Кіріспе

Алкала-де-Энарес (alkaˈla ðe eˈnaɾes) – Мадрид қауымдастығына қарасты испан қаласы. Ол Мадридтің солтүстік-шығысында, Энарес өзенінің бойында орналасқан. 2018 жылғы мәлімет бойынша, халқы 193 751 адамды құрайды, бұл оны аймақтың ең көп тұрғындары бар үшінші муниципалитеті етеді. Хенарес өзенінің сол жағалауында бұрынғы елді мекендер (oppida) болған, ал қаланың тамыры Рим дәуірінде өзеннің оң жағалауында (солтүстік) құрылған Комплютум елді мекенінен бастау алады. V ғасырда ол епископтық орынға айналды. Аль-Андалустың Орта Маркасындағы мұсылман цитадельдерінің бірі (Алкала атауы араб тіліндегі "цитадель" сөзінен шыққан) сол жағалауда салынды. 1118 жыл шамасында христиандық жаулап алу аяқталғаннан кейін, қалалық ядроның көп бөлігі оң жағалауға қайта оралды. Кейінгі орта ғасырлар мен жаңа заманның басында, Мадрид провинциясының құрамына кіргенге дейін, Алкала-де-Энарес Толедо архиепископтарының иелігінде болды. Оның тарихи орталығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Қаланың университеттерде ұзақ тарихы бар. Франсиско Хименес де Циснерос 15 ғасырдың соңында Алкала-де-Энарес қаласында Комплутенс университетін құрды. Қазіргі уақытта қалада (қайта құрылған) Алкала университеті орналасқан. Бұл Мигель де Сервантестің туған жері.

Тарих

Қала шекарасында қола дәуірінің халколит кезеңінен бері адамдар тұрған. Римдіктер бұл аймақты б.з.б. 1 ғасырда жаулап алып, бұрынғы Карпетан елді мекені Иплацеяның жанында Комплютум қаласын салған. 10 000 тұрғыны бар қала муниципиум мәртебесіне ие болып, өз басқару институттарын құрған. Ол Эмерита-Августа мен Кесарагустаны байланыстыратын римдік жолдың маңызды торабында орналасқан. Рим империясы құлағаннан кейін, вестготтар кезінде қала құлдырады, бірақ қасиетті Юсто мен Пасторды еске алу үшін қажылық орталығына айналды. 711 жылы маврлар келгенде, вестгот қаласын басып алып, жаңа бекініс салған, ол «цитадель» деген мағына беретін «Алькала» деп аталған, қазіргі Алькала ла Вьежа (Ескі Алькала) деп белгілі. 1118 жылдың 3 мамырында Кастилияның сұрауымен Толедо архиепископы Бернард де Седирак қаланы жаулап алған. Көп ұзамай, 1129 жылдың 10 ақпанында Альфонсо VII Алкаланы, сонымен қатар Толедо архиепископы болған Раймонд де Сауветатқа сыйлаған, ол ғасырлар бойы архиепископтық меншікке айналды. Раймонд 1135 жылы қалаға ескі фуэро (заң) берген. Христиандар бастапқы римдік жердегі Бурго де Сантиустеге («Қасиетті Юсттың ауданы») көшкен, ал мұсылмандық елді мекені тасталған. Реконкиста соңына дейін христиандық билікте қалада еврейлер мен маврлар тұратын аудандар мен танымал базар болған. Оның орталық орналасуы Кастилия патшаларының оңтүстікке сапарлағанда жиі тоқтауына мүмкіндік берген. 1480 жылдардың бірінде Кристофер Колумб алғаш рет Реиес Католикос, Арагон королі Фердинанд II және оның әйелі Кастилия королевасы Изабелла I-мен осы қалада кездесіп, Американы ашу саяхатын қаржыландыру туралы келісімге келген. Кардинал Циснерос 1509 жылы қалаға жаңа фуэро берген. Көптеген қираған жерлеріне қарамастан, қала ұзақ келіссөздерден кейін 1687 жылы қала мәртебесіне ие болған. 18 ғасырдың ортасынан бастап құлдыраған Алкала-де-Энарес 19 ғасырдың екінші жартысында салыстырмалы демографиялық және экономикалық өркендеуді бастан өткерді, бұл жаңадан иеленген әскери бекініс есебінен болды, сонымен қатар өркендеп келе жатқан өнеркәсіп ошағы да құрылды. Халық саны 1868 жылдан 1939 жылға дейін тұрақты түрде өсті. Халықтың көп бөлігі әлі де ауыл шаруашылығымен айналысып, сауатсыздық пен кедейлік деңгейі жоғары болды. Әлеуметтік өзгерістерді іздеп, республикалық және кейін социалистік қозғалыстар қалада күшейді. Соңғы қозғалыстың жетекшісі ес болды, ол 1903 жылы Мадрид провинциясындағы Испан Социалистік жұмысшылар партиясынан алғашқы муниципалдық кеңесші болып сайланды. Социалистік ілгерілеулерге реакция ретінде пайда болған әлеуметтік католицизм де 1905 жылдан бастап қалада бекінді, Centro Católico de Acción Social Popular және Mutual Obrera Complutense сияқты бірқатар ұйымдарды құрды. 1936 жылғы төңкеріс, Испания азаматтық соғысын басталғаннан кейін, төңкерушілер қала маңындағы маңызды лауазымдарды басып алды. Алайда, Мадридтегі төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін, Алкаладағы көтерілісшілер 21 шілдеде республикашыл полковнигі Ильдефонсо Пуиддендолас пен оның әскерлеріне бағынды. Соғыс кезінде кеңестік үкіметтің базасы болған Алкала, «республиканың ішіндегі республика» деп аталды, онда республикалық ұлттық үкіметтің билігі әлсіз болды. 1937 жылдың маусымында ПОУМ басшысы Андрес Нинді НКВД агенттері ұстап алып, азаптап өлтірді. Қала Испания азаматтық соғысы кезінде ауыр зардап шекті. Соғыс аяқталғаннан кейін қаладағы түрлі лагерьлерде мыңдаған тұтқындар ұсталды.

