Кіріспе

Виктория патшайымының кеңесшісі (1784–1870) Йоханна Клара Луиза Лехзен (3 қазан 1784 – 9 қыркүйек 1870), сондай-ақ баронша Луиза Лехзен деп те белгілі, Ұлыбританияның Виктория патшайымының тәрбиешісі және кейін серігі болды. Лютеран пасторының қызы Лехзен 1819 жылы король Георг III-нің төртінші ұлы Кент герцогіның үйіне қызметке кірді. Бес жылдан кейін ол герцогтың жалғыз баласы, ханшайым Александрина Викторияның тәрбиешісі болып тағайындалды. 1827 жылы жас ханшайым британ тағына мұрагерлік кезегінде екінші орынға ие болды. Викторияның тәрбиесі Кент герцогинясы мен оның басқарушысы сэр Джон Конрой енгізген Кенсингтон жүйесімен басқарылды. Лехзен Викторияны қатты қорғады және ханшайымды герцогиня мен Конройдың ықпалынан тәуелсіз, білімді және дербес болуға ынталандырды, бұл үй ішінде шиеленіс тудырды. Лехзенді қызметтен алуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, өйткені оны Викторияның патша туыстары қолдады. "Қымбатты, жақсы Лехзен" тезірек Викторияның көзінде анасынан да жоғары орын алды. 1837 жылы Виктория патшайым болғаннан кейін Лехзен Викторияға жақын пәтерде бейресми жеке хатшы қызметін атқарды. 1840 жылы патшайымның Альберт ханзадаға үйленуі патшалық отбасында маңызды өзгерістерге әкелді. Альберт пен Лехзен бір-бірін жек көреді, ал 1841 жылы Корольдік ханшайым ауырғаннан кейін Лехзен қызметтен босатылды. Оның патшайыммен тығыз қарым-қатынасы аяқталды, бірақ екеуі хат алмасып тұрды. Лехзен өмірінің соңғы жылдарын Ганноверде жомарт зейнетақымен өткізді және 1870 жылы қайтыс болды. Лехзен Викторияның мінез-құлқына зор әсер етті, әсіресе оған қиын балалық шағы мен жас патшайым ретінде өмір сүру үшін күш-жігер берді.

Отбасы және ерте өмірі

Йоханна Клара Луиза Лехцен 1784 жылдың 3 қазанында Ганноверде дүниеге келді. Ол лютеран пасторы Иоахим Фридрих Лехцен мен оның әйелі Мелузин Палмның он баласының ең кішісі еді. Жасынан-ақ өмір сүру үшін жұмыс істеуге мәжбүр болған Лехценді аристократтық неміс фон Маренхольц отбасы жұмысқа алды. Ол отбасының үш қызын тәрбиеледі және жақсы ұсыныстар алды. Осы ұсыныстар негізінде Лехзен 1819 жылдың желтоқсан айында Кент герцогинясы Викторияның үй шаруашылығына қабылданды. Бұл қызметте ол принцессаның бірінші некесінен туған он екі жасар Лейнингендік Феодора ханшайымының гувернансасы болды. Виктория ханшайым екінші рет Кент және Стратхерн герцогы Эдуард Августқа тұрмысқа шықты, ол сол кезде британ тағына төртінші мұрагер болып есептелді. Лехзен және үй шаруашылығының барлық мүшелері 1817 жылы Англияға көшірілді, соның арқасында Кент герцогинясының баласы сол жерде дүниеге келіп, таққа деген құқығы нығая түсті. Сәби қыз болды және анасы мен құдасы, Ресей императоры Александр I-нің құрметіне Александрина Виктория деп ат қойылды. Ол кейіннен Ұлыбританияның королевасы Виктория болып өсті.

