Кіріспе

Рационалдық дискорс аксиомалары – әр түрлі логиктер мен философтарға байланысты аксиомалық ережелер. Ойлау заңдары – рационалдық дискорс өзіне негізделген негізгі аксиомалық ережелер. Мұндай ережелерді формулирлеу және түсіндіру философия мен логика тарихында ұзақ дәстүрге ие. Әдетте олар әркімнің ойлауын, пікірлерін, тұжырымдарын, талқылауларын және т.б. басшылыққа алатын және негіздейтін заңдар ретінде қарастырылады. Алайда, мұндай классикалық идеялар көбінесе интуиционистік логика, диалетеизм және бұлыңғыр логика сияқты жаңағырақ дамуларда сұрақ тудырады немесе жоққа шығарылады. 1999 жылғы Кембридж философиялық сөздігіне сәйкес, ойлау заңдары – заңды ойлаудың жүзеге асуын немесе оған сәйкес келуін, немесе дұрыс қорытындыларды негіздеуін, немесе барлық дұрыс дедукцияларға келтірілуін қамтамасыз ететін заңдар. Ойлау заңдары – ойлаудың кез келген тақырыбына ерекшеліксіз қолданылатын ережелер; кейде олар логиканың нысаны деп аталады. Әр түрлі авторлар әрқашан бірдей мағынада қолданбайтын термин, ұзақ жылдар бойы үш түсініксіз ұғыммен байланысты: сәйкестік заңы (ID), қайшылықсыздық заңы (немесе қайшылық заңы; NC) және ортасы жоқ заңы (EM). Кейде бұл үш ұғымды мүмкіндігі шексіз кең тақырыпты формальді онтологияның тұжырымдары ретінде қарастырады, олар осындай объектілерге қатысты тұжырымдар: (ID) әрбір нәрсе өзіне сәйкес; (NC) белгілі бір қасиетке ие нәрсе сол қасиеттің терісіне де ие болмайды (мысалы, жұп сан жұп емес сан бола алмайды); (EM) әрбір нәрсе белгілі бір қасиетке ие немесе сол қасиеттің терісіне ие (мысалы, әрбір сан жұп немесе жұп емес сан). Ескі еңбектерде осы ұғымдарды тұжырымдар туралы металогикалық принциптер үшін пайдалану да кең таралған: (ID) әр тұжырым өзін білдіреді; (NC) ешбір тұжырым бір мезгілде дұрыс және бұрыс бола алмайды; (EM) әр тұжырым дұрыс немесе бұрыс. 1800 жылдардың ортасынан соңына қарай бұл ұғымдар Буль алгебрасының сыныптар туралы тұжырымдарын көрсету үшін қолданылды: (ID) әр сынып өзін қамтиды; (NC) әр сынып өзінің толыққанды қиылысы ("көбейтіндісі") бос сыныпқа тең; (EM) әр сынып өзінің толыққанды біріктірілісі ("қосындысы") әмбебап сыныпқа тең. Соңғы уақытта үш ұғымның соңғы екеуі классикалық пропозициялық логикамен және прототетикалық немесе квантталған пропозициялық логикамен байланысты қолданылады; екі жағдайда да қайшылықсыздық заңы бір нәрсенің және оның терісінің конъюнкциясының ("және") теріске шығаруын қамтиды, ¬(A∧¬A), ал ортасы жоқ заңы бір нәрсенің және оның терісінің дизъюнкциясының ("немесе") қамтиды, A∨¬A. Пропозициялық логика жағдайында "бір нәрсе" – орын алмастырушы ретінде қызмет ететін схемалық әріп, ал прототетикалық логика жағдайында "бір нәрсе" – нақты айнымалы. "Қайшылықсыздық заңы" және "ортасы жоқ заңы" сөйлемдер мен интерпретацияларға қатысты модель теориясының семантикалық принциптері үшін де қолданылады: (NC) ешбір интерпретацияда берілген сөйлем бір мезгілде дұрыс және бұрыс бола алмайды, (EM) кез келген интерпретацияда берілген сөйлем дұрыс немесе бұрыс. Жоғарыда аталған ұғымдардың барлығы көптеген басқа мағыналарда қолданылған. Көптеген басқа тұжырымдар да ойлау заңдары ретінде айтылған, соның ішінде Аристотельге жатқызылған "de omni et nullo" диктумы, Евклидке жатқызылған сәйкес (немесе тең) алмастырушылық, Готфрид Вильгельм Лейбницке жатқызылған ажырамас сәйкестік және басқа да "логикалық шындықтар". "Ойлау заңдары" деген ұғым Бульдің (1815–64) өзінің "логика алгебрасы" теоремаларын көрсету үшін қолданғандықтан айқындыққа ие болды; ол өзінің екінші логикалық кітабын "Логика мен ықтималдықтың математикалық теорияларына негізделген Ойлау заңдарының зерттеуі" (1854) деп атады. Қазіргі заманғы логиктер, Бульмен келіспей, бұл ұғымды дұрыс емес деп санайды; "ойлау заңдары" деп саналатын жоғарыда аталған тұжырымдардың ешқайсысы да психология зерттейтін ақыл-ой құбылысы туралы емес, сонымен қатар олар прагматикада немесе эпистемологияда болатын ойшылға немесе білушіге тікелей сілтеме жасамайды. Психологияның (ақыл-ой құбылыстарын зерттеу ретінде) және логиканың (дұрыс қорытындыларды зерттеу ретінде) арасындағы айырмашылық кеңінен қабылданған.

