Кіріспе
Рационалдық дискорс аксиомалары – әр түрлі логиктер мен философтарға байланысты аксиомалық ережелер. Ойлау заңдары – рационалдық дискорс өзіне негізделген негізгі аксиомалық ережелер. Мұндай ережелерді формулирлеу және түсіндіру философия мен логика тарихында ұзақ дәстүрге ие. Әдетте олар әркімнің ойлауын, пікірлерін, тұжырымдарын, талқылауларын және т.б. басшылыққа алатын және негіздейтін заңдар ретінде қарастырылады. Алайда, мұндай классикалық идеялар көбінесе интуиционистік логика, диалетеизм және бұлыңғыр логика сияқты жаңағырақ дамуларда сұрақ тудырады немесе жоққа шығарылады. 1999 жылғы Кембридж философиялық сөздігіне сәйкес, ойлау заңдары – заңды ойлаудың жүзеге асуын немесе оған сәйкес келуін, немесе дұрыс қорытындыларды негіздеуін, немесе барлық дұрыс дедукцияларға келтірілуін қамтамасыз ететін заңдар. Ойлау заңдары – ойлаудың кез келген тақырыбына ерекшеліксіз қолданылатын ережелер; кейде олар логиканың нысаны деп аталады. Әр түрлі авторлар әрқашан бірдей мағынада қолданбайтын термин, ұзақ жылдар бойы үш түсініксіз ұғыммен байланысты: сәйкестік заңы (ID), қайшылықсыздық заңы (немесе қайшылық заңы; NC) және ортасы жоқ заңы (EM). Кейде бұл үш ұғымды мүмкіндігі шексіз кең тақырыпты формальді онтологияның тұжырымдары ретінде қарастырады, олар осындай объектілерге қатысты тұжырымдар: (ID) әрбір нәрсе өзіне сәйкес; (NC) белгілі бір қасиетке ие нәрсе сол қасиеттің терісіне де ие болмайды (мысалы, жұп сан жұп емес сан бола алмайды); (EM) әрбір нәрсе белгілі бір қасиетке ие немесе сол қасиеттің терісіне ие (мысалы, әрбір сан жұп немесе жұп емес сан). Ескі еңбектерде осы ұғымдарды тұжырымдар туралы металогикалық принциптер үшін пайдалану да кең таралған: (ID) әр тұжырым өзін білдіреді; (NC) ешбір тұжырым бір мезгілде дұрыс және бұрыс бола алмайды; (EM) әр тұжырым дұрыс немесе бұрыс. 1800 жылдардың ортасынан соңына қарай бұл ұғымдар Буль алгебрасының сыныптар туралы тұжырымдарын көрсету үшін қолданылды: (ID) әр сынып өзін қамтиды; (NC) әр сынып өзінің толыққанды қиылысы ("көбейтіндісі") бос сыныпқа тең; (EM) әр сынып өзінің толыққанды біріктірілісі ("қосындысы") әмбебап сыныпқа тең. Соңғы уақытта үш ұғымның соңғы екеуі классикалық пропозициялық логикамен және прототетикалық немесе квантталған пропозициялық логикамен байланысты қолданылады; екі жағдайда да қайшылықсыздық заңы бір нәрсенің және оның терісінің конъюнкциясының ("және") теріске шығаруын қамтиды, ¬(A∧¬A), ал ортасы жоқ заңы бір нәрсенің және оның терісінің дизъюнкциясының ("немесе") қамтиды, A∨¬A. Пропозициялық логика жағдайында "бір нәрсе" – орын алмастырушы ретінде қызмет ететін схемалық әріп, ал прототетикалық логика жағдайында "бір нәрсе" – нақты айнымалы. "Қайшылықсыздық заңы" және "ортасы жоқ заңы" сөйлемдер мен интерпретацияларға қатысты модель теориясының семантикалық принциптері үшін де қолданылады: (NC) ешбір интерпретацияда берілген сөйлем бір мезгілде дұрыс және бұрыс бола алмайды, (EM) кез келген интерпретацияда берілген сөйлем дұрыс немесе бұрыс. Жоғарыда аталған ұғымдардың барлығы көптеген басқа мағыналарда қолданылған. Көптеген басқа тұжырымдар да ойлау заңдары ретінде айтылған, соның ішінде Аристотельге жатқызылған "de omni et nullo" диктумы, Евклидке жатқызылған сәйкес (немесе тең) алмастырушылық, Готфрид Вильгельм Лейбницке жатқызылған ажырамас сәйкестік және басқа да "логикалық шындықтар". "Ойлау заңдары" деген ұғым Бульдің (1815–64) өзінің "логика алгебрасы" теоремаларын көрсету үшін қолданғандықтан айқындыққа ие болды; ол өзінің екінші логикалық кітабын "Логика мен ықтималдықтың математикалық теорияларына негізделген Ойлау заңдарының зерттеуі" (1854) деп атады. Қазіргі заманғы логиктер, Бульмен келіспей, бұл ұғымды дұрыс емес деп санайды; "ойлау заңдары" деп саналатын жоғарыда аталған тұжырымдардың ешқайсысы да психология зерттейтін ақыл-ой құбылысы туралы емес, сонымен қатар олар прагматикада немесе эпистемологияда болатын ойшылға немесе білушіге тікелей сілтеме жасамайды. Психологияның (ақыл-ой құбылыстарын зерттеу ретінде) және логиканың (дұрыс қорытындыларды зерттеу ретінде) арасындағы айырмашылық кеңінен қабылданған.
