Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Команч жерлері үшін болған қақтығыстар, 1706-1870 жылдар
Conflicts over Comanche lands, 1706 to 1870s
Команч соғыстары – 1706 жылдан бастап 1870 жылдардың ортасына дейін АҚШ және Мексикада Команч халқы мен испан, мексикалық және американдық әскерилер мен азаматтар арасында болған қарулы қақтығыстардың сериясы. Команчилер – Команчерия деп аталатын үлкен аймақтың түпкі тұрғындары, ол солтүстікте Колорадо мен Канзас, Оклахома, Техас және шығыс Нью-Мексико арқылы өтіп, оңтүстікте Мексиканың Чиуауа штатына дейін созылған Оңтүстік Ұлы жазықтың көп бөлігін қамтыды. 150 жылдан астам уақыт бойы Команчилер аймақтағы үстем ру болды, олар "Оңтүстік жазықтардың иелері" деп белгілі болды, бірақ олар Команчерияның бір бөлігін Уичита, Киова және Киова апачилерімен, ал 1840 жылдан кейін оңтүстік Шайен және Арапахомен де бөлісті. Еуропалық американдық отарлаушылар американдық шекараны мекендеуге тырысқанда Команчтардың дәстүрлі отанының құндылығын мойындады, бұл екі тарапты тез арада қақтығысқа әкелді. Команч соғыстары 1706 жылы Команч жауынгерлерінің Жаңа Испаниядағы испан колонияларына жасаған шабуылдарымен басталды және 1875 жылы Команчтардың соңғы топтары АҚШ армиясына бас иегенге дейін жалғасты, бірақ кейбір Команчтар 1876 және 1877 жылдардағы Бизондарды аулаушылар соғысы сияқты кешірек қақтығыстарда күресін жалғастырды. Команчилер өздерінің жерлеріне еуропалық американдықтардың ықпалына және басып кіруіне қарсы тұрған қатал жауынгерлер ретінде танылды. Команчтардың күші 1840 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, олар Мексиканың өзіне жүздеген шақырымға ірі шабуылдар жасады, сонымен қатар тәуелсіз Техаста қоныстанған англоамерикандықтар мен теханоларға қарсы соғысты. Олардың күші холера мен шешек эпидемиясы мыңдаған Команчтардың өліміне және АҚШ халқының үнемі өсуінен туындаған қысым оларды тайпалық жерлерінің көп бөлігін беруге мәжбүрлеген кезде төмендеді.
The Comanche Wars were a series of armed conflicts fought between Comanche peoples and Spanish, Mexican, and American militaries and civilians in the United States and Mexico from as early as 1706 until at least the mid 1870s. The Comanche were the Native American inhabitants of a large area known as Comancheria, which stretched across much of the southern Great Plains from Colorado and Kansas in the north through Oklahoma, Texas, and eastern New Mexico and into the Mexican state of Chihuahua in the south. For more than 150 years, the Comanche were the dominant native tribe in the region, known as “the Lords of the Southern Plains”, though they also shared parts of Comancheria with the Wichita, Kiowa, and Kiowa Apache and, after 1840, the southern Cheyenne and Arapaho. The value of the Comanche traditional homeland was recognized by European American colonists seeking to settle the American frontier and quickly brought the two sides into conflict. The Comanche Wars began in 1706 with raids by Comanche warriors on the Spanish colonies of New Spain and continued until the last bands of Comanche surrendered to the United States Army in 1875, although a few Comanche continued to fight in later conflicts such as the Buffalo Hunters' War in 1876 and 1877. The Comanche were noted as fierce combatants who practiced an emphatic resistance to European American influence and encroachment upon their lands. Comanche power peaked in the 1840s when they conducted large scale raids hundreds of miles into Mexico proper, while also warring against the Anglo Americans and Tejanos who had settled in independent Texas. Their power declined as epidemics of cholera and smallpox caused thousands of Comanche deaths and as continuous pressure from the expanding population of the United States forced them to cede most of their tribal lands.