Қайшылықсыздық заңы

Қайшылықсыздық заңы (балама ретінде "қайшылық заңы"): "Ешбір нәрсе бір мезгілде болу да, болмау да мүмкін емес". Барлық символдық коммуникация жүйелері (тілдер) осы заңға негізделген, себебі ол тілдегі әртүрлі жеке ұғымдарды білдіретін осы символдардың (атаулар, сөздер, пиктограммалар және т.б.) қолданылуын реттейді, соның арқасында тілді қолданушылар арасында осы ұғымдарды жеткізудегі екіұштылық жойылады. Мұндай принцип (заң) қажет, өйткені символдық белгілердің өздеріне ешқандай мәні жоқ, олардың мәні тілді қолданушылардың өзінен туындайды, олар әрбір символды өздерінің тілдік тобында дәстүрлі түрде белгіленген жеке ұғыммен байланыстырады. Бұл заңды қаншалықты сақтау қажеттігі қолданылатын тілдің түріне байланысты. Табиғи тілде бұзуларға біршама төзімділік бар, себебі символ қолданылатын контекст сияқты басқа да амалдар бар, олардың көмегімен берілген символ арқылы қандай ұғымды еске түсіру көзделетінін анықтауға болады. Алайда, математика немесе формалды логика тілінде мұндай төзімділік жоқ. Мысалы, "+" символы қосу функциясын және басқа математикалық функцияны бірдей білдірсе, онда "2+2=4" сияқты пікірдің шындығын бағалай алмаймыз, себебі мұндай пікірдің шындығы "+" символының білдіретін мүмкін болатын функциялардың қайсысына байланысты болады. "2" және "4" сияқты белгілерге де осы айтуға болады. Егер бұл белгілер дәстүрлі түрде белгіленген санды білдірмесе, онда оларға дұрыс мағына беру мүмкін емес, ал пікір түсініксіз болып қалар еді.

Платон

Платонның Сократтық әңгімелерінің бірінде Сократ өзіне қарап ойлау арқылы туындаған үш принципті сипаттады: Біріншіден, ештеңе өзіне тең болғанда санда немесе мөлшерде үлкейе де, кішірейе де алмайды. Екіншіден, қосым немесе азайтусыз ештеңе арта да, кемімей де, тек теңдік күйінде қана қалады. Үшіншіден, бұрын болмаған нәрсе кейіннен болмайды, егер ол пайда болмаса және пайда болған болса.