axiomatic rules due to various logicians and philosophers
The laws of thought are fundamental axiomatic rules upon which rational discourse itself is often considered to be based. The formulation and clarification of such rules have a long tradition in the history of philosophy and logic. Generally they are taken as laws that guide and underlie everyone's thinking, thoughts, expressions, discussions, etc. However, such classical ideas are often questioned or rejected in more recent developments, such as intuitionistic logic, dialetheism and fuzzy logic. According to the 1999 Cambridge Dictionary of Philosophy, laws of thought are laws by which or in accordance with which valid thought proceeds, or that justify valid inference, or to which all valid deduction is reducible. Laws of thought are rules that apply without exception to any subject matter of thought, etc. ; sometimes they are said to be the object of logic. The term, rarely used in exactly the same sense by different authors, has long been associated with three equally ambiguous expressions: the law of identity (ID), the law of contradiction (or non contradiction; NC), and the law of excluded middle (EM). Sometimes, these three expressions are taken as propositions of formal ontology having the widest possible subject matter, propositions that apply to entities as such: (ID), everything is (i. e., is identical to) itself; (NC) no thing having a given quality also has the negative of that quality (e. g., no even number is non even); (EM) every thing either has a given quality or has the negative of that quality (e. g., every number is either even or non even). Equally common in older works is the use of these expressions for principles of metalogic about propositions: (ID) every proposition implies itself; (NC) no proposition is both true and false; (EM) every proposition is either true or false. Beginning in the middle to late 1800s, these expressions have been used to denote propositions of Boolean algebra about classes: (ID) every class includes itself; (NC) every class is such that its intersection ("product") with its own complement is the null class; (EM) every class is such that its union ("sum") with its own complement is the universal class. More recently, the last two of the three expressions have been used in connection with the classical propositional logic and with the so called protothetic or quantified propositional logic; in both cases the law of non contradiction involves the negation of the conjunction ("and") of something with its own negation, ¬(A∧¬A), and the law of excluded middle involves the disjunction ("or") of something with its own negation, A∨¬A. In the case of propositional logic, the "something" is a schematic letter serving as a place holder, whereas in the case of protothetic logic the "something" is a genuine variable. The expressions "law of non contradiction" and "law of excluded middle" are also used for semantic principles of model theory concerning sentences and interpretations: (NC) under no interpretation is a given sentence both true and false, (EM) under any interpretation, a given sentence is either true or false. The expressions mentioned above all have been used in many other ways. Many other propositions have also been mentioned as laws of thought, including the dictum de omni et nullo attributed to Aristotle, the substitutivity of identicals (or equals) attributed to Euclid, the so called identity of indiscernibles attributed to Gottfried Wilhelm Leibniz, and other "logical truths". The expression "laws of thought" gained added prominence through its use by Boole (1815–64) to denote theorems of his "algebra of logic"; in fact, he named his second logic book An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities (1854). Modern logicians, in almost unanimous disagreement with Boole, take this expression to be a misnomer; none of the above propositions classed under "laws of thought" are explicitly about thought per se, a mental phenomenon studied by psychology, nor do they involve explicit reference to a thinker or knower as would be the case in pragmatics or in epistemology. The distinction between psychology (as a study of mental phenomena) and logic (as a study of valid inference) is widely accepted.