Дін тарихы

Тарихи маңызы бар қала Испанияда құрылған алғашқы епископтықтардың бірі болды. 16 ғасырда Киелі кітапты зерттеуге жаңаша қызығушылық туған кезде басылған, көп тілді Киелі кітап ретінде белгілі «Комплутенсианалық көп тілді Киелі кітап», осындай көптеген Киелі кітаптардың алғашқысы, Кардинал Синерос бақылауымен Алькала қаласында жарық көрді. 1885 жылғы 7 наурыздағы папалық бұйрық Алькала қаласын Мадрид епископтығымен біріктірді (фактически Мадрид епископтығына қосты), оған Мадрид провинциясы кіреді, ол Толедо архиепископтығының қарауында. Епископтың резиденциясы содан бері тарихи мұрағаттарды сақтау үшін пайдаланылуда. Оны Алонсо Берругете жобалаған және ол әйгілі баспалдағымен танымал.

Яһуди тарихы

Мұсылман билігі кезінде қаладағы еврей қауымына онда тұратын христиандармен тең құқықтар берілді. Орта ғасырларда қаладағы еврей қауымы Толедо архиепископына салық төледі. Алкалалық еврейлер туралы 14 ғасырдағы марано Пэро Феррустың сатиралық шығармасында айтылған. 15 ғасырда қаладағы еврей қауымы Кастилиядағы ең ірі қауымдардың бірі болды, оның құрамында шамамен 200 еврей отбасы болды. 16 ғасырда кардинал Франсиско Хименес де Циснерос Алкала университетінде еврей тілін оқытуға қолдау көрсетті, соның арқасында еврей және марано еврейтілдесушілер қалаға жұмыс істеуге келді.

