Кіріспе

Балық түрлері телекоммуникация компаниясы

Бұлақ форелі (Salvelinus fontinalis) – АҚШ және Канаданың Шығыс Солтүстік Америкасында таралған, лосось тұқымдасы (Salmonidae) Salvelinus туысына жататын тұщы су балығының бір түрі. АҚШ Орман шаруашылығы қызметі бұлақ форелінің екі экологиялық түрін мойындады. Таралу аймағының кейбір бөліктерінде ол шығыс бұлақ форелі, ұсақ дақты форель, бұлақ шары (немесе шары), тік мүйізді, брукки немесе сазды форель деп те аталады. Ересек көктайғақ бұлақ форелінің ұзындығы 2 футтан асып, салмағы 6,8 кг (15 фунт) дейін жетеді, ал ересек тұзды форельдің ұзындығы 6 мен 15 дюйм аралығында болып, салмағы 0,5 мен 2,3 кг (1 мен 5 фунт) аралығында құрайды. Бұлақ форелінің ерекшелігі – сары және көк жиектері бар қызыл дақтармен, ақ және қара жиектері бар қызғылт қанаттарымен және арқасындағы жолақты өрнегімен ерекшеленетін жасыл денесі. Бұлақ форелінің тамақтануы маусым мен орналасқан жеріне байланысты, бірақ көбінесе құрлықтағы және судағы жәндіктер, шабақтар, қабыршақтылар, зоопланктон және құрттардан тұрады. Бұл трансплантация арқылы бұлақ форелінің жергілікті популяцияларға әсері байқалады, ол көптеген жергілікті су жануарларымен бәсекелесіп, оларды жеп қойып, будандастырады. Адамның араласуы арқылы таралуы оның әлемдегі ең басып кетуге бейім 100 түрдің тізіміне енуіне әкелді. 19 ғасырдан бері оқшауланған шығыс бұлақ форелінің популяциялары өзендердің ластануы, тіршілік ортасының жойылуы, басып кетуге бейім түрлердің таралуы және су жолдарына бөгет салу салдарынан құрып кету қаупіне тап болды. Бұл қысымдарға қарамастан, бұлақ форелі Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енбеген, бірақ жергілікті популяцияның азаюы байқалуда. Канададағы Құрып бара жатқан жабайы жануарлардың жағдайы жөніндегі комитет бұлақ форелі сияқты кейбір жергілікті түршелерін жойылып бара жатқандар тізіміне енгізді.

Таксономия

Өзен алабұғасының ғылыми атауы Salvelinus fontinalis. Бұл түр кейіннен Salvelinus туысына жатқызылды, Солтүстік Америкада оған көл алабұғасы, бұқа алабұғасы, Долли Варден және Арктикалық алабұғасы да кіреді. Күміс алабұға (S. agassizii немесе S. f. agassizii) – 1930 жылы Нью-Гэмпшир штатындағы Дублин көлінде соңғы рет байқалған, жойылған алабұға түрі немесе түршесі. Балық шаруашылығы саласының маманы Роберт Дж. Бэхнке оны өзен алабұғасының өте арнайы түрі деп есептейді.

Гибридтер

Ағынды алабұға көл алабұғасы (S. namaycush) және Арктикалық алабұға (S. alpinus) сияқты туыс түрлерімен, сондай-ақ қоңыр алабұға (Salmo trutta) түрлерімен будандасады. Сплэк – ағынды алабұға мен көл алабұғасының (S. namaycush) арасындағы бір түрдің ішіндегі буданы. Табиғатта сирек кездеседі, бірақ ағынды алабұға немесе көл алабұғасының тіршілік ету ортасына қоныстандыру үшін жасанды түрде көптеп өсіріледі. Олар өнімді болғанымен, табиғатта кері будандасу мінез-құлқы тұрғысынан қиын, сондықтан табиғи көбею өте сирек. Сплэк ағынды алабұғадан тез өседі, ертерек балық жегіш болады және бәсекелестерге қарағанда төзімдірек. Жолбарыс алабұғасы – ағынды алабұға мен қоңыр алабұғаның түрлер аралық буданы. Жолбарыс алабұғасы табиғатта сирек кездеседі, бірақ кейде жасанды түрде өсіріледі. Мұндай будандар көбінесе көбейтуге қабілетсіз болады. Олар көптеген балық шаруашылығы бағдарламаларында танымал, себебі олар тез өседі және балық жегіштігінің арқасында ірі емес балықтардың (жабайы, "спорттық" емес балықтардың) популяциясын бақылауға көмектеседі. Спарктикалық алабұға – ағынды алабұға мен Арктикалық алабұғаның бір түрдің ішіндегі буданы. Костерлер көбінесе басқа ағынды алабұға популяцияларынан ірілеу болады, көбінесе 6-7 фунтқа (2,7-3,2 кг) жетеді. Олар сондай-ақ ұзақ өмір сүреді және өз теңдестеріне қарағанда жыртқыш мінез-құлық көрсетеді. Көптеген костер популяциялары Астыкөлдің салаларында гидроэлектр станцияларының салынуынан туындаған тым көп аулау және тіршілік ортасының жоғалуы салдарынан қатты азайды. Онтарио, Мичиган және Миннесота штаттарында костер популяциясын қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде.