Темір жаға
Темір жакет – комаңши тайпасының басшысы және емші болған. "Темір жакет" есімі оның шайқасқа қатысқанда тілме жамылғы кию әдетінен туындаған. Темір жакет 1858 жылғы Антилопа таулары экспедициясына қатысты, онда ол Литтл Роб-Крик шайқасында қаза тапты. Оның ұлы Пета Нокона да басшы болды.
Iron Jacket was a Comanche chief and medicine man. The name “Iron Jacket” came from his tendency to wear a coat of mail into battle. Iron Jacket took part in the Antelope Hills Expedition of 1858, where he was ultimately killed at the Battle of Little Robe Creek. His son, Peta Nocona, became a chief himself.
Пета Нокона
Пета Нокона соңғы команч басшысы Квана Паркердің әкесі болған, сондай-ақ Үнді соғыстарында шешуші рөл атқарған команч басшысы. Пета Нокона Форт Паркерге жасалған толық шабуылға жетекшілік етті, сол шабуылда Синтия Энн Паркер тұтқынға алынып, кейін оның әйелі болды. Пета Ноконаның қайда және қашан қайтыс болғаны әлі даулы мәселе болып қалуда.
Peta Nocona was the father of the last Comanche Chief Quanah Parker, as well as a Comanche Chief who played a crucial part in the Indian Wars. Peta Nocona led the full attack on Fort Parker where Cynthia Ann Parker was taken captive and later became his wife. Peta Nocona's place and date of death is still in dispute.
Куана Паркер
Куана Паркер соңғы команчи басшысы және басқа тайпалардың жоғары құрметке ие болған команчилердің Куахади тобының мүшесі болды. АҚШ үкіметі оны осы лауазымға тағайындағандықтан Куана ешқашан ресми басшы болған жоқ. Команчи басшысы болмас бұрын Куана Паркер 1867 жылғы бейбіт келіссөздеріне куә болды, бірақ келісімдерге қол қоюдан бас тартты.
Quanah Parker was the last Comanche Chief and part of the Quahadi sect of the Comanche, who were highly respected by the other tribes. Quanah was never an official chief since the United States government appointed him to the position. Before he was a Comanche chief, Quanah Parker witnessed the peace negotiations of 1867 but refused to sign the accords.
Буфлоның жоңқасы
Бұйвол Жон (Buffalo Hump) – Команч тайпасының соғыс басшысы, Техас билігінің Кеңес үйі шайқасы кезінде Команч елшілерін өлтіргенінен кейін 1840 жылғы Ұлы шабуылға жетекшілік еткен.
Buffalo Hump was a Comanche War Chief who led the Great Raid of 1840 after Texan officials killed Comanche delegates during the events that unfolded during the Council House Fight.
Мирабо Б. Ламар
Мирабо Ламар 1838-1841 жылдары Техас Республикасының екінші президенті болды, оған дейін Сэм Хьюстон қызмет еткен. Мирабо Ламар Техастағы жергілікті американдықтарға қатысты қатал саясат ұстанды және аймақтағы жағдайды шиеленістірген екі заңға қол қойды. Бірінші заң 1838 жылғы 21 желтоқсанда қабылданды, ол Техастың солтүстік және батыс шекараларын қорғау үшін 840 адамнан тұратын полк құрды. 1838 жылғы 29 желтоқсанда қабылданған қосымша заң 6 айлық мерзімге 8 атты ерікті ротасын қосты.
Mirabeau Lamar was the second President of the Republic of Texas from 1838 to 1841, preceded by Sam Houston. Mirabeau Lamar had a harsher policy towards Native Americans in Texas and signed two bills which escalated tensions in the region. The first bill was signed on December 21, 1838, which formed an 840 man regiment to protect the Northern and Western Frontiers of Texas. An additional bill was passed on December 29, 1838, which added an additional 8 companies of mounted volunteers to serve 6 month deployments.