Университет

Қаланың ең маңызды ландшафты және оның үлкен мақтанышы – университеті қаланың әртүрлі жерлерінде орналасқан, бірақ екі негізгі кампусы бар. Біріншісі Алькаланың солтүстік жағында. Бұл кампуста көптеген ғылым факультеттері мен студенттер жатақханалары (сондай-ақ жеке Renfe станциясы) орналасқан. Екінші, орталық кампуста гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар факультеттерінің көпшілігі, оның ішінде заң мектебі бар. Университет архитектурасының ықпалын қазіргі заманғы басқа да академиялық мекемелерде де көруге болады. Сан-Диего университеті көбінесе испан университетінің үлгісімен салынған; оның кампусы мен мекенжайы "Алкала паркі" деп аталады. Сонымен қатар, Техас штатының Лаббок қаласындағы Техас Технологиялық университетінің бірнеше ғимараты Universidad de Alcalá de Henares архитектурасының үлгісімен салынған. 1293 жылы Кастилия королі Санчо IV Алькала-де-Хенарес қаласында Studium Generale ретінде әлемдегі ең көне университеттердің бірі – Universidad Complutense-ді құрды. Кардинал Циснерос қолдауымен ол 1499 жылғы папалық бұйрығымен мойындалды және 1517 жылы жасалған Комплютенс полиглотының нәтижесінде, қазіргі көптеген аудармалардың негізі болған, Ренессанс дәуірінің маңызды оқу орталығы ретінде халықаралық даңққа ие болды. Король жарлығымен университет 1836 жылы Мадридке көшірілді (алғашқыда Universidad de Madrid, кейін Universidad Central, ал 1970 жылдары Universidad Complutense de Madrid деп қайта аталды). 1977 жылы ескі ғимараттарда Universidad de Alcalá деген жаңа университет құрылды. Жаңа университеттің бір бөлігі қала орталығындағы ескі Universidad Complutense ғимараттарын, соның ішінде қазіргі Colegio de San Ildefonso және басқа да колледждерді алып жатыр. Бұл құрылыстар Америкадағы және Испанияның басқа аумақтарындағы басқа университеттерге үлгі болды. Университет шіркеуінде, Әулие Ильдефонсоға арналған, университеттің негізін қалаушы кардинал Циснеросқа итальян мүсіншісі Фанчелли жасаған ескерткіш орналасқан. Қазіргі университет "Universidad de Alcalá" деп аталғанымен, Циснерос құрған ежелгі мекеме қазір "Universidad Complutense" деп аталады және ол астана Мадридте орналасқан ("Complutensis" латын тілінде "Алкаланың тумасы" деген мағынаны білдіреді). Қазіргі заманғы университет тек атымен ғана ескі Complutense мекемесімен байланысты, бірақ ол Complutense-тің бұрынғы ғимараттарында орналасқан.