Қайшылықсыздық заңы
Қайшылықсыздық заңы (балама ретінде "қайшылық заңы"): "Ешбір нәрсе бір мезгілде болу да, болмау да мүмкін емес". Барлық символдық коммуникация жүйелері (тілдер) осы заңға негізделген, себебі ол тілдегі әртүрлі жеке ұғымдарды білдіретін осы символдардың (атаулар, сөздер, пиктограммалар және т.б.) қолданылуын реттейді, соның арқасында тілді қолданушылар арасында осы ұғымдарды жеткізудегі екіұштылық жойылады. Мұндай принцип (заң) қажет, өйткені символдық белгілердің өздеріне ешқандай мәні жоқ, олардың мәні тілді қолданушылардың өзінен туындайды, олар әрбір символды өздерінің тілдік тобында дәстүрлі түрде белгіленген жеке ұғыммен байланыстырады. Бұл заңды қаншалықты сақтау қажеттігі қолданылатын тілдің түріне байланысты. Табиғи тілде бұзуларға біршама төзімділік бар, себебі символ қолданылатын контекст сияқты басқа да амалдар бар, олардың көмегімен берілген символ арқылы қандай ұғымды еске түсіру көзделетінін анықтауға болады. Алайда, математика немесе формалды логика тілінде мұндай төзімділік жоқ. Мысалы, "+" символы қосу функциясын және басқа математикалық функцияны бірдей білдірсе, онда "2+2=4" сияқты пікірдің шындығын бағалай алмаймыз, себебі мұндай пікірдің шындығы "+" символының білдіретін мүмкін болатын функциялардың қайсысына байланысты болады. "2" және "4" сияқты белгілерге де осы айтуға болады. Егер бұл белгілер дәстүрлі түрде белгіленген санды білдірмесе, онда оларға дұрыс мағына беру мүмкін емес, ал пікір түсініксіз болып қалар еді.
Платон
Платонның Сократтық әңгімелерінің бірінде Сократ өзіне қарап ойлау арқылы туындаған үш принципті сипаттады: Біріншіден, ештеңе өзіне тең болғанда санда немесе мөлшерде үлкейе де, кішірейе де алмайды. Екіншіден, қосым немесе азайтусыз ештеңе арта да, кемімей де, тек теңдік күйінде қана қалады. Үшіншіден, бұрын болмаған нәрсе кейіннен болмайды, егер ол пайда болмаса және пайда болған болса.
Үндістанның логикасы
Қайшылықсыздық заңы ежелгі үнді логикасында Шраута Сутраларында, Панини грамматикасында және Вьясаға жатқызылатын Брахма Сутраларында мета-ереже ретінде табылады. Кейіннен оны ортағасырлық Мадхвачарья сияқты түсіндірушілер кеңейтті.
Локк
Джон Локк сәйкестік пен қарама-қайшылық принциптері (яғни, сәйкестік заңы мен қарама-қайшылықсыздық заңы) – жалпы идеялар екенін және адамдар осыған дейін көптеген абстрактілі, философиялық ойлар салғаннан кейін ғана түсінетінін айтты. Ол сәйкестік принципін "Бар нәрсе – бар" деп сипаттады. Ал қарама-қайшылық принципін былай түсіндірді: "Бір нәрсе бір мезгілде болу да, болмау да мүмкін емес". Локк үшін бұл принциптер туа біткен немесе априорлы емес.
Екі заң
Кейіннен, 1844 жылы Шопенгауэр ойдың төрт заңын екіге дейін тоғытуға болатынын мәлімдеді. "Ерiк пен Елестету ретiнде Әлем" атты кітабының екінші томының тоғызыншы тарауында ол былай деп жазды: Менің ойымша, ойлау заңдарының доктринасын егер біз тек екі заңды белгілесек, яғни ортаңғылықты жоққа шығару және жеткілікті себеп заңын орнатсақ, оңайлатуға болады. Біріншісі осылай: "Кез келген предикат кез келген субъектіге қатысты расталуы немесе жоққа шығарылуы мүмкін". Осы "немесе" ішінде екі нәрсе бір уақытта болуы мүмкін емес екені және демек, бірдейлік және қайшылық заңдарымен айтылған нәрселер қамтылған. Осылайша, олар осы принциптің салдары ретінде қосылады, ол шын мәнінде әр екі түсінік саласы біріктірілген немесе бөлек деп ойлануы керек, бірақ ешқашан бір уақытта екеуі де емес; сондықтан, егер соңғысын білдіретін сөздер біріктірілсе де, бұл сөздер жүзеге асырылуы мүмкін емес ойлау процесін растайды. Бұл мүмкін еместіктің санасы – қайшылық сезімі. Ойлаудың екінші заңы, жеткілікті себеп принципі, жоғарыда айтылған атрибуциялау немесе жоққа шығару үкімнің өзінен өзгеше бір нәрсемен анықталуы керек екенін растайды, ол (таза немесе эмпирикалық) қабылдау немесе жай ғана басқа үкім болуы мүмкін. Осы басқа және өзгеше нәрсе үкімге негіз немесе себеп деп аталады. Егер үкім ойлаудың бірінші заңын қанағаттандырса, ол ойлануға болады; егер ол екінші заңды қанағаттандырса, ол шындық, немесе кем дегенде үкімнің негізі басқа үкім болса, ол логикалық немесе формальді түрде шындық.