Виктория ханшайымының мұғалімі

Кент герцогы 1820 жылы күрт қайтыс болды, одан кейін әкесі, король Георг III та жедел қайтыс болды. Викторияның інісі, принц-регент, таққа король Георг IV ретінде отырды. Виктория енді таққа отыру кезегі бойынша үшінші болып, оның інілері – Йорк герцогы мен Кларенс герцогынан кейін тұрды, екеуі де орта жастан асып, заңды мұрагерлері болмады. Викторияның болашақ мұрагері болуы мүмкін болғандықтан, оны осыған сәйкес тәрбиелеу қажет еді. Феодора енді 14 жасқа толғандықтан, оған енді гувернантканың қызметі қажет болмады. 1824 жылы бала күтіміне жауапты әйел, мисс Брок, қызметтен босатылғаннан кейін Лехзен – үйдің ішінде осылай танылған – бес жасар Викторияны күтуді өз міндетіне алды. Герцогиня мен оның кеңесшісі Джон Конрой Лехзенді неміс болғандықтан ғана емес, сонымен қатар оның өздерінің тілектеріне тәуелсіз жұмыс істемейтініне сенгендіктен тағайындады. Тарихшы Кристофер Хибберт Лехзенді "ұшты мұрын мен иегіне қарамастан, әдемі, ақылды, сезімтал, әзілсіз әйел" деп сипаттады. Алғашқыда ол Лехзеннің қатал мінез-құлқынан қорқыса да, "құрметті, жақсы Лехзен" көп ұзамай Викторияның жүрегіндегі барлық басқалардан, тіпті оның өзінің анасы, Кент герцогинясынан да жоғары орын алды. Лехзен ханшайымды анасына және анасының достарына сенбеуге, тәуелсіздігін сақтауға шақырды. Гувернантка ақшаға қызығушылық танытпады және өзі үшін ешқандай амбициясы болмады, керісінше, уақытын және күшін ханшайымға арнады. Виктория жеке сөйлескенде Лехзенді "ана" және "сүттей ақ дайзи" деп атады, Лехзен туралы "ол мендегі ең сүйіспеншілікке толы, адал, жақын және өзімшіл дос" деп жазды. Конрой жасаған Кенсингтон жүйесінің бір бөлігі ретінде, 1824 жылдан бастап Виктория күндіз әрқашан Лехзенмен бірге болуы керек еді; нәтижесінде Лехзенге герцогиня оны босатып жібергенше Викторияның қасынан шығуға рұқсат берілмеді және Виктория баспалдақтан түскенде ханшайымның қолын ұстауы міндетті болды.

Баронша Лехзен

1827 жылы Йорк герцогы қайтыс болды, Кларенс герцогы мұрагер атанды, ал Виктория таққа екінші болып кезегі келді. Георг IV патша Лехзеннің Викторияны дайындауға лайықты кандидат екеніне күмәнданды. Оған жауап ретінде, оның анасы мен Конрой патшаны олар екеуіне де атақ беруге көндірді, сонда ханшайым қарапайым адамдармен араласпас еді; Лехзен Ганновер Корольдігінің баронессасы болды. Георг IV 1830 жылы қайтыс болды, оның орнына оның інісі Кларенс герцогы отырды, ол король Уильям IV атанды. Уильям Викторияны өзінің мұрагері ретінде ресми түрде мойындады. Лехзеннің айтуынша, осы шамада Лехзен Ханновер үйінің шежіресін ханшайымның оқулықтарының біріне тығып қойған. Оны біршама уақыт оқығаннан кейін Виктория әкесінің патшадан кейінгі мұрагер болғанын, ал королева Аделаиданың тірі баласы қалмағанын түсінді. Бұл Викторияның көптен бері күтіліп келген тағдыры – келесі британ монархы болатынын бірінші рет сезінуі болды. Сәл үнсіздіктен кейін Виктория: «Мен жақсы болам» деді. Бұл оқиға ағылшын халқының ұрпақтары арасында аңызға айналды. Король Уильям 1831 жылы өзінің досы Нортумберленд герцогинясын Викторияның ресми тәрбиешісі етіп тағайындады, бірақ бұл лауазым көбінесе рәсімдік сипатта болды, ханшайым Лехзенге сеніп қана қойды. 1837 жылы герцогиня Викторияның анасы тарапынан ханшайымның біліміне ықпал етуге тырысқаны үшін қызметтен босатылды. Осы кезеңде Лехзен сарайда ресми лауазымда болған жоқ; жаңадан алған атағына қарамастан, қарапайым тегі оған кедергі келтіре берді.

