Кіріспе

Антикитера механизмі (,/æ//n//t//ɪ/'/k//ɪ//θ//ɪər//ə/ ANtihKIHtherə) – ежелгі грек қолмен жұмыс істейтін оррерия (күн жүйесінің моделі), ол ондаған жылдар бұрын астрономиялық жағдайларды және күн тұтылуларын болжауға арналған аналогты есептегіш құралдың ең ерте мысалы ретінде сипатталады. Бұл артефакт 1901 жылы Антикитера аралының жағалауынан құлаған кемеден табылған. Құрылғы, жалпы көлемі (нақтысы белгісіз) ағаштан жасалған корпус қалдықтарына орналастырылған, оның қалай болғанын және қалай жұмыс істегенін көрсету үшін жасалған. 2005 жылы Кардифф университетінің командасы компьютерлік рентген томографиясы және жоғары ажыратымдылықтағы сканерлеуді пайдаланып, механизмнің сыртқы қабығында болған ең әлсіз жазуларды оқып, қабықтың ішкі фрагменттерін суретке түсірді. Бұл оның 37 бір-бірімен байланысқан қола тісті дөңгелектен тұратынын көрсетті, бұл Ай мен Күннің зодиак бойынша қозғалысын қадағалауға, күн тұтылуларын болжауға және Айдың ерекше орбитасын модельдеуге мүмкіндік берді, онда Айдың жылдамдығы перигейде апогейге қарағанда жоғары. Бұл қозғалысты б.з.д. 2 ғасырында Родос астрономы Гиппарх зерттеген, және ол машинаның құрылысына кеңес берген болуы мүмкін. 150 және 100 жылдары аралығында, ол кеме апатқа ұшырағанға дейін салынған болуы керек, ол бірнеше дәлелдерге сәйкес шамамен б.з.д. 70-60 жылдарға дейін даулануда. 2022 жылы зерттеушілер оның бастапқы калибрлеу күні, құрылыс күні емес, б.з.д. 23 желтоқсан 178 жылға дейін болуы мүмкін екенін ұсынды. Басқа сарапшылар б.з.д. 204 жылды көбірек сенімді калибрлеу күні деп санайды. Осындай күрделіліктегі машиналар 14 ғасырда Ричард Уоллингфордтың астрономиялық сағаттарына дейін қайтадан пайда болған жоқ. Бұл Римдік жүк кемесі Грек Антикитера аралының Глифадия нүктесінің жағасында табылған. Команда қола мен мәрмәрдан жасалған мүсіндер, қыш ыдыстар, ерекше әйнек бұйымдар, зергерлік бұйымдар, монеталар және механизм сияқты көптеген ірі заттарды тауып алды. Механизм 1901 жылы, мүмкін шілдеде апаттан құтқарылған. Механизмнің жүк кемесіне қалай түскені белгісіз. Кеме апатынан табылған барлық заттар сақтау және талдау үшін Афинадағы Ұлттық археологиялық мұражайға жеткізілді. Механизм коррозияға ұшыраған қола мен ағаштан жасалған кесек сияқты көрінді; ол екі жыл бойы назарсыз қалды, ал мұражай қызметкерлері мүсіндер сияқты айқын қазыналарды біріктірумен айналысты. 1902 жылдың 17 мамырында археолог Валериос Стайс жартастың бір бөлігінде тісті дөңгелекті тапты. Ол бастапқыда бұл астрономиялық сағат деп ойлады, бірақ көптеген ғалымдар құрылғыны прохронистикалық деп санайды, ол табылған басқа бөлшектермен бірдей кезеңде жасалмауы керек. Неміс философы Альберт Рехм бұл құрылғыға қызығушылық танытты; ол бірінші болып оны астрономиялық есептегіш деп ұсынды. 1951 жылы британдық ғылым тарихшысы және Йель университетінің профессоры Дерек Дж. де Солла Прайс қызығушылық танытқанша, бұл объектіге қатысты зерттеулер тоқтады. 1971 жылы Прайс грек ядролық физигі Харалампос Каракалоспен бірге 82 фрагменттің рентген және гамма сәулелері суреттерін түсірді. Прайс олардың зерттеулері туралы 1974 жылы мақала жариялады. Сондай-ақ, бұқа мүсіні бейнеленген қола дискі де табылды. Дискіде төрт "құлақ" бар, оларда тесіктер бар, және ол "тісті дөңгелек" ретінде Антикитера механизмінің бөлігі болуы мүмкін деп ойланды. Бұл дискі механизмнің бір бөлігі екеніне айғақтар аз, бірақ бұл дискі жиһаздың қола әшекейі болған деген болжам бар.