Санта-Анна (Команчтардың соғыс басшысы)
Санта Анна – Техас қоныс салушыларына қарсы қарулы қарсылықты қолдаған команчи әскери басшысы, және 1840 жылы Сан-Антониодағы Кеңес үйі шайқасынан кейін ықпалды болды. Санта Анна Буффало-Хамппен бірігіп, Плам-Крик шайқасына және 1840 жылғы Ұлы шабуылға қатысқан болуы мүмкін. Санта Анна өз тайпасынан алғаш рет Вашингтон қаласына сапар шегіп, 1846 жылдың мамыр айында, қақтығыстар тоқтамағанмен келісім шартына қол қоюға келісті. Санта Анна 1849 жылы холерадан қайтыс болды.
Santa Anna was a Comanche war chief who advocated for armed resistance against the Texas settlers, and became influential after the Council House Fight of 1840 in San Antonio. Santa Anna joined forces with Buffalo Hump and most likely took part in the Battle of Plum Creek and the Great Raid of 1840. Santa Anna was the first of his tribe to travel to Washington, D. C., and agreed to sign a treaty in May 1846, despite the continued hostilities. Santa Anna died from a cholera outbreak in 1849.
Форт Паркер қазағы (1836 жылдың мамыр айы)
Форт Паркер қырғыны – команчтер, киовалар, кадостар және вичиталар сияқты тайпалардың одағы жасаған шабуыл. Олар фортқа шабуыл жасап, бес тұрғынын өлтірді және тоғыз жасар Синтия Энн Паркерді тұтқынға алды, ол кейіннен команч басшысы Пета Ноконаға үйленді. Сондай-ақ Синтия Энн Паркердің інісі Джон Ричард Паркер, оның ұлы Джеймс Пратт Пламмермен бірге он жеті жасар әйелі Рейчел Пламмер және 1836 жылы Марта әпкесімен қайта табысқан Элизабет Дьюти Келлог та тұтқынға алынды.
The Fort Parker massacre was a raid conducted by a coalition of tribes including the Comanches, Kiowas, Caddos and Wichitas. They attacked the fort killing five of the inhabitants and capturing Cynthia Ann Parker a nine year old who later married the Comanche chief Peta Nocona, John Richard Parker the brother of Cynthia Ann Parker, Rachel Plummer a seventeen year old wife along with her son James Pratt Plummer, and lastly Elizabeth Duty Kellog who was later reunited with her sister Martha in 1836.
Кеңес үйі шайқасы (1840 жылдың наурызы)
Кеңес үйі шайқасы – 1840 жылдың 19 наурызында Команчи өкілдері мен Техас шенеуніктері арасындағы бейбітшілік делегациясының қақтығысқа ұласқан оқиғасы. Бұл қақтығыс Техас пен Мексикадан ұсталған адамдарды қайтару және Техас өкіметі талап еткен Команчерия аймақтарын қайтарып алу мақсатындағы келіссөздерден басталды. Кеңес үйі шайқасы нәтижесінде 12 Команчи басшысы Кеңес үйі ішінде қаза тауып, ал тағы 23 адам Сан-Антониода атылды.
The Council House Fight was a Peace delegation turned conflict between the Comanche delegates and the Texas officials on March 19, 1840. The conflict started over negotiations regarding Texan and Mexican captives that the Comanches were holding in order to gain back sections of Comancheria that Texas had claimed. The Council house fight ended with twelve of the Comanche Leaders killed inside the Council house as well as 23 others shot in San Antonio.
Плам-Крик шайқасы (1840 жылдың тамызы)
Плам-Крик шайқасы – 1840 жылдың 12 тамызында Техас штатының Локхарт қаласында болған қақтығыс. Бұл шайқасты бас әскербасы Буффало Хэмп басқарды, ол Кеңес үйі шайқасына жауап ретінде 200 Техас рейнджеріне қарсы 1000 команч жауынгерінен тұратын үлкен күшті әкелді. Шайқас команчтер тобының мал мен қару-жарақ ұрлауымен басталды, бірақ одан кейін атысқа ұласты. Рейнджерлер 80 команчтің қаза тапқанын хабарласа да, тек 12 дене табылды, сондықтан шайқастың нәтижесі әлі де даулы. Команчтер 11 Техас рейнджерін өлтіргендерін мәлімдеді.