Викторияны тәрбиелеу

Герцогиня мен Конройдың Викторияны өз еркіне тәуелді етіп ұстау ниеті Лехзеннің арқасында орындалмады, ол оның қамқорлығындағы қыздың күшті, білімді әйелге айналуын қалады. Виктория үлкейген сайын Конрой мен герцогиня Лехзенді жұмыстан шығаруға немесе кем дегенде оның ықпалын азайтуға әрекеттенді. Алайда, бұл тактика сәтсіз аяқталды, себебі ханшайым Лехзенге бұрынғыдан да берілді, бұл оның күнделіктерінен анық көрінеді. Лехзеннің үйдегі жалғыз адал досы, баронша Спат, 1828 жылы Конройдың бұйрығымен күрт жұмыстан босатылды; тараған қауесеттерге сенесіз болса, баронша герцогиня мен Конройдың арасындағы жақын қарым-қатынасына куә болған. Георг IV сотының мүшелері Лехзеннің де кететінін болжады, бірақ ол бұл мәселеде үнсіз қалды және лауазымын сақтап қалды. 1835 жылы Кент герцогинясы Викторияға қатаң хат жазып, Лехзенмен ресми және жақын емес қарым-қатынас орнатуын талап етті. Сол жылы (Виктория он алтыға толғанда) Лехзенді жұмыстан шығару жоспары күйреп кетті, өйткені ол Викторияны бес апталық ауруынан мұқият емдеді. Лехзен әлсіз Викторияға Конрой мен герцогиня дайындаған, оның патшайым болғанда Конройға лауазымды кепілдейтін құжатқа қол қоймауға көмектесті. Лехзеннің қызмет еткен кезеңінде Георг IV, Вильгельм IV және Викторияның тағы бір туысы, Бельгияның Леопольд I оны қолдады. Олардың барлығы Лехзен ханшайымның денсаулығы, бақыты және Конройдың ықпалына қарсы тұруы үшін өте маңызды деп есептеді. Лехзеннен алған білімі Викторияның қарапайым, бірақ берік болды. Сол кездегі басым көзқарастарға қайшы, Лехзен, ұстазы Джордж Дейвис және басқалар Викторияны білім алуға ынталандырды. Дейвис оқудың негізгі бөлігіне, ал Лехзен би сияқты «сәндік бөлімдеріне» жауапты болды. «Ағартушылық білім» алған ханшайым француз, неміс, латын және ағылшын тілдерін үйренді, тарихты ұнатып оқыды және экономика, география, математика, саясат, өнер және музыка пәндерін оқыды. Лехзен қатаң болғанмен, ханшайымға мойынсұнғанда сыйлықтар берді. Лехзен сол дәуірден өзгеше, дене жазасын өте сирек қолданды; кем дегенде, үй есебінде осыған қатысты жазбалар жоқ.

Виктория билікте

1837 жылы Виктория таққа отырғанда Лехзен таққа отырғызу рәсімінде маңызды орын алды және сарайда қалды. Оның өтініші бойынша оған ресми лауазым берілмеді, бірақ «жолдас әйел» деген жаңа атаққа келісті. Ол Букингем сарайында, белгілі бір деңгейде жеке хатшы ретінде орналасты, патшалық резиденциялардың негізгі байланысшысы болды және оның мәртебесінің белгісі ретінде үйдің кілттерін ұстады; саудагерлердің шоттарын төлеу үшін оның қолы міндетті болды. Осы кезде Лехзен, Викторияның анасын ықпалы мен көңілдің жылуы тұрғысынан толыққанды алмастырғандай көрінеді; Лехзеннің пәтері королеваның пәтеріне тікелей іргелес орналасқан, ал Кент герцогинясы Викториядан қашық жатқан бөлмелерге орналастырылды. Викторияның билік басындағы алғашқы жылдары, әсіресе 1840 жылы Саксен-Кобург және Гота князі Альбертқа үйленгенге дейін Лехзен саясат және жеке мәселелер бойынша королеваның көзқарасына зор ықпал етті, тіпті ол мемлекеттік істерге тікелей араласпады. Королеваның үйленгеннен кейін де Лехзен патшалық жатын бөлмесіне кіретін жеке есікті сақтап қалды, бұл Викторияның жаңа күйеуіне ұнамады.