Үндістанның логикасы

Қайшылықсыздық заңы ежелгі үнді логикасында Шраута Сутраларында, Панини грамматикасында және Вьясаға жатқызылатын Брахма Сутраларында мета-ереже ретінде табылады. Кейіннен оны ортағасырлық Мадхвачарья сияқты түсіндірушілер кеңейтті.

Локк

Джон Локк сәйкестік пен қарама-қайшылық принциптері (яғни, сәйкестік заңы мен қарама-қайшылықсыздық заңы) – жалпы идеялар екенін және адамдар осыған дейін көптеген абстрактілі, философиялық ойлар салғаннан кейін ғана түсінетінін айтты. Ол сәйкестік принципін "Бар нәрсе – бар" деп сипаттады. Ал қарама-қайшылық принципін былай түсіндірді: "Бір нәрсе бір мезгілде болу да, болмау да мүмкін емес". Локк үшін бұл принциптер туа біткен немесе априорлы емес.

Екі заң

Кейіннен, 1844 жылы Шопенгауэр ойдың төрт заңын екіге дейін тоғытуға болатынын мәлімдеді. "Ерiк пен Елестету ретiнде Әлем" атты кітабының екінші томының тоғызыншы тарауында ол былай деп жазды: Менің ойымша, ойлау заңдарының доктринасын егер біз тек екі заңды белгілесек, яғни ортаңғылықты жоққа шығару және жеткілікті себеп заңын орнатсақ, оңайлатуға болады. Біріншісі осылай: "Кез келген предикат кез келген субъектіге қатысты расталуы немесе жоққа шығарылуы мүмкін". Осы "немесе" ішінде екі нәрсе бір уақытта болуы мүмкін емес екені және демек, бірдейлік және қайшылық заңдарымен айтылған нәрселер қамтылған. Осылайша, олар осы принциптің салдары ретінде қосылады, ол шын мәнінде әр екі түсінік саласы біріктірілген немесе бөлек деп ойлануы керек, бірақ ешқашан бір уақытта екеуі де емес; сондықтан, егер соңғысын білдіретін сөздер біріктірілсе де, бұл сөздер жүзеге асырылуы мүмкін емес ойлау процесін растайды. Бұл мүмкін еместіктің санасы – қайшылық сезімі. Ойлаудың екінші заңы, жеткілікті себеп принципі, жоғарыда айтылған атрибуциялау немесе жоққа шығару үкімнің өзінен өзгеше бір нәрсемен анықталуы керек екенін растайды, ол (таза немесе эмпирикалық) қабылдау немесе жай ғана басқа үкім болуы мүмкін. Осы басқа және өзгеше нәрсе үкімге негіз немесе себеп деп аталады. Егер үкім ойлаудың бірінші заңын қанағаттандырса, ол ойлануға болады; егер ол екінші заңды қанағаттандырса, ол шындық, немесе кем дегенде үкімнің негізі басқа үкім болса, ол логикалық немесе формальді түрде шындық.

Буль (1854): Буль өзінің "ой заңдарынан" Аристотельдің "қайшылық заңы"

Джордж Бульдің 1854 жылғы «Ой заңдарын зерттеу» атты логика туралы еңбегі басқа бағытты көрсетеді. Бұл заңдар қазір алгебралық түрде оның «ақыл заңдары» ретінде бейнеленеді және жылдар бойы жетілдіріліп, қазіргі Буль алгебрасына айналды.