The Battle of Plum Creek was a conflict in Lockhart, Texas that took place on August 12, 1840. It was an attack led by Chief Buffalo Hump who led a large force of 1,000 Comanche warriors against 200 Texas Rangers in response to the Council House Fight. The Battle Began as a raid where the Comanche party stole livestock and firearms which gradually turned into a gun fight. The results of the battle are still being debated since the Rangers reported 80 Comanches were killed but only 12 bodies were found The Comanches claimed to have killed 11 Texas Rangers.
Антилопа таулары экспедициясы (1858 жылдың қаңтар-майы)
Антилопа таулары экспедициясы – Команшериядағы Команчи және Киова тайпаларына қарсы федералды 2-ші атқыштар әскері жүргізген науқан. Ол 1858 жылдың қаңтарында басталып, сол жылдың мамыр айында аяқталды. Экспедицияның себебі – Техас аумағына Команчи тайпасы жасаған шабуылдар. Пета Нокона және Iron Jacket Команчи әскерлерін 2-ші атқыштар әскерінің, Тонкава, Надако және Шоуни тайпаларының 220 саяқты күштеріне қарсы басқарды. Экспедицияның мақсаты – 2-ші атқыштар әскерін Оклахомадан Техасқа жылжыту, осы арқылы шабуыл жасайтын Команчилермен тиімді күресуді қамтамасыз ету болды. Осы себепті АҚШ Команчилердің жауы – Тонкава, Надако және Шоуни тайпаларының көмегін алды. Нәтижесінде болған шайқаста АҚШ тарапынан 50 адам қаза тауып, ал Команчи тарапынан 76 адам қаза тауып, 16 адам тұтқынға алынды. Антилопа таулары экспедициясы кейін Литтл Роб-Крик шайқасына ұласты.
The Antelope Hills expedition was a campaign led by the federal 2nd Cavalry against the Comanche and Kiowa tribes in Comancheria. It started in January 1858 and ended in May of the same year. The cause for the expedition was due to Comanche raids into Texan territories. Peta Nocona and Iron Jacket led Comanche troops against the combined 220 forces of the 2nd cavalry, Tonkawa, Nadaco and Shawnee. Their expedition's purpose was to move the 2nd Cavalry from Oklahoma to Texas in order to better handle the raiding Comanches. For this reason the United States gained the aid of the Comanches' enemy tribes Tonkawa, Nadaco and Shawnee. The resulting battle concluded with 50 killed on the United States side and 76 killed and 16 captured on the Comanche side. The Antelope Hills Expedition further expanded into the Battle of Little Robe Creek.
Литтл Роб-Крик шайқасы
1858 жылғы Литтл Роб Крик шайқасы (сонымен қатар Антилопа таулары шайқасы деп те аталады) – команчтардың одақтастары киова және апачи тайпалары мен Техас рейнджерлерінің арасындағы шайқас. Бұл шайқаста Техас рейнджерлері Команшерияға алғаш рет сәтті енді. АҚШ 100 Техас рейнджері мен 113 одақтас күшін біріктірді, ал команчтар 200-ден 600-ға дейін саналатын күш жинады. «Шайқас» іс жүзінде команчтар мен Техас рейнджерлері арасындағы үш шешуші қақтығыстан тұрды; біріншісі 12 мамыр күні таңертең генерал Форд бастаған рейнджерлер команч лагеріне күтпеген шабуыл жасағанда басталды. Команчтар толығымен дайындықсыз ұсталды және қырғын болды. Екінші шайқас Техас рейнджерлері жақын жердегі тағы бір команч лагеріне осылай шабуыл жасауға тырысқанда басталды. Лагерьге жақындағанда, рейнджерлерді команч барлаушылары байқап алды. Бұл жолы команчтар бірігіп қорғанысқа тұрғанмен, ауыр шығынға ұшырады. Команч жауынгерлері тек Литтл Роб Крик шайқасының үшінші және соңғы кезеңінде ғана Техас рейнджерлеріне қарсы шабуылға өте алды, содан кейін рейнджерлер Техасқа қайта шегінді. Дегенмен, бұл науқан команчтар үшін қымбатқа түсті: 76 адам қаза тауып, 60-тан астам жауынгер Техас рейнджерлеріне тұтқынға түсті, ал рейнджерлердің өзінен тек екі адам қаза тауып, бесеуі жараланды.