Собор

Университетпен байланысты ғимараттардан өзге, қаланың ең маңызды және тарихи ғимараттарының бірі – Әулие Юст және Пастордың кафедралық соборы, испан тілінде ресми түрде Santa e Insigne Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor, ал көбінесе Catedral de los Santos Niños деп аталады. 1497 және 1514 жылдар аралығында салынған бұл соборда IV ғасырдың басында Рим императоры Диоклетианның қудалауы кезінде қала маңында шейіт болған екі христиан оқушысы – Әулие Юст пен Пастордың қабірлері сақталған. 414 жылы Юст пен Пастор шейіт болған жерде шағын шіркеу салынды, ал Испанияны вестготтар билеген кезеңде ол кафедралық соборға айналдырылды. Алкаладан келген епископтар 7-ғасырдан бастап Толедо соборларында қатысты. 1053 жылы Ұлы Фердинанд Алкаланың ескі қаласын (Алькала-ла-Вьежа) басып алды, бірақ келесі жылы оны Иберия түбегі үшін күресіп жатқан мавр әскерлері қайта басып алды және қарсы шара ретінде соборды қиратты. Сол кезде Әулие Юст пен Пастордың қабірлері 1118 жылы Алкала қайта басып алынғанға дейін сақтау үшін Уэскаға жеткізілді. 1122 жылы бұл жерде шіркеу қайта салынғанымен, папа Урбан II, Толедо архиепискобы Раймонд де Сауветаттың ықпалымен, сол кезде Алкала епархиясын қалпына келтірмеуге шешім қабылдады. Оның орнына, де Сауветат 1129 жылы король Альфонсо VII-нің сыйы арқылы Алкаланы өзінің архиепископтық билігіне қосуға қол жеткізді. Содан кейін, шамамен үш жүз жыл өткен соң, Толедо архиепискобы Альфонсо Каррильо де Акунья оны қайта салып, колледждік шіркеу мәртебесіне көтерді. Ақырында, университеттің негізін қалаушы кардинал Циснерос (1495–1517) кезінде собор қазіргі Изабелла готика стилінде қайта құрылды. 1528 және 1582 жылдар аралығында мұнара салынды, ал 1618 жылы қазіргі түріне қол жеткізілді. 17 ғасырда процессиялық галерея және Әулие Петір шіркеуі ғимаратқа қосылды. 1904 жылы ғимарат ұлттық ескерткіш деп жарияланды. Дегенмен, Испания Азамат соғысы кезінде (1936–1939) ол өртенді, және оның ішіндегі барлық заттар, бірнеше шағын жәдігерлер мен хор орындықтарын қоспағанда, жойылды. 1991 жылы ғана Алкала епархиясы Мадрид архиепархиясынан бөлініп, қалпына келтірілді, соның нәтижесінде ғимаратқа қазіргі мәртебесі берілді. (Бұл «магистраль» атағын кардинал Циснерос бергенімен, ғимарат техникалық тұрғыдан әлі де тек колледждік шіркеу болып саналды және әлі күнге дейін шіркеу терминологиясы бойынша кафедралық собор емес). Алкала соборы әлемдегі «магистраль» атағын алған екі шіркеудің бірі болып табылады (Бельгияның Левен қаласындағы Санкт-Петер шіркеуімен бірге). Бұл атау оның бұрынғы колледждік шіркеу мәртебесін көрсетеді және собордың барлық канондары сонда қызмет ету үшін теология ғылымдарының докторы болуы керек деген талаптан туындайды. Әулие Юст пен Пастордың қабірлерінен өзге, соборда 17 ғасырдың белгілі испан мүсіншісі Грегорио Фернандестің қабірі де орналасқан.

Басқа ғимараттар

Қалада архиепископ сарайы да орналасқан. Осы жерде Христофор Колумб пен король Фердинанд батысқа жасалған саяхатты жоспарлаған, сондай-ақ Фердинанд пен Изабелланың қызы, Англия королі Генрих VIII-нің бірінші әйелі және демек, Англия патшайымы болған Катерина Арагонның туған жері. Алкаладағы комедиялар алаңы, театрдың толық бағдарламасын ұсынады және экскурсияларға ашық, Испания тарихындағы ең ежелгі құжатталған алаң болып табылады.