It seems to me that the doctrine of the laws of thought could be simplified if we were to set up only two, the law of excluded middle and that of sufficient reason. The former thus: "Every predicate can be either confirmed or denied of every subject." Here it is already contained in the "either, or" that both cannot occur simultaneously, and consequently just what is expressed by the laws of identity and contradiction. Thus these would be added as corollaries of that principle which really says that every two concept spheres must be thought either as united or as separated, but never as both at once; and therefore, even although words are joined together which express the latter, these words assert a process of thought which cannot be carried out. The consciousness of this infeasibility is the feeling of contradiction. The second law of thought, the principle of sufficient reason, would affirm that the above attributing or refuting must be determined by something different from the judgment itself, which may be a (pure or empirical) perception, or merely another judgment. This other and different thing is then called the ground or reason of the judgment. So far as a judgment satisfies the first law of thought, it is thinkable; so far as it satisfies the second, it is true, or at least in the case in which the ground of a judgment is only another judgment it is logically or formally true.
Буль (1854): Буль өзінің "ой заңдарынан" Аристотельдің "қайшылық заңы"
Джордж Бульдің 1854 жылғы «Ой заңдарын зерттеу» атты логика туралы еңбегі басқа бағытты көрсетеді. Бұл заңдар қазір алгебралық түрде оның «ақыл заңдары» ретінде бейнеленеді және жылдар бойы жетілдіріліп, қазіргі Буль алгебрасына айналды.
Буль қарама-қайшылық заңының негізінде
Ол өзінің "жүйесімен" қаруланып, сәйкестік заңынан бастап "қайшылықсыздық принципін" тудырады: x2 = x. Ол екі жақтан да x-ті алып тастайды (оның 2-аксиомасы), нәтижесінде x2 − x = 0. Содан кейін ол x-ті жақшадан шығарады: x(x − 1) = 0. Мысалы, егер x = "адамдар" болса, онда 1 − x "адам емес" дегенді білдіреді. Осылайша, бізде "Қайшылық заңының" мысалы бар: "Осыдан: x(1 − x) бір мезгілде "адамдар" және "адам емес" мүшелері бар классды білдіреді, ал [x(1 − x) = 0] теңдеуі осы принципті көрсетеді, яғни бір мезгілде адамдар және адам емес мүшелері бар класс жоқ. Басқаша айтқанда, бір индивидтің бір мезгілде адам да, адам емес те болуы мүмкін емес. Бұл Аристотельдің барлық философияның негізгі аксиомасы деп сипаттаған "қайшылық принципімен" бірдей. Метафизиканың негізгі аксиомасы деп саналатын нәрсе, математикалық формадағы ойлау заңының салдары ғана." (Бұл "дихотомияның" қалай пайда болатыны туралы толыққанды түсінік үшін Боул 1854:49ff қараңыз).
"Hence: x(1 − x) will represent the class whose members are at once "men," and" not men," and the equation [x(1 − x)=0] thus express the principle, that a class whose members are at the same time men and not men does not exist. In other words, that it is impossible for the same individual to be at the same time a man and not a man. this is identically that "principle of contradiction" which Aristotle has described as the fundamental axiom of all philosophy. what has been commonly regarded as the fundamental axiom of metaphysics is but the consequence of a law of thought, mathematical in its form." (with more explanation about this "dichotomy" comes about cf Boole 1854:49ff)
Буль "сөйлемнің (адамзаттың) домені" ұғымын анықтайды
Бұл түсінік Булдің "Ойлау заңдары" еңбегінде 1854:28 бетінде кездеседі, онда "1" символы (бір бүтін сан) "Көктем"ді, ал "0" – "Ешнәрсе"ні білдіреді, ал кейін (42-беттен бастап) одан да толыққанды түсіндіріледі: "Қазір, біздің сөздеріміздің барлық объектілері қандай көлемдегі кеңістікте орналасқан болса да, сол кеңістікті дискурс әлемі деп атауға болады. Бұдан әрі, бұл дискурс әлемі сөздің ең қатаң мағынасындағы соңғы тақырып болып табылады". "Предкаттық есептеу" атты тарауында Клин дискурс "алабын" анықтаудың "тривиалды болжам емес екенін" айтады, себебі ол математикадағы күнделікті сөздерде әрдайым нақты айқындалмайды, сондай-ақ, егер D [алап] нақты немесе жанама түрде көрсетілмесе немесе D [алап] анықтамасы тым бұлыңғыр болса, логика өте қиын болуы мүмкін (Клин 1967:84).