Буль қарама-қайшылық заңының негізінде

Ол өзінің "жүйесімен" қаруланып, сәйкестік заңынан бастап "қайшылықсыздық принципін" тудырады: x2 = x. Ол екі жақтан да x-ті алып тастайды (оның 2-аксиомасы), нәтижесінде x2 − x = 0. Содан кейін ол x-ті жақшадан шығарады: x(x − 1) = 0. Мысалы, егер x = "адамдар" болса, онда 1 − x "адам емес" дегенді білдіреді. Осылайша, бізде "Қайшылық заңының" мысалы бар: "Осыдан: x(1 − x) бір мезгілде "адамдар" және "адам емес" мүшелері бар классды білдіреді, ал [x(1 − x) = 0] теңдеуі осы принципті көрсетеді, яғни бір мезгілде адамдар және адам емес мүшелері бар класс жоқ. Басқаша айтқанда, бір индивидтің бір мезгілде адам да, адам емес те болуы мүмкін емес. Бұл Аристотельдің барлық философияның негізгі аксиомасы деп сипаттаған "қайшылық принципімен" бірдей. Метафизиканың негізгі аксиомасы деп саналатын нәрсе, математикалық формадағы ойлау заңының салдары ғана." (Бұл "дихотомияның" қалай пайда болатыны туралы толыққанды түсінік үшін Боул 1854:49ff қараңыз).

Буль "сөйлемнің (адамзаттың) домені" ұғымын анықтайды

Бұл түсінік Булдің "Ойлау заңдары" еңбегінде 1854:28 бетінде кездеседі, онда "1" символы (бір бүтін сан) "Көктем"ді, ал "0" – "Ешнәрсе"ні білдіреді, ал кейін (42-беттен бастап) одан да толыққанды түсіндіріледі: "Қазір, біздің сөздеріміздің барлық объектілері қандай көлемдегі кеңістікте орналасқан болса да, сол кеңістікті дискурс әлемі деп атауға болады. Бұдан әрі, бұл дискурс әлемі сөздің ең қатаң мағынасындағы соңғы тақырып болып табылады". "Предкаттық есептеу" атты тарауында Клин дискурс "алабын" анықтаудың "тривиалды болжам емес екенін" айтады, себебі ол математикадағы күнделікті сөздерде әрдайым нақты айқындалмайды, сондай-ақ, егер D [алап] нақты немесе жанама түрде көрсетілмесе немесе D [алап] анықтамасы тым бұлыңғыр болса, логика өте қиын болуы мүмкін (Клин 1967:84).

Уэльтон

19 ғасырда Аристотельдің ой заңдары, сондай-ақ кейде Лейбництің ой заңдары логика оқулықтарындағы стандартты материал болып келді. Ж. Велтон оларды былай сипаттады: Ой заңдары, ойдың реттеуші қағидалары немесе білімнің постулаттары – бұл барлық дұрыс ойлауға сәйкес келуі тиіс негізгі, қажетті, формалды және априорлы сана заңдары. Олар априорлы, яғни нақты әлемнің фактілеріне қатысты ақыл-ой процестерінен тікелей туындайды. Олар формалды, себебі барлық ойлаудың қажетті заңдары ретінде, бір уақытта нақты бір заттар тобының белгілі қасиеттерін анықтай алмайды, өйткені сол заттар тобы туралы ойлауымыз да, ойламауымыз да ерікті. Олар қажетті, себебі ешкім оларды керісінше түсіне алмайды немесе оларды бұза алмайды, өйткені ешкім өзіне қарама-қайшылықты осылай көрсететін нәрсені қабылдамайды. Велтон, «Логика нұсқауы», 1891, I том, 30-бет.

Расселл (19031927)

Бертран Расселдің 1903 жылғы «Математика қағидалары» еңбегінің жалғасы Альфред Норт Уайтхедпен бірлесіп жазылған, «Principia Mathematica» (әріде PM) деп аталатын үш томдық жұмысқа айналды. Ол және Уайтхед PM-ді жариялағаннан кейін дереу 1912 жылы «Философия мәселелері» атты еңбегін жазды. Оның «Мәселелері» «Расселдің логикасының орталық идеяларын» көрсетеді.

