Кіріспе

Уақытша Ирландия Республикалық Армиясының бұрынғы мүшесі, ирландиялық журналист және «Тозаққа немесе Барбадосқа» кітабының авторы Шон О’Каллахан (10 қазан 1954 – 23 тамыз 2017) Уақытша Ирландия Республикалық Армиясының (IRA) мүшесі болды. 1970 жылдардың соңынан 1980 жылдардың ортасына дейін ол Ирландия үкіметімен және Garda Síochána арнайы бөлімімен бірлесіп, ұйымның ішінде оған қарсы тыңшы ретінде жұмыс істеді. 1980 жылдардың ортасында ол IRA-дан шығып, кейіннен 1970 жылдары IRA қарулы күшінде болған кезінде жасаған әрекеттері үшін британдық сотқа өз еркімен бағынды. Түрмеден босатылғаннан кейін, ол ирландиялық республикалық жартылай әскери өмірін толық баяндайтын «Информер: Терроризмге қарсы бір адамның соғысының шын өмірдегі оқиғасы» (1998) атты естеліктер жинағын жариялады. Бұрынғы Ирландия премьер-министрі Гаррет Фицджеральд О’Каллаханды 20 ғасырдың соңындағы «Түркістан» кезеңінде Уақытша IRA ішінде Ирландия үкіметінің ең маңызды тыңшыларының бірі деп сипаттады.

Ерте өмір

О'Кэллаган 1954 жылғы 26 қаңтарда Трейлиде, Керри округінде, фениандық жарымәскери тарихы бар отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі Ирландия азамат соғысы кезінде келісім шартына қарсы жақтан болды, ал әкесі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ИРА қызметі үшін Кильдар округіндегі Курра лагерінде Ирландия үкіметімен тұтқындалды. 1960 жылдардың соңында О'Кэллаган жасөспірім шағында католик дінін ұстануды тоқтатты, атеист болды және сол кездегі Солтүстік Ирландиядағы сектанттық әлеуметтік толқуларда іс жүзінде көрініс тапқан марксистік революциялық саясат теорияларына қызығушылық танытты, бұл Солтүстік Ирландия Азаматтық құқықтар қауымдастығының қызметіне бағытталған болатын. 1969 жылы Солтүстік Ирландияда қауымдық зорлық-зомбылық күшейді, О'Кэллаган британ империализмінің кінәлі деп сеніп, 17 жасында жаңадан құрылған Уақытша ИРА-ға қосылды. Біраз уақыттан кейін, ол кішкентай мөлшердегі жарылғыш заттарды кездейсоқ жарып, ата-анасы мен көршілерінің үйлеріне зиян келтіргені үшін жергілікті Гардаи полициясымен тұтқындалды. Саяси тұтқын мәртебесін талап етіп, оны алғаннан кейін О'Кэллаган жазасын үнсіз өтеді.

Уақытша Ирландиялық республикалық армияның қызметі

ІРА-да толық уақытты әскери қызметкер болғаннан кейін, 1970 жылдардың басында О'Каллахан ирланд республикалық саяси зорлық-зомбылықпен байланысты жетпістен астам операцияға қатысты, оның ішінде бомба материалдарын жасау, Солтүстік Ирландиядағы ИРА нысандарына шабуылдар жасау және ұйымды қаржыландыру үшін қарақшылықтар жасау. 1974 жылдың 2 мамырында ол 6-шы батальон, Ольстер қорғаныс полкінің (UDR) Тирон округінің Клогхер ауылындағы базасына шабуыл жасаған ИРА күшінің құрамында болды. Шабуыл кезінде автоматты мылтықтармен, танкке қарсы ракеталармен және О'Каллахан басқарған импровизацияланған минометтен оқтар атылды. Осы шабуылда UDR-дің әйел-жасақшысы қаза тапты. 1974 жылдың 23 тамызында О'Каллахан 47 жастағы католик полиция қызметкері, Корольдік Ольстер полициясының арнайы бөлімінің Омаг бөлімшесінің бастығы, детектив-инспектор Питер Августин Фланаганды Тирон округінің Омаг қаласындағы пабтағы екі адамнан тұратын ИРА шабуылы кезінде тапаншамен бірнеше рет атып өлтірді.