" Now, whatever may be the extent of the field within which all the objects of our discourse are found, that field may properly be termed the universe of discourse. Furthermore, this universe of discourse is in the strictest sense the ultimate subject of the discourse." In his chapter "The Predicate Calculus" Kleene observes that the specification of the "domain" of discourse is "not a trivial assumption, since it is not always clearly satisfied in ordinary discourse in mathematics likewise, logic can become pretty slippery when no D [domain] has been specified explicitly or implicitly, or the specification of a D [domain] is too vague (Kleene 1967:84).
Уэльтон
19 ғасырда Аристотельдің ой заңдары, сондай-ақ кейде Лейбництің ой заңдары логика оқулықтарындағы стандартты материал болып келді. Ж. Велтон оларды былай сипаттады: Ой заңдары, ойдың реттеуші қағидалары немесе білімнің постулаттары – бұл барлық дұрыс ойлауға сәйкес келуі тиіс негізгі, қажетті, формалды және априорлы сана заңдары. Олар априорлы, яғни нақты әлемнің фактілеріне қатысты ақыл-ой процестерінен тікелей туындайды. Олар формалды, себебі барлық ойлаудың қажетті заңдары ретінде, бір уақытта нақты бір заттар тобының белгілі қасиеттерін анықтай алмайды, өйткені сол заттар тобы туралы ойлауымыз да, ойламауымыз да ерікті. Олар қажетті, себебі ешкім оларды керісінше түсіне алмайды немесе оларды бұза алмайды, өйткені ешкім өзіне қарама-қайшылықты осылай көрсететін нәрсені қабылдамайды. Велтон, «Логика нұсқауы», 1891, I том, 30-бет.
The Laws of Thought, Regulative Principles of Thought, or Postulates of Knowledge, are those fundamental, necessary, formal and a priori mental laws in agreement with which all valid thought must be carried on. They are a priori, that is, they result directly from the processes of reason exercised upon the facts of the real world. They are formal; for as the necessary laws of all thinking, they cannot, at the same time, ascertain the definite properties of any particular class of things, for it is optional whether we think of that class of things or not. They are necessary, for no one ever does, or can, conceive them reversed, or really violate them, because no one ever accepts a contradiction which presents itself to his mind as such.|Welton, A Manual of Logic, 1891, Vol. I, p. 30.
Расселл (19031927)
Бертран Расселдің 1903 жылғы «Математика қағидалары» еңбегінің жалғасы Альфред Норт Уайтхедпен бірлесіп жазылған, «Principia Mathematica» (әріде PM) деп аталатын үш томдық жұмысқа айналды. Ол және Уайтхед PM-ді жариялағаннан кейін дереу 1912 жылы «Философия мәселелері» атты еңбегін жазды. Оның «Мәселелері» «Расселдің логикасының орталық идеяларын» көрсетеді.
Лэдд-Франклин (1914): "алып тастау қағидаты" және "тозу қағидаты"
Рассел мен Уайтхед өзінің Principia Mathematica соңғы томын аяқтаған кезде (1912 жылы) және Расселдің "Философия проблемалары" атты еңбегін жариялаған кезде кем дегенде екі логик (Луи Кутура, Кристин Лэдд Франклин) "қайшылықтарды" анықтау үшін екі "заң" (қайшылықтар қағидалары) – "қайшылық" және "күшті орта" қажет деп мәлімдеді; Лэдд Франклин оларды "өлшеу және толықтыру қағидалары" деп атады. Кутураның 1914 жылғы басылымының 23-бетінде былай делінген: «Лэдд Франклин ханым дұрыс айтқандай (Бальдуин, Философия және психология сөздігі, «Ойдың заңдары» мақаласы), қарама-қайшылықты анықтау үшін тек қана қарама-қайшылық қағидасы жеткіліксіз; қарама-қайшылық қағидасымен қатар күшті орта қағидасы да қосылуы керек, ол да қарама-қайшылық қағидасы деп аталуға лайық. Сондықтан Лэдд Франклин оларды тиісінше өзгешелендіру қағидасы және толықтыру қағидасы деп атауды ұсынады, себебі біріншісі бойынша екі қарама-қайшылық ұғым бір-бірінен өзгеше (бірін-бірі жоққа шығарады); ал екіншісі бойынша олар сөздік әлемді толығымен қамтиды». Басқаша айтқанда, «қайшылықтарды» жасау – бұл дихотомия, яғни сөздік әлемді екі классқа (жинаққа) бөлу, олардың екі қасиеті бар: (i) өзара байланыссыз және (ii) (жинақта) толық. Яғни, сөздік әлемнен алынған ешбір нәрсе бір уақытта екі классқа да жата алмайды (қайшылықсыздық заңы), бірақ сөздік әлемдегі әрбір нәрсе міндетті түрде бір классқа немесе екінші классқа жатады (күшті орта заңы).
