықтар және жәндіктерден тұрған.

Дауыстау

Қытай аллигаторы – дауысты түр, әртүрлі жағдайларда көптеген әртүрлі дыбыстар шығарады. Жақын жердегі аллигаторлармен байланысқанда, ол төмен дыбыс қысымы деңгейімен (SPL) сипатталатын бас соғу, сыбырлау және зарлау сияқты дыбыстарды шығарады. Ал алыс қашықтыққа хабар беру үшін жоғары SPL-ге ие балғалау дыбыстарын пайдаланады. Бұл дыбыстардың бәрі аллигатордың тығыз өсімдік жамылғысы бар мекендеу ортасына байланысты 500 герцтен төмен жиілікте болады, бұл дыбыстардың кеңірек аумаққа таралуына мүмкіндік береді. Ересек аллигаторлар жұптасу маусымында екі жыныс та балғалау хорына қатысады. Орташа есеппен 10 минутқа созылатын хордың барлық уақытында аллигаторлар қозғалмай тұрады, екі жыныс та шамамен бір уақытта жауап береді. Бұл балғалаудың басты мақсаты – аллигаторларды белгілі бір көлге шақырып, олар жұптасу үшін таңдап, көбейеді. Аллигаторлар өз мөлшерін көрсету үшін де балғалай алады, бұл көптеген басқа омыртқалы жануарларда кездесетін мінез-құлық. Мөлшері жұптасу үшін маңызды фактор болып табылады; аналықтар тек өзінен ірірек еркектермен ғана жұптасады. Балғалау ең көп кездесетін уақыт – таңғы сағат 6:00–7:00 және түскі сағат 11:00–12:00 (жергілікті уақыт бойынша). Қытай аллигаторының саны б.з.д. 5000 жылы, адам өркениеті Қытайда дамып келе жатқанда төменгі Янцзы аймағында өте көп болғаннан кейін азая бастады. Бұл аймақ әлемдегі күріш егістігін алғаш рет бастаған жерлердің бірі болды, нәтижесінде аллигатордың көптеген мекендеу орталары күріш егістіктерінің пайдасына жойылды. 1700 жылдары қытай аллигаторының мекендеу ортасының көп бөлігі ауыл шаруашылығы жеріне айналды, себебі көптеген адамдар бұл аймаққа көшіп келді. 20 ғасырға қарай оның ареалы Янцзы маңындағы бірнеше шағын аудандарға дейін тарылды, сол кезде оның саны шамамен 1000 болды. 1999 жылы Жабайы табиғатты сақтау қоғамы жабайы табиғатта 130–150 жеке аллигатор қалғанын бағалады. 2015 жылғы зерттеу 64 жеке аллигаторды анықтады, оның ішінде 32 ересек аллигатор болды, ересектердің жалпы саны 68–86, ал жалпы саны 136–173 деп есептелді. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, популяциясы одан әрі азайып бара жатқан жоқ.

Халық санының азаю себептері

Әлемдегі ең қауіпті крокодилдердің бірі саналады. 1970 және 1980 жылдары адамдар кейде аллигаторларды зиянкестер деп ойлап, қорқыныштан немесе еті үшін өлтірді, одан күріш, көкөніс және тураланған аллигатор етінен жасалған тағам дайындалды. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі тарапынан құрып бара жатқан түрлердің бірі ретінде тіркелді. 1982 жылдан 1994 жылға дейін алты рет құрып кету қаупі бар деп бағаланғаннан кейін, 2017 жылдан бастап IUCN Қызыл тізімінде өте қауіпті түр ретінде саналады. 2007 жылы 6 дана тұтқыннан босатылды, ал 2015 жылдың маусымында тағы 6 дана босатылды. 2016 жылдың маусым айына дейін, ең көп саны босатылған қытай аллигаторлары – 18 дана, 2016 жылдың 22 мамырында түрдің табиғи мекеніне жататын Ланкси округіне қайта оралды. Бұл босатулар сәтті болды, аллигаторлар жабайы өмірге және көбейуге жақсы бейімделді. Чжэцзян провинциясының Чансинг округінде, ARCCAR-дан шығысқа қарай орналасқан. Бастапқыда Иньцзябиан аллигаторларын қорғау аймағы (尹家边扬子鳄保护区) деп аталған, бұл өсіру орталығы 1982 жылы құрылды. ARCCAR-дан өзгеше, онда аллигатор жұмыртқаларын орталық қызметкерлері бақылаудағы жағдайда инкубация үшін жинайды, ал CCANR жұмыртқалардың табиғи түрде шайқалуына мүмкіндік береді. 2013 жылғы ресми есеп бойынша, CCANR-де 4000-ға жуық аллигатор сақталды, оның ішінде 2089 жас (1-3 жастағы), 1598 жасөспірім (4-12 жастағы) және 248 ересек (13 жастан асқан) аллигаторлар бар. Цинциннати жануарлар бағы, Сан-Диего жануарлар бағы, Смитсоний ұлттық зоологиялық паркі,

Қытайдың айдаһар қауымдастығы

Кейбір жазушылар қытай аллигаторы қытай айдаһарына шабыт берген болуы мүмкін деп санайды. Бұл теория 1900 жылдардың басында кеңінен таралды, ал кейін Джон Торбжарнарсон мен Сяоминг Ванг бұл идеяны қайта қарады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, "игілік әкелетін" мифологиялық жаратылыспен байланыс – бұл түр үшін артықшылық. Батыс жарты шар мифологиясындағы аждаһалардан өзгеше, қытай айдаһары "патшалық билік пен бақыттың" символы ретінде бейнеленеді, ол көбінесе адамдарға көмектеседі және құтқарады. Ол суда да, ауада да жүзе алады. Қытай аллигаторының салыстырмалы түрде қауіпсіз болуы айдаһардың көмекші мінезіне әсер еткен деп есептеледі. Аллигатордың жаңбыр маусымы басталғанда ұйқысынан оянып, өзендегі жаңбыр суы тартылғанда қуыстарына қайтуы, сондай-ақ су қоймаларында өмір сүруі айдаһардың сумен байланысты мифологиялық жаратылыс ретінде бейнеленуіне себеп болуы мүмкін. Аллигатордың барабандары жұптасу маусымында олардың дауыстарын имитациялау үшін қолданылған болуы мүмкін, бұл адамдар айдаһардың "жаңбырлы бұлттарды шақыру қабілетімен" байланыстырған.