Лэдд-Франклин (1914): "алып тастау қағидаты" және "тозу қағидаты"

Рассел мен Уайтхед өзінің Principia Mathematica соңғы томын аяқтаған кезде (1912 жылы) және Расселдің "Философия проблемалары" атты еңбегін жариялаған кезде кем дегенде екі логик (Луи Кутура, Кристин Лэдд Франклин) "қайшылықтарды" анықтау үшін екі "заң" (қайшылықтар қағидалары) – "қайшылық" және "күшті орта" қажет деп мәлімдеді; Лэдд Франклин оларды "өлшеу және толықтыру қағидалары" деп атады. Кутураның 1914 жылғы басылымының 23-бетінде былай делінген: «Лэдд Франклин ханым дұрыс айтқандай (Бальдуин, Философия және психология сөздігі, «Ойдың заңдары» мақаласы), қарама-қайшылықты анықтау үшін тек қана қарама-қайшылық қағидасы жеткіліксіз; қарама-қайшылық қағидасымен қатар күшті орта қағидасы да қосылуы керек, ол да қарама-қайшылық қағидасы деп аталуға лайық. Сондықтан Лэдд Франклин оларды тиісінше өзгешелендіру қағидасы және толықтыру қағидасы деп атауды ұсынады, себебі біріншісі бойынша екі қарама-қайшылық ұғым бір-бірінен өзгеше (бірін-бірі жоққа шығарады); ал екіншісі бойынша олар сөздік әлемді толығымен қамтиды». Басқаша айтқанда, «қайшылықтарды» жасау – бұл дихотомия, яғни сөздік әлемді екі классқа (жинаққа) бөлу, олардың екі қасиеті бар: (i) өзара байланыссыз және (ii) (жинақта) толық. Яғни, сөздік әлемнен алынған ешбір нәрсе бір уақытта екі классқа да жата алмайды (қайшылықсыздық заңы), бірақ сөздік әлемдегі әрбір нәрсе міндетті түрде бір классқа немесе екінші классқа жатады (күшті орта заңы).

Аксиомалардың ең аз жиынтығы?

Содан кейін аксиомалардың "тәуелсіздігі" мәселесі бар. 1921 жылғы Постқа дейінгі түсініктемесінде ван Хейеноорт Пауль Бернейстің 1918 жылы осы мәселені шешкенін (бірақ 1926 жылы жарияланған) айтады – ❋1.5 формуласы: Ассоциативтік принцип: p ⋁ (q ⋁ r) ⊃ q ⋁ (p ⋁ r) басқа төрт аксиома арқылы дәлелдеуге болады. "Бастапқы ұсыныстардың" ең минималды жүйесі қандай деген сұраққа ван Хейеноорт бұл мәселені "Зилински (1925), Посттың өзі (1941) және Верник (1942) зерттегенін" айтады, бірақ ван Хейеноорт осы сұраққа жауап бермейді.

Модель теориясы мен дәлелдеу теориясы: Пост дәлелдеуі

Клейн (1967:33) «логиканы» екі жолмен «негіздеуге» болатынын айтады, біріншісі – «модель теориясы», екіншісі – формальді «дәлелдеме» немесе «аксиоматикалық теория»; «модель теориясы мен дәлелдеме теориясының екі тұжырымдамасы да бірдей нәтиже береді» (Клейн 1967:33). Бұл негіздемелік таңдау және олардың эквиваленттілігі де предикат логикасына қатысты (Клейн 1967:318). Посттың 1921 жылғы басылымына ван Хейеноорт жазған кіріспеде «ақиқат кестесі және аксиоматикалық тәсілдер нақты көрсетілген» делінеді. Тұрақтылықты екі жолмен дәлелдеу мәселесі (модель теориясы арқылы, аксиоматикалық дәлелдеме теориясы арқылы) Посттың тұрақтылық дәлелінің оңтайлы нұсқасында кездеседі, оны Нагель мен Ньюман 1958 жылы V тарауында «Тұрақтылықтың сәтті абсолютті дәлелінің мысалы» деп келтіреді. Мәтіннің негізгі бөлігінде олар сәйкестігін дәлелдеу үшін модельді пайдаланады (жүйе толық екенін де айтады, бірақ дәлелдеме ұсынбайды) (Нагель және Ньюман 1958:45–56). Бірақ олардың мәтіні оқырманға модельге сүйенудің орнына аксиоматикалық дәлел ұсынатынын уәделейді, ал қосымшада олар бұл дәлелді формулаларды өзара ажыратылатын және толық қамтитын екі классқа – K1 және K2 – бөлу негізінде келтіреді (Нагель және Ньюман 1958:109–113).