Тұздары

Еуропалықтар Солтүстік Американың шығысына алғаш қоныстанған кезде, жартылай анадромалық немесе теңізге жүретін бұлақ көбелегі, көбінесе "солылар" деп аталатын, Нью-Джерсидің оңтүстігінен басталып, солтүстікке Канаданың теңіз жағалау провинцияларына дейін және батысқа Гудзон шығанағына дейін таралған. Солылар – бұлақ көбелегінің қысқа ғұмырлы түрі, олар кішкентай су қоймаларында мекендейді және жағалаудағы бұлақ көбелектеріне қарағанда аз жыртқыштық танытады.

Сипаттама

Ағынды форельдің түсі қара-жасылдан қоңырға дейін өзгереді, бүйірлері мен арқасында ерекше мармур тәрізді өрнек (вермикуляция деп аталады) болады, ол кем дегенде арқа қанатына дейін, көбінесе құйрыққа дейін созылады. Бүйірлерінде көк шенбермен оралған қызыл нүктелер шашырап жатады. Құрсағы мен төменгі қанаттары қызғылт түсті, ал соңғысының алдыңғы шеттері ақ. Балықтар шарыққан кезде, әсіресе аталықтарының құрсағы қызыл немесе қызғылт сары түске айналады.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Брук-трауты Солтүстік Американың шығысындағы кең аумақта таралған, бірақ Аппалачи тауларында оңтүстікке қарай Солтүстік Джорджия мен оңтүстік-батыстағы Оңтүстік Каролинаға, Гудзон шығанағының шығысынан Канадаға, Ұлы көлдер – Сент-Лоуренс жүйесіне, Канаданың теңіз провинцияларына және Миссисипи өзенінің жоғарғы ағысына дейін, батысқа қарай Шығыс Айоваға дейін қоныстанған. Олардың оңтүстік тарихи туған жері күрт қысқарды, балықтар мекендеу ортасының жоғалуы және қоңыр және радуга алабұғаларының енгізілуі салдарынан биік таулардағы шалқары ағыстармен шектелді. 1850 жылға қарай брук-траутының ареалы туған жерінен батысқа қарай кеңейе бастады. Ақырында, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Америка акклиматизация қоғамының және жеке, штаттық және федералды балық шаруашылығы органдарының тапсырысымен брук-трауты АҚШ-тың батыс бөлігіндегі қолайлы орталарға енгізілді. Еуропа, Оңтүстік Америка және Океаниядағы акклиматизациялық қозғалыстардың нәтижесінде брук-трауты Еуропаның, Аргентинаның және Жаңа Зеландияның суларына енгізілді. Барлық енгізілімдер сәтті болмаса да, көптеген жабайы, өзін-өзі қамтамасыз ететін брук-трауты популяциялары туған жерінен тыс суларда қалыптасты.

Тіршілік ету ортасы

Ағынды алабұғалар суық, қоңыржай климатты, жауын-шашынды аймақтардағы үлкен және кіші көлдерде, өзендерде, арналарда, бұлақтарда және көктемгі тоғандарда тіршілік етеді. Таза бұлақ суы, жеткілікті жабын және орташа ағыс жылдамдығы – ағынды алабұғалардың жақсы тіршілік етуіне ыңғайлы жағдайды көрсетеді. Олар қоршаған ортаның әсерінен туындаған тіршілік ортасының өзгеруіне жоғары бейімделу қабілетін танытады және басқа Salvelinus түрлеріне қарағанда тіршілік ортасының өзгеруіне төзімдірек болады. Су температурасы әдетте салқын болады, ал ыстық жазғы температура мен ағынның баяулауы ағынды алабұғалар популяциясына, әсіресе ірі балықтарға стресс тудырады.