The 1858 Battle of Little Robe Creek (Also known as the Battle of Antelope Hills) was a battle fought between the Comanches' allies of the Kiowa and the Apache against the Texas Rangers with their allies the Tonkawa, Caddo, Anadarko, Waco, Shawnee, Delaware, and Tahaucano. The Battle was the first in which the Texas Rangers successfully advanced into Comancheria. The United States rallied a force of 100 Texas Rangers and 113 allies where the Comanches rallied a force between the range of 200 600. The "battle" itself was actually three decisive engagements between the Comanches and the Texas Rangers; the first began in the morning of May 12 when the Rangers, led by General Ford launched a surprise attack on a Comanche camp. The Comanches were caught completely off guard and a massacre occurred. The second battle began when the Texas Rangers attempted to do the same to another nearby Comanche encampment. As they encroached on the camp, the Rangers were spotted by Comanche scouts. Though able to mount a concerted defense this time, the Comanche still suffered heavy casualties. It was not until the third and final battle of Little Robe creek that Comanche warriors were able to take an offensive stance against the Texas Rangers who then withdrew back into Texas proper. However, the campaign was costly for the Comanche forces: with 76 killed and over 60 warriors captured by the Texas Rangers, who by comparison lost only two killed and five wounded.
Пиз өзенінің шайқасы (1860 ж. желтоқсан)
Пиз өзенінің шайқасы 1860 жылдың 18 желтоқсанында Техас штатының Форд округінде болды. Бұл шайқас сенімсіз деректер мен оқиғаға байланысты жоғары бағаланған фактілердің болуына байланысты көп пікірталас тудырды, бірақ оқиға 1860 жылдың қараша айында басталды, көбінесе команч жауынгерлерінің тобы "Форт-Уорттың батысындағы Паркер, Янг, Джек және Пало Пинто округтеріндегі фермаларға, ранчоларға және шеткі елді мекендерге шабуыл жасаған кезде". Бұл шабуылдарда команчтар мүліктері ұрланып, кем дегенде алты адам қаза тапты. Халық комманштерді Пиз өзеніндегі ауылға дейін қудырып, оларға жауап берді, бірақ комманштердің саны көп болғандықтан, үлкен күштердің келуін күтуге мәжбүр болды. Лоуренс Салливан "Сул" Росс, капитан Дж. Дж. Кюретон және кіші сержант Джон В. Спэнглер басқарып келген үш отряд келді. 1860 жылдың 19 желтоқсанында Сул Росс команчтер ауылына шабуыл жасады және Росс есебінде айтылғандай, "команштердің он екісін өлтірді және үшеуін тұтқынға алды: Синтия Энн Паркер есімді әйел, оның қызы Топсана (Дала гүлі) және Росс Вакоға әкелген жас ұл. Барлық оқиға жиырма минуттан аспады".
The Battle of Pease River took place on December 18, 1860, in Foard County, Texas. This battle has become highly debated due to unreliable sources and exaggerated facts surrounding the event, but the event started in November 1860, most likely when a band of Comanche warriors, "struck farms, ranches, and outlying settlements in Parker, Young, Jack, and Palo Pinto counties west of Fort Worth." In these Comanche raids property was stolen and at least six people were killed. The citizens responded by pursuing the Comanches to a village on the Pease River, but because there were too many Comanches, the citizens had to wait for a larger force to arrive. Three units arrived, led by Lawrence Sullivan "Sul" Ross, Captain J. J. Cureton, and First Sergeant John W. Spangler. On December 19, 1860, Sul Ross led the attack on the Comanche village and according to Ross's report, "killed twelve of the Comanches and captured three: a woman who turned out to be Cynthia Ann Parker, her daughter Topsannah (Prairie Flower), and a young boy whom Ross brought to Waco and named Pease Ross The whole incident lasted twenty minutes thirty at the most."