Гёдель (1930): Бірінші реттік предикаттық есептеу аяқталды

(Шектелген) "бірінші реттік предикат есептеуі" – бұл "логика жүйесі", ол сөйлемдік логикаға (Постқа қараңыз, жоғарыда) "субъект-предикат" ұғымын қосады, яғни субъект x сөздер доменінен (әлемнен) алынады, ал предикат – логикалық функция f(x): x субъект ретінде және f(x) предикат ретінде (Клине 1967:74). Гёдельдің дәлелі Посттың дәлеліндегідей "толықтық" ұғымын қамтиды, бірақ Гёдельдің дәлелі әлдеқайда қиын; одан әрі аксиомалар жиыны талқыланады.

Толықтығы

Курт Гёдель өзінің 1930 жылы докторлық диссертациясында "Логикалық функционалдық калькуль аксиомаларының толықтығы" тақырыбында осы "калькульде" (яғни теңдігімен немесе теңсіздігімен шектелген предикат логикасында) әрбір дұрыс формула "қанағаттандырылатын немесе жоққа шығарылатын" болады, немесе бірдей мәні бар: әрбір дұрыс формула дәлелденеді және сондықтан логика толық. Міне, Гёдельдің "шектелген функционалдық калькуль" "толық" емес пе деген анықтамасы: "әрбір логикалық-математикалық тұжырымды шығару үшін ол шынымен жеткілікті ме, әлде қарастырылып отырған жүйеде басқа принциптер арқылы дәлелденуі мүмкін болса да, шығарылмаған дұрыс тұжырымдар болуы мүмкін бе?"

Гёдельдің шектелген предикат калькулі

Үкімдік есептеудің төрт (бестен кем; Постқа қараңыз) аксиомасын толықтыру үшін, 1930 жылы Гёдель екі қосымша аксиоманың біріншісі ретінде диктум де омниді қосады. Ол төменгі жазбада бұл "дикттің" де, екінші аксиоманың да Principia Mathematica-дан алынғанын мәлімдейді. Шындығында, PM екеуін де қамтиды:
❋10.1 ⊦ ∀xf(x) ⊃ f(y) ["Яғни, барлық жағдайда дұрыс болса, кез келген жағдайда да дұрыс" ("Аристотельдің қағидасы", заманауи белгілермен қайта жазылған)]
❋10.2 ⊦∀x(p ⋁ f(x)) ⊃ (p ⋁ ∀xf(x)) [заманауи белгілермен қайта жазылған]
Соңғысы p тұжырымның және ∀xf(x) предикатының логикалық қосындысы, әрқайсысының жеке-жеке логикалық қосындысын білдіреді деп тұжырымдайды. Бірақ PM осы екеуін де ❋9-дың алты бастапқы тұжырымынан тудырады, ал PM-нің екінші басылымында бұл тұжырымдар жойылған да, ❋8-дің төрт жаңа "Pp" (бастапқы принциптерімен) алмастырылған (әсіресе ❋8.2-ге қараңыз), ал Гилберт 1927 жылы өзінің "логикалық ε аксиомасынан" біріншісін тудырады, екіншісін атамайды. Гилберт пен Гёдельдің осы екеуін аксиома ретінде қабылдауының себебі белгісіз. Сондай-ақ, предикаттарға қатысты екі қосымша "ажырату ережесі" ("modus ponens") да қажет.