"As Mrs. LADD·FRANKLlN has truly remarked (BALDWIN, Dictionary of Philosophy and Psychology, article "Laws of Thought"), the principle of contradiction is not sufficient to define contradictories; the principle of excluded middle must be added which equally deserves the name of principle of contradiction. This is why Mrs. LADD FRANKLIN proposes to call them respectively the principle of exclusion and the principle of exhaustion, inasmuch as, according to the first, two contradictory terms are exclusive (the one of the other); and, according to the second, they are exhaustive (of the universe of discourse)." In other words, the creation of "contradictories" represents a dichotomy, i. e. the "splitting" of a universe of discourse into two classes (collections) that have the following two properties: they are (i) mutually exclusive and (ii) (collectively) exhaustive. In other words, no one thing (drawn from the universe of discourse) can simultaneously be a member of both classes (law of non contradiction), but [and] every single thing (in the universe of discourse) must be a member of one class or the other (law of excluded middle).
Аксиомалардың ең аз жиынтығы?
Содан кейін аксиомалардың "тәуелсіздігі" мәселесі бар. 1921 жылғы Постқа дейінгі түсініктемесінде ван Хейеноорт Пауль Бернейстің 1918 жылы осы мәселені шешкенін (бірақ 1926 жылы жарияланған) айтады – ❋1.5 формуласы: Ассоциативтік принцип: p ⋁ (q ⋁ r) ⊃ q ⋁ (p ⋁ r) басқа төрт аксиома арқылы дәлелдеуге болады. "Бастапқы ұсыныстардың" ең минималды жүйесі қандай деген сұраққа ван Хейеноорт бұл мәселені "Зилински (1925), Посттың өзі (1941) және Верник (1942) зерттегенін" айтады, бірақ ван Хейеноорт осы сұраққа жауап бермейді.
Модель теориясы мен дәлелдеу теориясы: Пост дәлелдеуі
Клейн (1967:33) «логиканы» екі жолмен «негіздеуге» болатынын айтады, біріншісі – «модель теориясы», екіншісі – формальді «дәлелдеме» немесе «аксиоматикалық теория»; «модель теориясы мен дәлелдеме теориясының екі тұжырымдамасы да бірдей нәтиже береді» (Клейн 1967:33). Бұл негіздемелік таңдау және олардың эквиваленттілігі де предикат логикасына қатысты (Клейн 1967:318). Посттың 1921 жылғы басылымына ван Хейеноорт жазған кіріспеде «ақиқат кестесі және аксиоматикалық тәсілдер нақты көрсетілген» делінеді. Тұрақтылықты екі жолмен дәлелдеу мәселесі (модель теориясы арқылы, аксиоматикалық дәлелдеме теориясы арқылы) Посттың тұрақтылық дәлелінің оңтайлы нұсқасында кездеседі, оны Нагель мен Ньюман 1958 жылы V тарауында «Тұрақтылықтың сәтті абсолютті дәлелінің мысалы» деп келтіреді. Мәтіннің негізгі бөлігінде олар сәйкестігін дәлелдеу үшін модельді пайдаланады (жүйе толық екенін де айтады, бірақ дәлелдеме ұсынбайды) (Нагель және Ньюман 1958:45–56). Бірақ олардың мәтіні оқырманға модельге сүйенудің орнына аксиоматикалық дәлел ұсынатынын уәделейді, ал қосымшада олар бұл дәлелді формулаларды өзара ажыратылатын және толық қамтитын екі классқа – K1 және K2 – бөлу негізінде келтіреді (Нагель және Ньюман 1958:109–113).