Диета

Брук-трауттың әр түрлі тағамдары бар, оның ішінде су жәндіктерінің дернәсілдері, қуыршақтары, ересек түрлері (әдетте, қаз, тас, май және сулық диптерлер), суға түсетін құрлық жәндіктерінің ересек түрлері (әдетте, құмырсқалар, қоңыздар, шегірткелер және жұлдызқұрттар), шаяндар, жабайылар және басқа да қосмекенділер, моллюскалар, кішірек балықтар, омыртқасыздар, тіпті кіші су сүтқоректері, мысалы, құсқарлар және кейде басқа жас брук-трауттар. Жұмыртқаның тығыздығы судан сәл жоғары. Аналығы жұмыртқаларды шағын қиыршық тас үйіндісіне көміп, 4-6 аптада шайқалады.

Балық аулау

Ағашықты балық – әсіресе, ұшқыр балықшылар арасында танымал ойын балығы. 1883 жылы қоңыр алабұға, ал 1875 жылы көкжаңбырлы алабұға енгізілгенге дейін, өзен алабұғасы отарлық дәуірден бастап АҚШ тарихының алғашқы 100 жылына дейін балықшылардың ең көп назарын өзіне тартып келді. Америка суларында балық аулау (1869) авторы Женио Скотт, Америкалық балықшылар кітабы (1864) авторы Таддеус Норрис, Солтүстік Американың ойын балықтары (1864) авторы Роберт Барнвелл Рузвельт және Балық аулау турисі (1873) авторы Чарльз Холлок сияқты спорт жазушылары Америкадағы ең танымал бұлақ алабұғасы суларына арналған нұсқаулықтар жазды. 19 ғасырдың ортасында қалалар маңындағы ағашықты балық популяциясы төмендеген кезде, балықшылар Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Адирондак тауына және Мэн штатындағы Ренгли көлдері аймағына ағашықты балық аулау үшін жиналды. Бүгінде көптеген балықшылар қалған популяцияларды сақтау мақсатында аулап, қайта жіберу тактикасын қолданады. "Троут Юнайтед" сияқты ұйымдар ағашықты балықты қорғау үшін жеткілікті ауа және су сапасы стандарттарын енгізуге белсенді түрде атсалысуда. Балық аулау лицензияларынан түскен қаражат көптеген өзендер мен ағыстарда ағашықты балықтың мекендеу орындарын қалпына келтіруге жұмсалды.

Жазба

Қазіргі әлемдік балық аулау бойынша рекордтық бұлақ көлі 1915 жылдың шілде айында Онтарио штатының Нипигон өзенінде доктор В. Дж. Кук ұстаған. Көлінің салмағы тек соңғы 21 күн бойы суытқышсыз жартаста шірігендіктен азайған. 2006 жылдың қазан айында Манитобада ұсталған бұлақ көлі рекордтық мәртебеге ие бола алмайды, себебі ол тірі күйінде босатылды. Бұл көлінің салмағы өлшемдері бойынша салмақты есептеуге арналған қабылданған формула бойынша шамамен есептелді және қазіргі уақытта Манитобадағы рекордтық бұлақ көлі болып табылады.

