Кіріспе

Солтүстік тұзды жазықтар ұлттық жануарлар қорығы – АҚШ ұлттық жануарлар қорығы жүйесінің бір бөлігі. Ол Солтүстік Оклахома штатының Альфалфа округінде, Джеттен (халқы 230 адам) солтүстікке қарай, Арканзас өзенінің тұзды саласындағы бөгет арқылы пайда болған Ұлы тұзды жазықтық көлінің жағасында орналасқан. Қорық президент Герберт Гувердің 1930 жылғы 26 наурыздағы жарлығымен құрылған және 312 құс түрі мен 30 сүтқоректі түрінің мекендеу ортасы ретінде қорғалатын жерді қамтиды. 1983 жылғы маусымда ұлттық табиғи ескерткіш деп жарияланды.

Қорғанның сипаттамасы

Тұзды жазықтар американдық үндістердің сүйікті аң ауру орындары болған. Бизон және басқа да жануарлар тұз жеу үшін осы аймаққа келіп тұратын. Солтүстік Форк өзені бойындағы тығыз орманды және суы мол аймақ Ұлы жазықтардың шөптесін далаларындағы оазис сияқты еді. Тұзды жазықтар қорығы өсімдіксіз тұзды жазықтарға, ашық суға және өсімдік жамылған жерлерге шамамен тең бөлінген. Қорықты батпақтар, орман, шөптесін алқаптар мен егістік жерлер алып жатыр. Жабайы жануарлардың тіршілік ортасын жақсарту үшін қолданылатын басқару құралдары: егін шаруашылығы, мал жаю, бақылаулы өртеу, көлдер салу, ылғалды жерлерді кептіру және су басу. Бұл қорық, әсіресе күз және көктемде, көшпенді су құстарының тоқтау және көбею орны ретінде құрылған. Қорықтың барлық аумағы жойылу қаупі төніп тұрған құс кекірегінің маңызды тіршілік ортасы ретінде белгіленген, оны көбінесе күзгі көшін кезінде көруге болады. Бұдан басқа, қорықта құрып кету қаупі төнген кішкентай шағалалар, құрып кету қаупі төнген қарлы шағалалар, құрып кету қаупі төнген ақбас бүркіттер және сұңқарлар мекендейді. Тамыз және қыркүйек айлары аралығында Америкалық ақ пеликанның көптеген топтары Ұлы тұзды жазық суқоймасы арқылы көшіп өтеді. Ұлы тұзды жазық – Батыс жарты шардың жағалау құстары үшін ең маңызды мекендердің бірі.

Ральстин аралы

Ральстин аралы (көпшілікке жабық) Ұлы тұзды жазық көліндегі маңызды көбелектеп орны болып табылады. Арал бастапқыда [аралдың бастапқы көлемі туралы ақпарат жоқ], бірақ эрозияға ұшырап шамамен [аралдың қазіргі көлемі туралы ақпарат жоқ] дейін азайды. Көбелектеп маусымында 30 000-нан астам құсқа пана болады. Колонияда 30-дан астам түр ұя салады, олардың ішінде ақ бетті ибис, көк қаз, және ең бастысы, үш түсті қаз бар.

Ұлы тұзды жазықтарды мөлшерлеуді бақылау

Тарихшы Луис Ф. Бернстің мәлімдемесіне сәйкес, Осаге индейлері бұғы терісін ақтарту үшін Ұлы тұз жазығында табылған тұзды пайдаланған, ал Ұлы тұз жазығы Осагелерге басқа тайпалармен сауда жасауға жеткілікті тұз қамтамасыз еткен. Бернстің сөзіне қарағанда, 1760 жылға қарай Осагелер Ұлы тұз жазығын толық бақылауда ұстады және географиялық жағдайлардың тиімді үйлесімі нәтижесінде Осагелер Американың орталық аймағында үстемдікке ие болды. "1678-1803 жылдар аралығында Осагелер басқа ешбір американдық индейлерге бұйырмаған еңбекті жасады", - деп жазады Бернс. "Олар еуропалық-американдықтардың батысқа қарай кеңеюін тоқтатты және бірден өздерінің жерін үш есеге арттырды".

Сибли экспедициясы

Джордж Шамплин Сибли 1808 жылы ашылған Миссури штатындағы Форт-Осадж бекінісіндегі үнді фабрикасының бас саудагері болып тағайындалды. Форт-Осадж бекінісінде Сибли көршілес Осадж тайпаларымен қарым-қатынас орнатуға белсенді кірісті. 1811 жылдың мамыр айында Сиблидің экспедициясы Форт-Осадждан Осадж тайпаларының аң ауру жерлерін зерттеу үшін жолға шықты. 1811 жылы оның экспедициясы далаға келген алғашқы еуропалықтар болды делінеді. Миссури штатындағы Форт-Осадж бекінісінен шыққан Сиблидің экспедициясын Санс Ориелл есімді Осадж үндісі жетекшілік етті. Сибли бұл аймақты "Гранд Салин" деп атады. Команч тайпаларының жақын маңда жүргендігі туралы хабар алған соң Сибли экспедицияны қысқартты. Сибли 1811 жылдың 11 шілдесінде Форт-Осаджға оралды және тұз кен орындарының коммерциялық тұрғыдан тиімді болатынын мәлімдеді.

Американың жергілікті пайдалануы

Ұлы тұзды жазықтар көптеген үнді кеңестерінің куәсі болды, соның ішінде соғыс және бейбітшілік туралы кеңестер де өткізілді. Жануарлар тұз алу үшін осы аймаққа көптеп келетін болғандықтан, Ұлы тұзды жазықтарда аң ауру өте жақсы мүмкіндіктерге ие болды, сондай-ақ тұзды жазықтарды бақылауға алған кез келген тайпа басқа тайпалардың шабуылдарына қарсы тұруға мәжбүр болары анық болды. Сондықтан 1835 жылы жасалған Жаңа Эхота шарты Чероки ұлтына Чероки шығанағына меншік құқығын берді, бірақ тұзды аймақтар басқа тайпалардың қолданысына ашық болуы тиіс деп белгіледі. Шарты жасау кезінде АҚШ үкіметі Ұлы тұзды жазықтарды қалдырды, сонымен қатар, "АҚШ-қа басқа қызыл терілі тайпаларға Чероки тайпасымен бірге Ұлы тұзды жазықтардан тұз алуға рұқсат беру құқығы қалдырылады" деген шартты қосты. Бұл құтылар Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі әскери химиялық заттарды анықтау жиынтығының бөлігі болды. Сондай-ақ, тұзды жазықтар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбалау және шабуыл жасау полигоны ретінде пайдаланылды. Осы қолданыстың іздері әлі күнге дейін жазықтарда сақталған.