Гёдель (1930): Бірінші реттік предикаттық есептеу аяқталды
(Шектелген) "бірінші реттік предикат есептеуі" – бұл "логика жүйесі", ол сөйлемдік логикаға (Постқа қараңыз, жоғарыда) "субъект-предикат" ұғымын қосады, яғни субъект x сөздер доменінен (әлемнен) алынады, ал предикат – логикалық функция f(x): x субъект ретінде және f(x) предикат ретінде (Клине 1967:74). Гёдельдің дәлелі Посттың дәлеліндегідей "толықтық" ұғымын қамтиды, бірақ Гёдельдің дәлелі әлдеқайда қиын; одан әрі аксиомалар жиыны талқыланады.
Толықтығы
Курт Гёдель өзінің 1930 жылы докторлық диссертациясында "Логикалық функционалдық калькуль аксиомаларының толықтығы" тақырыбында осы "калькульде" (яғни теңдігімен немесе теңсіздігімен шектелген предикат логикасында) әрбір дұрыс формула "қанағаттандырылатын немесе жоққа шығарылатын" болады, немесе бірдей мәні бар: әрбір дұрыс формула дәлелденеді және сондықтан логика толық. Міне, Гёдельдің "шектелген функционалдық калькуль" "толық" емес пе деген анықтамасы: "әрбір логикалық-математикалық тұжырымды шығару үшін ол шынымен жеткілікті ме, әлде қарастырылып отырған жүйеде басқа принциптер арқылы дәлелденуі мүмкін болса да, шығарылмаған дұрыс тұжырымдар болуы мүмкін бе?"
" whether it actually suffices for the derivation of every logico mathematical proposition, or where, perhaps, it is conceivable that there are true propositions (which may be provable by means of other principles) that cannot be derived in the system under consideration."
Гёдельдің шектелген предикат калькулі
Үкімдік есептеудің төрт (бестен кем; Постқа қараңыз) аксиомасын толықтыру үшін, 1930 жылы Гёдель екі қосымша аксиоманың біріншісі ретінде диктум де омниді қосады. Ол төменгі жазбада бұл "дикттің" де, екінші аксиоманың да Principia Mathematica-дан алынғанын мәлімдейді. Шындығында, PM екеуін де қамтиды:
❋10.1 ⊦ ∀xf(x) ⊃ f(y) ["Яғни, барлық жағдайда дұрыс болса, кез келген жағдайда да дұрыс" ("Аристотельдің қағидасы", заманауи белгілермен қайта жазылған)]
❋10.2 ⊦∀x(p ⋁ f(x)) ⊃ (p ⋁ ∀xf(x)) [заманауи белгілермен қайта жазылған]
Соңғысы p тұжырымның және ∀xf(x) предикатының логикалық қосындысы, әрқайсысының жеке-жеке логикалық қосындысын білдіреді деп тұжырымдайды. Бірақ PM осы екеуін де ❋9-дың алты бастапқы тұжырымынан тудырады, ал PM-нің екінші басылымында бұл тұжырымдар жойылған да, ❋8-дің төрт жаңа "Pp" (бастапқы принциптерімен) алмастырылған (әсіресе ❋8.2-ге қараңыз), ал Гилберт 1927 жылы өзінің "логикалық ε аксиомасынан" біріншісін тудырады, екіншісін атамайды. Гилберт пен Гёдельдің осы екеуін аксиома ретінде қабылдауының себебі белгісіз. Сондай-ақ, предикаттарға қатысты екі қосымша "ажырату ережесі" ("modus ponens") да қажет.
❋10.1 ⊦ ∀xf(x) ⊃ f(y) ["I. e. what is true in all cases is true in any one case" ("Aristotle's dictum", rewritten in more modern symbols)]
❋10.2 ⊦∀x(p ⋁ f(x)) ⊃ (p ⋁ ∀xf(x)) [rewritten in more modern symbols]
The latter asserts that the logical sum (i. e. ⋁, OR) of a simple proposition p and a predicate ∀xf(x) implies the logical sum of each separately. But PM derives both of these from six primitive propositions of ❋9, which in the second edition of PM is discarded and replaced with four new "Pp" (primitive principles) of ❋8 (see in particular ❋8.2, and Hilbert derives the first from his "logical ε axiom" in his 1927 and does not mention the second. How Hilbert and Gödel came to adopt these two as axioms is unclear. Also required are two more "rules" of detachment ("modus ponens") applicable to predicates.