Қазіргі қала

Қала орталығы негізінен ортағасырлық сипатын сақтайды, көптеген қисық, тас төселген көшелер мен тарихи ғимараттар бар. Қала орталығы Сервантес алаңымен қоршалған, ал Кале Майор атты ұзын жаяу көшесі оның ортасымен өтеді. Қала құрамына маврлар, еврейлер және христиандар кварталдары кіреді. Осы ерекше аудандар Алкалаға «үш мәдениет қаласы» деген атақ әкелді. Ескі қала орталығы, қала шеттерінен айырмашылығы, көбінесе сақталған. Қалалық кеңес қаланың кеңеюіне қатысты нақты жоспарлар жасаған жоқ, сондықтан қала шеттеріндегі аудандар ретсіз салынған, көптеген жерлерде 1970-ші жылдарғы стильдегі биік үйлер бой көтерген. Қаладағы маңызды көшелердің бірі – Кальле дель Карденал Циснерос, ол туристерді қаланың кіреберісіндегі Мадрид қақпасынан ескі қала орталығы мен Сантос Ниньос алаңындағы кафедралық соборға жеткізеді. Алкаланың басты саябағы – Муниципаль О’Доннель паркі қала тұрғындары үшін маңызды демалыс орны болып табылады және Алкаланың басты тас жолы – Виа Комплутенсе бойында орналасқан. Жақында жүргізілген археологиялық қазбалар қаланың рим форумын ашты, онда базилика, қоғамдық моншалар, криптопортик, базар және үлкен монументалды қасбеттерден тұратын кең кешен бар. Форумның жанында римдік тұрғын үйлерінің керемет суреттері жиналған Домус орналасқан. Қала сыртында Гипполит үйі бар, ол бұрынғы мектеп. Ал аймақтық археология мұражайында (MAR) құнды мозаикалар сақталған. Университеттің қатысуы, әсіресе шетелдік студенттерге арналған испан тілі мен әдебиеті бағдарламаларының болуы қалада көптеген халықаралық студенттерге мүмкіндік берді. Алькала университетінің бөлімшесі – Алкалингуа шетелден келген студенттер үшін шет тілдерін үйренудің ірі орталықтарының бірі болып табылады.

Шошқалар

Алкалья ақ лелектерімен әйгілі. Олардың үлкен ұяларын қаланың көптеген шіркеулері мен тарихи ғимараттарының шатырларында көруге болады, және олардың өзі де маңызды туристік орталыққа айналған. Енарес өзенінің жазығында орналасқан қала, аймақтағы мол азық-түлік пен ұя салуға қажетті материалдардың болуына байланысты көшпелі лелектер үшін тартымды мекен болып табылады. Жиырма жылдан астам уақыттан бері Алкалья лелектері саналып, зерттеліп келеді, ал олардың ұяларын белсенді түрде қорғау және күту мемлекеттік саясаттың бір бөлігі болып табылады. Бір кезде жойылып кету қаупі төнген, 1986 және 1987 жылдар аралығында бар болғаны он бір жұп тіркелген, қазіргі уақытта олардың саны 90-ға жуық тұрақты жұпқа жетті, олардың көпшілігі әдеттегі көші-қон жолын қысқартып, жыл бойы қалада қалуда.

Иммиграция

Халықтың 18 пайызы шетелдік, ресми деректерге сәйкес, жаңа келгендердің көп бөлігі (30 пайызы) Шығыс Еуропадан келген иммигранттар. Қалада көптеген қытай бизнестері де құрылған. Алкала Испаниядағы румын иммигранттарының ең ірі қауымдастығына (18 пайызы) ие, онда 35 000-нан астам адам тұрады. 2007 жылы румын иммигранттары алғаш рет болашақ сайлауға қатысу үшін саяси партия құрды.

Көлік

Алкальяның Мадридпен үздік көлік байланысы оның қала маңындағы елді мекенге айналуына әкелді, көптеген тұрғындары жұмыс үшін астанаға барып тұрады. Cercanias (теміржол) арқылы C2 және C7 желілері Алькала-де-Энарес пен Мадридті 35 минутта, ал Гвадалахараны 25 минутта байланыстырады. Сонымен қатар, ең жұмылған уақытта CIVIS деп аталатын тікелей пойыз қатынайды, ол сапарды 20 минутта аяқтайды. Алкалья автобуспен Мадридке, Гвадалахараға және жақын маңдағы бірнеше қалалар мен ауылдарға да байланысты. Автокөлікпен Алькала-де-Энарес жақын жердегі А2 тас жолы арқылы мемлекеттік жол желісімен жақсы байланысқан, ол Мадридтен басталып Барселонаға және Францияға дейін жалғасады. Алкальяда "Алкала автобусы" деп аталатын қарқынды автобус жүйесі бар, ол барлық маңызды аудандарға қатынайды және бір сапардың құны 1,30 евроны құрайды.