Адоб қабырғаларының бірінші шайқасы (1864 жылдың қарашасы)
Adobe Walls бірінші шайқасы – Америка Құрама Штаттарының әскері мен Киова, Команч және жазық Апач тайпаларының одағына қарсы болған шайқас. Бұл шайқас Кит Карсон Киова қаласына шабуыл жасаған кезде басталды. Жауап ретінде Киова мен Команчтар 1000-нан астам сарбаздық күшпен қарсы шабуылға шықты. Шайқас ұзаққа созылып, АҚШ әскерінің оқ-дәрісі таусылып бара жаздағанға дейін жалғасты.
The First Battle of Adobe Walls was a battle fought against the United States Army and the Comanche Allies of Kiowa, and the Plains Apaches. The battle began when Kit Carson attacked a Kiowa town In response the Kiowa and Comanches launched a counterattack of over 1,000 men. The battle was long and drawn out almost to the point of the United States army running out of ammunition.
Қызыл өзен соғысы (1874 жылдың маусым-қыркүйек айлары)
1874 жылы Қызыл өзен соғысы (немесе Буфло соғысы) басталды. Команчи тайпасының жалпы саны шамамен 3000-ға дейін азайғаннан кейін, тайпа ішінде дау-жанжалдар туды. Қалған команчтардың үштен екісі резервацияда тұрып, көбінесе «бағынған команчтар» немесе «сынық команчтар» деп аталды. Бірақ, шамамен 1000 команчи даладан кенеттен шығып, мал өріп жүрді. Олардың көпшілігі азаматтар еді, ал жауынгерлердің саны шамамен 300-ге жетеді. Енді бейбіт өмір кешірмеген команчилер, Киова, Киова-апачи және Оңтүстік Шайенн тайпаларының жауынгерлерімен бірігіп, Солтүстік Техас аймағындағы Қызыл өзеннің төрт негізгі саласының жанында жиналды. Федералдық үкімет генерал Маккензи басшылығымен АҚШ тарихындағы американдық индейлерге қарсы жөнелтілген ең ірі әскер – 46 рота сарбазды жіберді. Қызыл өзен соғысының көп бөлігі партизандық соғыс және «іздеу-жою» тактикасымен жүргізілді. Соғыс Пало-Дуро каньоны шайқасымен аяқталды, онда генерал Маккензи команчилердің қонысына күтпеген шабуыл жасады. Бұл команчилердің көптеген мүліктерінің жойылғандығына және 1424 жылқының тәркіленгеніне әкелді.
In 1874 what came to be known as the Red River War (or Buffalo War) began. With the total population of the Comanche tribe reduced to only around 3,000 in total, divisions began to appear within the tribe. About two thirds of the remaining Comanche now resided on the reservation, often labeled the “tamed Comanche” or “broken Comanche”. About 1,000 Comanche however continuing to roam the plains. Most of these Comanche would be considered civilians with only about 300 being actual warriors. The unsettled Comanche joined forces with warriors from likeminded factions of Kiowa, Kiowa Apache, and Southern Cheyenne and gathered together in the North Texas panhandle near the four major forks of Red River. The federal government responded by sending forty six companies of soldiers, the largest force ever deployed against Native Americans by the U. S., under the command of General Mackenzie. The majority of the Red River War was conducted in guerrilla warfare and search and destroy tactics. The conflict ended with the Battle of Palo Duro Canyon, when General Mackenzie was able to conduct a surprise attack on the Comanche settlement. This led to the destruction of most of the Comanche’s resources and the seizure of 1,424 horses.