Принц Альберт орын алады

Принц Альберттің келуі Викторияның үй шаруасында маңызды өзгерістерге алып келді. Лехзен Викторияның Альбертке үйленуіне қарсы болды, оның пікірінше ханшайым "екінші Елизавета, таза және еркектердің ықпалына тәуелсіз" болуы керек еді. Альберт жақсы білім алған, Еуропаны аралап, алдын ала Бонн университетінде оқыған. Викторияның сарайы оның пұрытандық неміс сезімталдығын қорқытты. Лехзен мен Альберт тез арада бірін-бірі ұнатпай бастады; ол үй шаруасын басқаруда Альберттің еркіне үнемі қарсылық көрсетті, ал ол оны жеке өзі жек көріп, патшайыммен дос болуға лайықсыз деп санады. Викторияның тұңғыш баласы, Корольдік ханшайым дүниеге келгенде, Виктория балалар бөлмесін дайындауды Лехзенге тапсырды. Лехзен оны әртүрлі қызметкерлерге, сондай-ақ сэр Джеймс Кларкқа берді, Альберт дәрігердің бұл лауазымға толыққандай жарамсыз екеніне қарсы болса да, бір жыл бұрын леди Флора Хейстингс ісінде өзін дискомпрометациялаған еді. Он төрт айлық шағында Корольдік ханшайым ауырып, тәбеті кеп, денесі сарғыш, қызуы көтерілді. Доктор Кларк бұл жеңіл ауру деп жариялады және оған дұрыс емес түрде каломельді, яғни сынап және лауданум қосылған дәрі тағайындады. Шындығында, ханшайымның ерте жетілуінің салдарынан ол жаңадан кіші інісі келгендігіне байланысты наразылығын білдірген болуы мүмкін. Әкесі Альберт Лехзен таңдаған қызметкерлердің қабілетсіздігі туралы Викторияға батыл айтты. Олар ұрысты, содан кейін Альберт бұл мәселені оның патшайымдық қолына қалдыратынын және баланың өлімі жағдайында оның ар-ұжданына жүктейтінін мәлімдеді. Осы даудан кейін Виктория күйеуінің бақытсыз екенін көргісі келмей, оған мойынсұнды. Ол Лехзенді қорғауға соңғы рет тырысты, оны өзіне адал және бұрынғы қызметкеріне жақын болуға лайық әйел ретінде сипаттады. Бірақ Альберттің қатаң шешіміне қарсы тұра алмаған Виктория Лехзенді жұмыстан шығарды, формальды түрде оның денсаулығы нашарлағандықтан. Альберт үшін Лехзен өзінің орнынан жоғары көтерілуге тырысқан қызметші еді, және ол Викторияның тек оған ғана сенегісін қалады. Лехзен денсаулығы нашар деген пікірге келісіп, кетуге дайын болды. Кетуіне дейін бірнеше күн бұрын ол Викторияның киімшелерінің бірі Марианна Скерретке өз міндеттерінің бір бөлігін үйретті және кілттерін патшайымға қайтарды. Лехзен 1842 жылдың 30 қыркүйегінде Викториямен тікелей сөйлеспей, хат қалдырып кетті, бұл оған аз ауыртпалық әкеледі деп ойлады. Королева бастапқыда Лехзеннің жоқтығына үйренбеді, өйткені ол өмірінің көп бөлігін бұрынғы тәрбиешінің қатысуымен өткізген. "Бүгін таңертең оянғанымда, оның шынымен алыста екенін еске түсіру маған қатты қиын болды", - деді Виктория. Лехзеннің кетіп қалғаны туралы хабар сарайда және басқа жерлерде тарады. Бұл туралы ақпарат әртүрлі болды; сарай күннамашысы Чарльз Гревилл оның "денсаулығы үшін (оның айтуынша) бес немесе алты айға, бірақ ешқашан қайтып оралмайтынына" кеткенін атап өтті. Алайда "Таймс" газеті оның Германиядағы достарына барып келгенін хабарлады. 1838 жылы Лехзеннің саяси ықпалы бар деген жалған ақпараттар тарады, оған Виг партиясына "өткені" және Виг премьер-министрі Виконт Мельбурннан "шашығыс неке ұсынысын" алғаны туралы айтылды. Осы сынға қарамастан, тарихшы Джиллиан Гилл Лехзеннің адал және қарапайым болғанын сипаттайды; Виктория таққа отырғаннан кейін де ол ақша немесе дәреже талап етпеген, тек патшайымның жанында болуды қалаған. Тарихшы К.Д. Рейнольдс Лехзеннің Викторияның мінез-құлқы мен моральдық дамуына үлкен әсер еткенін, әсіресе патшайымға қиын балалық шағы мен жас патшалық өмірін жеңуге күш-жігер бергенін айтады. Алайда оның барлық әсері оң болған жоқ; Рейнольдс сонымен қатар 1839 жылғы Бедчэмбер дағдарысының себебі Викторияның Лехзенді жоғалтуға дайын болмауы болғанын болжайды. Баронша Лехзен кино мен теледидарда көптеген рет бейнеленген. Ол 1936 жылғы неміс фильмінде Рене Стобрава, "Мädchenjahre einer Königin", Грета Шрёдер "Ұлы Виктория" және "Алпыс даңқты жыл" фильмдерінде, Барбара Эверест 1941 жылғы "Премьер-министр" фильмінде, Магда Шнайдер 1954 жылғы "Викидің тарихы" телесериалында, Ольга Фабиан "Hallmark Hall of Fame" эпизодында, Сабырлылық Коллиер "Едізінші Эдуард" фильмінде, Диана Ригг 2001 жылғы "Виктория және Альберт" телесериалында, Жаннет Хайн 2009 жылғы "Жас Виктория" фильмінде және Дэниэла Холц 2016 жылғы "Виктория" телесериалында ойнады.