Джордж Спенсер-Браун (1969): Форманың заңдары

Джордж Спенсер Браун өзінің 1969 жылғы "Форма заңдары" (LoF) кітабында бастапқыда "біз ешбір айырмашылықты жасамастан белгі бере алмаймыз" дегенді қабылдайды. Осылайша, бұл ортасы жоқ заңдылықты алдын ала болжайды. Одан кейін ол екі аксиоманы анықтайды, олар айырмашылықтардың ("шекара") және белгілердің ("шақыру") қалай жұмыс істейтінін сипаттайды:
1-аксиома. Шақыру заңы: Қайтадан жасалған шақырудың мәні – шақырудың өзінің мәні. 2-аксиома. Кесісу заңы: (шекара) арқылы қайтадан кесілгеннің мәні – кесісудің мәніне тең емес. Бұл аксиомалар сәйкестік заңы мен қайшылыққа қарсы заңға ұқсас. Дегенмен, сәйкестік заңы LoF аясында теорема ретінде дәлелденген ("Форма заңдары" кітабындағы 4.5-теорема). Жалпы алғанда, LoF-ты бірінші реттік логика, мәндік логика және екінші реттік логика ретінде қайта қарастыруға болады, бұл үшін LoF символдары мен мәндеріне нақты түсіндірулер беріледі.

Қазіргі заманғы даму

Жоғарыда аталған "логика жүйелерінің" барлығы "классикалық" деп есептеледі, яғни ұйғарымдар мен предикаттық өрнектер екі мәнді болып келеді: "ақиқат" немесе "жалған", бірақ екеуі бірдей емес (Клине 1967:8 және 83). Интуиционисттік логика "классикалық" санатына жатса да, "барлығы үшін" операторын Шығарылған орта заңына (Law of Excluded Middle) қолдануға қарсы тұрады; ол "Заңның" жеке жағдайларын қабылдайды, бірақ оны сөз доменінің шексіздігіне жалпылауға жол бермейді.

Интуициялық логика

"Интуициялық логика", кейде жалпылама конструктивтік логика деп аталады, классикалық логикада қолданылатын жүйелерден конструктивтік дәлелдеу ұғымын жақынрақ бейнелейтін символдық логика жүйелерін білдіреді. Атап айтқанда, интуициялық логика жүйелері классикалық логикадағы негізгі қорытындылау қағидалары болып табылатын, ортақ жорамал және қос жоққа шығару заңдарын қабылдамайды.

Парасағысты логика

"Параконсистентті логика" дегеніміз – қарама-қайшылықтар міндетті түрде тривиализмге алып келмейтін, қарама-қайшылықтарға төзімді логикалық жүйелер. Яғни, мұндай логикада жарылыс принципі қолданылмайды. Кейбір (атап айтқанда, диалетеистер) диалетеикалық логика қарама-қайшылықсыздық заңын жоққа шығарады деп мәлімдейді. Оларды белгілі бір парадокстар, атап айтқанда, өтірікші парадоксы, қарама-қайшылықсыздық заңының шектеріне нұсқайды. Тривиальды логикалық жүйеден қашып, сонымен қатар кейбір қарама-қайшылықтардың рас болуына мүмкіндік беру үшін диалетеистер әлдебір параконсистентті логиканы қолданады.

Модальдық ұсынысты есептеулер

(Клине 1967:49): Бұл "calculi" символдары ⎕A, яғни "A қажет" және ◊A "A мүмкін" деген мағынаны білдіреді. Клине былай дейді: "Бұл ұғымдар екі түрлі "ақиқат" түсінігі бар ойлау салаларында қолданылады, бірі екіншісінен әмбебап немесе әсерлі. Мысалы, зоолог саламандралардың немесе кез келген тірі жандардың оттан аман қалуы мүмкін емес деп мәлімдей алады; бірақ бір мүйізділердің болуы мүмкін (әйтсе де, бұл шындық емес), ал қар адамдарының болуы мүмкін (әйтсе де, ықтимал емес)".

Ұялы логика

"Асықсыз логика" – көпмәнді логиканың бір түрі; ол белгілі бір және нақты емес, шамамен қорытынды шығарумен айналысады.