Джордж Спенсер-Браун (1969): Форманың заңдары
Джордж Спенсер Браун өзінің 1969 жылғы "Форма заңдары" (LoF) кітабында бастапқыда "біз ешбір айырмашылықты жасамастан белгі бере алмаймыз" дегенді қабылдайды. Осылайша, бұл ортасы жоқ заңдылықты алдын ала болжайды. Одан кейін ол екі аксиоманы анықтайды, олар айырмашылықтардың ("шекара") және белгілердің ("шақыру") қалай жұмыс істейтінін сипаттайды:
1-аксиома. Шақыру заңы: Қайтадан жасалған шақырудың мәні – шақырудың өзінің мәні. 2-аксиома. Кесісу заңы: (шекара) арқылы қайтадан кесілгеннің мәні – кесісудің мәніне тең емес. Бұл аксиомалар сәйкестік заңы мен қайшылыққа қарсы заңға ұқсас. Дегенмен, сәйкестік заңы LoF аясында теорема ретінде дәлелденген ("Форма заңдары" кітабындағы 4.5-теорема). Жалпы алғанда, LoF-ты бірінші реттік логика, мәндік логика және екінші реттік логика ретінде қайта қарастыруға болады, бұл үшін LoF символдары мен мәндеріне нақты түсіндірулер беріледі.
Axiom 1. The law of calling: The value of a call made again is the value of the call. Axiom 2. The law of crossing: The value of a (boundary) crossing made again is not the value of the crossing. These axioms bare a resemblance to the "law of identity" and the "law of non contradiction" respectively. However, the law of identity is proven as a theorem (Theorem 4.5 in "Laws of Form") within the framework of LoF. In general, LoF can be reinterpreted as First order logic, propositional logic, and second order logic by assigning specific interpretations to the symbols and values of LoF.
Қазіргі заманғы даму
Жоғарыда аталған "логика жүйелерінің" барлығы "классикалық" деп есептеледі, яғни ұйғарымдар мен предикаттық өрнектер екі мәнді болып келеді: "ақиқат" немесе "жалған", бірақ екеуі бірдей емес (Клине 1967:8 және 83). Интуиционисттік логика "классикалық" санатына жатса да, "барлығы үшін" операторын Шығарылған орта заңына (Law of Excluded Middle) қолдануға қарсы тұрады; ол "Заңның" жеке жағдайларын қабылдайды, бірақ оны сөз доменінің шексіздігіне жалпылауға жол бермейді.
Интуициялық логика
"Интуициялық логика", кейде жалпылама конструктивтік логика деп аталады, классикалық логикада қолданылатын жүйелерден конструктивтік дәлелдеу ұғымын жақынрақ бейнелейтін символдық логика жүйелерін білдіреді. Атап айтқанда, интуициялық логика жүйелері классикалық логикадағы негізгі қорытындылау қағидалары болып табылатын, ортақ жорамал және қос жоққа шығару заңдарын қабылдамайды.
Парасағысты логика
"Параконсистентті логика" дегеніміз – қарама-қайшылықтар міндетті түрде тривиализмге алып келмейтін, қарама-қайшылықтарға төзімді логикалық жүйелер. Яғни, мұндай логикада жарылыс принципі қолданылмайды. Кейбір (атап айтқанда, диалетеистер) диалетеикалық логика қарама-қайшылықсыздық заңын жоққа шығарады деп мәлімдейді. Оларды белгілі бір парадокстар, атап айтқанда, өтірікші парадоксы, қарама-қайшылықсыздық заңының шектеріне нұсқайды. Тривиальды логикалық жүйеден қашып, сонымен қатар кейбір қарама-қайшылықтардың рас болуына мүмкіндік беру үшін диалетеистер әлдебір параконсистентті логиканы қолданады.
Модальдық ұсынысты есептеулер
(Клине 1967:49): Бұл "calculi" символдары ⎕A, яғни "A қажет" және ◊A "A мүмкін" деген мағынаны білдіреді. Клине былай дейді: "Бұл ұғымдар екі түрлі "ақиқат" түсінігі бар ойлау салаларында қолданылады, бірі екіншісінен әмбебап немесе әсерлі. Мысалы, зоолог саламандралардың немесе кез келген тірі жандардың оттан аман қалуы мүмкін емес деп мәлімдей алады; бірақ бір мүйізділердің болуы мүмкін (әйтсе де, бұл шындық емес), ал қар адамдарының болуы мүмкін (әйтсе де, ықтимал емес)".
"These notions enter in domains of thinking where there are understood to be two different kinds of "truth", one more universal or compelling than the other A zoologist might declare that it is impossible that salamanders or any other living creatures can survive fire; but possible (though untrue) that unicorns exist, and possible (though improbable) that abominable snowmen exist."
Ұялы логика
"Асықсыз логика" – көпмәнді логиканың бір түрі; ол белгілі бір және нақты емес, шамамен қорытынды шығарумен айналысады.