Жасанды көбейту және аквакультура

1800 жылдан бері бұлақ форельдің популяциясы жасанды көбею және аквакультура арқылы өсіріліп келеді. Бұл әдіс шамадан тыс балық аулаудың және су ортасының жоғалуының салдарымен күресу және Солтүстік-Шығыс АҚШ-та бұлақ форельдің популяциясын нығайту мақсатымен енгізілді. Сонымен қатар, азық-түлік өндірісі үшін және адамдарға сату үшін көп мөлшерде бұлақ форель өсіру үшін шаруашылықтар құрылды. Жасанды көбею процесі ересек форельдің көбею резервуарының температурасын төмендету арқылы басталады, бұл бұлақ форелінің көбею маусымымен байланысты маусымдық өзгерістерді имитациялауға көмектеседі. Дайындалған форель жиналады, аналық форельден жұмыртқалар жұмсақ массаж жасап алынып, жинақталған ыдысқа салынады, содан кейін еркек форельдің сүтімен ұрықтандырылады. Ұрықтанған жұмыртқалар сүттен арылтылып, бірнеше апта бойы даму үшін банкаға ауыстырылады. Жұмыртқалар балаусадан шыққаннан кейін, шабақтар өсіп-жетілу үшін резервуарларға тасымалданады, содан кейін жабайы табиғатқа жіберіледі. Олардың өсірілу резервуарлары әдетте үлкен дөңгелек резервуарлардан тұрады, олар арқылы тұрақты су ағысы жүреді, бұл резервуар ішінде ағымды қамтамасыз етеді және оны таза ұстайды (кейбір күрделі жүйелер суды сүзгілеп, қайта пайдаланатын рециркуляциялық жүйеде жұмыс істейді). Балықтарға әдетте балық майы, жануарлар және өсімдік ақуыздары, витаминдер мен минералдардан тұратын 40–50% ақуыз және 15% майдан тұратын гранулалы жем беріледі. Соңында, балықтар 2 дюймдей өлшемге жеткен кезде жабайы табиғатқа жіберіледі. Ластанған, бөгеттелген немесе лайлы өзендер мен арықтар көбінесе жергілікті бұлақ форелін ұстауға тым жылы болып, трансплантацияланған кішкентай ауызды балықтар мен шабақтармен немесе қоңыр және көкжаңбырлы форель сияқты басқа да әкелінген сальмондармен қоныстандырылды. Солтүстік Америкаға бұрыннан таныс емес қоңыр форель түрі, бұлақ форельдің көптеген жергілікті суларында оның орнын басты. Егер бұлақ форельдің популяциясы шамадан тыс аулау немесе температура салдарынан әлсіреген болса, олар шетелдік түрлердің енгізілуіне өте сезімтал болады. Көптеген көлдік популяциялар басқа түрлердің, әсіресе шабақтардың енгізілуінен жойылды, бірақ кейде басқа да тікенді сәулелі балықтардың әсерінен де жойылды. Химиялық заттар мен тыңайтқыштардан туындаған судың ластануы мен балдырлардың өсуінен басқа, ауаның ластануы да бұлақ форельдің туған жерінен жоғалуына ықпал етті. АҚШ-та ауаның ластануынан туындаған қышқыл жаңбыр Аппалачи тауларындағы кейбір өзендер мен ағындардың ең жоғары бастауынан басқа барлық жерде бұлақ форельдің тіршілік етуіне жеткіліксіз рН деңгейіне әкелді. Канаданың шығысындағы бұлақ форельдің көптеген популяциялары да ұқсас қиындықтарға тап болды; қышқыл жаңбырдың салдарынан аурора форелі деп аталатын түршік түрлер жабайы табиғаттан жойылды. Trout Unlimited және Trout Unlimited Canada сияқты ұйымдар Southern Appalachian Brook Trout Foundation, Eastern Brook Trout Joint Venture және мемлекеттік, провинциялық және федералды агенттіктер сияқты басқа ұйымдармен серіктестік құрып, жергілікті бұлақ форельдің мекендеу орындарын және популяцияларын қалпына келтіретін жобаларды жүзеге асыруда.

Инвазивті түр ретінде

Бұлақ алабұғасы өз туған жерлерінде популяциясы азайып бара жатқандықтан, тарихи туған жерлерінен тыс жерлерге қоныстандырылғанда инвазивті түр деп есептеледі. Солтүстік Роки тауларында, жергілікті емес бұлақ алабұғасы бас сулардың ағысындағы жергілікті сойқылы алабұғаның (Oncorhynchus clarki) санының азаюына немесе толық жойылуына елеулі үлес қосады деп саналады. Инвазивті бұлақ алабұғасы популяциясы жергілікті сойқылы алабұғамен аумақтық бәсекелестікке түсуі мүмкін, бұл қоршаған ортаны қорғау агенттіктерінің сойқылы алабұғаны қалпына келтіру жұмысына кедергі келтіреді. Йеллоустоун ұлттық паркінде балық аулаушылар кейбір су алаптарында жергілікті емес бұлақ алабұғасын шексіз мөлшерде аулауға рұқсат етіледі. Ламар өзенінің су алабында ауланған кез келген бұлақ алабұғасын міндетті түрде өлтіру ережесі қолданылады. Еуропаға әкелінген бұлақ алабұғасы бекінгеннен кейін жергілікті қоңыр алабұғаның (S. trutta) өсу қарқынына теріс әсер етті.