Дұрыс

Фрит пен Джонстың зерттеулері олардың симуляцияланған механизмінің дұрыс еместігін көрсетеді. Марс көрсеткіші кейбір жағдайларда 38°-ға дейін қателік танытады (осы қателіктер Марстың кері қозғалысының түйіндік нүктелерінде орын алады, ал қате орбитаның басқа жерлерінде азаяды). Бұл механизмдегі беріліс қатынастарының дәлдігінің жетіспеуінен емес, гректердің планеталық қозғалыстар теориясындағы кемшіліктерден туындайды. Дұрысдық шамамен 160 жылы Птолемейдің "Алмагесті" жариялағанға дейін жақсарту мүмкін болмады (әсіресе, оның теориясына эквант тұжырымын қосу арқылы), содан кейін 1609 және 1619 жылдары Кеплердің планеталық қозғалыстың заңдарын енгізу арқылы. Құрылғы дәлсіздіктермен күрескен болуы мүмкін, себебі үшбұрышты тістер қолмен жасалған, бірақ планеталардың эллипстік жолдары мен Ай мен Марстың кері қозғалысын жасау үшін қолданылған есептеулер мен технология, эпициклдік механизмді қосқан сағат тәрізді дискілік жетекті пайдалану арқылы, Орта ғасырлардағы Еуропадағы ежелгі кезде табылған алғашқы сағаттардан 1000 жылдан астам бұрын пайда болды. Архимедтің пидің жуық шамамен алынған мәнін және оның ауырлық орталықтары теориясын, сондай-ақ калькулусты дамытуға жасаған қадамдары гректердің планеталардың эллипстік сипатын модельдеу үшін Вавилон алгебрасынан асып түсетін математикалық білімге ие болғанын көрсетеді. Физиктер үшін ай механизмі айдың орны мен фазасын көрсету үшін қоладан жасалған арнайы тізбекті қолданады, оның екі тізбегі біркелкі емес осьпен байланысқан. Бүгінгі күні Кеплердің планеталық қозғалыстың заңдарынан белгілі болғандай, Ай Жерді айналып жүргенде әртүрлі жылдамдықпен қозғалады, және бұл жылдамдық айырмашылығы Антикитера механизмімен модельденген, тіпті ежелгі гректер орбитаның нақты эллипстік пішіні туралы білмегенімен.

Ежелгі әдебиеттердегі ұқсас құрылғылар

Механизмнің өте жетілгендігі құрылғының жалғыз ғана емес екенін, сондай-ақ оны жасау үшін бірнеше буын бойы жинаған тәжірибе мен білім қажет болғанын көрсетеді.

Халықтық мәдениет және мұражай репликалары

Әлемде бірнеше көрме ұйымдастырылды, соның ішінде Париждегі Музей дес Артс и Метьеде. National Geographic деректік фильмінің "Жылаңаш ғылым" сериясы 2011 жылдың 20 қаңтарында "Жұлдыз сағаты б.з.д." деген атаумен Антикитера механизміне арналған бөлімді көрсетті. YouTube-тағы Clickspring арнасы ежелгі Грецияда қол жетімді болған құралдар, өңдеу және металлургия техникалары мен материалдарын пайдаланып Антикитера механизмінің көшірмесін жасау процесін және сол дәуірдегі мүмкін болатын технологиялар туралы зерттеулерді көрсетеді. "Индиана Джонс және тағдыр дискісі" (2023) фильмінде механизмнің фантастикалық нұсқасы (сонымен қатар Архимедтің дискісі, атақты Тағдыр дискісі деп те аталады) сюжет желісінде пайда болады. Фильмде бұл құрылғыны Архимед уақытты картаға түсіру жүйесі ретінде жасаған, ал бұрынғы нацистік ғалым Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жетуіне көмектесу үшін уақытқа кері саяхаттау мақсатымен оны іздейді. 2024 жылдың 8 ақпанында Мексиканың Сонора штатындағы Гермосильо қаласындағы Сонора университетінде механизмнің 10 есе үлкейтілген көшірмесі жасалып, орнатылып, салтанатты түрде ашылды. Гермосильодегі монументалды Антикитера механизмі (МАМХ) деп аталған бұл жобаны Сонораның губернаторы доктор Альфонсо Дурасо Монтаньо және Сонора университетінің канцлері доктор Мария Рита Планкарте Мартинес ашты. Грекия елшісі Николаос Кутрокойс мырза және елшіліктен келген делегация да қатысты.