Ирландия үкіметі ИРА-ның өкілі

1976 жылы 22 жасында О’Каллахан ИРА-ның қызметіне көңілі толмағаннан кейін онымен байланысын үзді. Кейін ол ИРА-ға деген көңілінің толуының басталғанын еске алды, оның әріптестерінің бірі ИРА бомбасынан жарылған әйел полицейдің жүкті болғанын шын көңілімен тілеген, сонда олар «бірге екі алуға» мүмкіндік алатын еді. 1970 жылдардың соңында ол табысты мобильді тазалау бизнесін жүргізді. Алайда, ол жаңа өміріне толығымен бейімделе алмады, кейін еске алғанда: «Шындығында Ирландиядан қашу мүмкін емес сияқты. Күтпеген сәттерде мен ИРА-дағы жылдарымдағы оқиғаларды қайта басымнан өткізіп жатар едім. Уақыт өте келе, мен Уақытша ИРА Ирландиядағы демократия мен адалдықтың ең үлкен жауы екеніне сендім». 1979 жылы О’Каллаханға ИРА оны қайтадан жарымәскери науқанына қатысуға шақырды. Ол жауап ретінде ұйымға қарсы шығып, Ирландия үкіметі үшін оның қатарында агент болуға шешім қабылдады. Әдебиеттерінде О’Каллахан өзінің ойлауын былайша сипаттады: «Мен өз ісім үшін жауапкершілік алу керектігіне тәрбиелендім. Егер бір нәрсе дұрыс болмаса, оны түзету керек. Мен жеке адамдардың өз ісіне жауапкершілік алуы – өркениеттің негізі, осы қауіпсіздік желісіз бізде ештеңе жоқ». Кейінірек О’Каллахан авторлар Кевин Каллен мен Шелли Мерфиге ол екі еселі агент болуға шешім қабылдағанын айтты, тіпті ИРА-ны өзі сияқты жек көретіндердің де хабаршыларды жаман көретінін білгенімен; ол айтқандай, «Ирландияда хабаршы болудан артық жамандық жоқ». Алайда ол ИРА-ның жасөспірімдерді өз қатарына тартуына және оларды өлтіруге үйретуіне тоқтатудың жалғыз жолы деп ойлады. Бірнеше аптадан кейін О’Каллахан Керри ИРА-ның жетекшісі Мартин Ферриспен байланысқа шығып, 1975 жылдан бері алғашқы ИРА отырысына қатысты. Содан кейін ол полиция байланысына телефон соғып: «Біз іштеміз» деді. О’Каллаханның айтуынша, «келесі бірнеше айда жергілікті ИРА түрлі қарулы тонауларды жүзеге асыру жоспарларын жасады. Мен үшін осы әрекеттерді болдырмау салыстырмалы түрде оңай болды: кездейсоқ Garda машинасы немесе ‘қате уақытта’ жол тосқауылдары; Феррис немесе өзімнің тұтқындалуым; немесе жай ғана ‘жаман жоспарлау’, мысалы, машина кеш келгені – кездейсоқ стратегиялардың тізімі». 1981 жылы Maze түрмесіндегі аштық наразылығы кезінде ол Maze тұтқындарын қолдау үшін өзінің аштық акциясын бастауға тырысты, бірақ ИРА тұтқындарға назар аударудан қорқып, одан бас тартуды бұйырды. О’Каллахан Керридегі республикашылардың өздерінің аштық акцияларын ұйымдастыруына кедергі жасады. 1984 жылы ол Гардаға АҚШ-тан Ирландияға «Валхалла» атты балық аулау кемесімен 7 тонна АК-47 автоматты қаруларын контрабандалық жолмен әкелуге жасалған әрекет туралы хабарлады. Қарулар Уақытша ИРА бөлімшелерінің арсеналына арналған. Жүкті Массачусетс штатының Оңтүстік Бостонында тұратын ирландтық-американдық қылмыскерлер тобы – Винтер Хилл бандысы ұйымдастырған. О’Каллаханның ескертуі нәтижесінде Ирландия теңіз күштері мен Гардайдың біріккен күштері қару-жарақты алған қайықты ұстап алды және қару-жарақтар тәркіленді. Бұл тұтқын АҚШ-тан қару-жарақ әкелуге жасалған ИРА-ның кез келген үлкен әрекетінің соңы болды, ол үш жыл бұрын АҚШ Федералдық тергеу бюросы (ФБР) ИРА-ның негізгі қару-жарақ саудагері Джордж Харрисонды тұтқындауымен аяқталды. О’Каллахан 1983 жылы ИРА-ның тапсырмасы бойынша Лондонның Доминион театрына 25 фунт салмақтағы Франжекс қойып, принц Чарльз бен принцесса Диананы өлтіруге тырысқанын мәлімдеді, олар сол жердегі қайырымдылық поп-музыкалық концертіне қатысуға тиіс еді. Гардаға ескерту телефон соғылды, корольдік жұпты концерт кезінде полиция күзеті театрда жүріп, театрдан алып шықты. Театр концерт алдында тексерілген болатын, ал ескертуден кейін екінші рет тексерілгенде ешқандай құрылғы табылмады. Патшалық Ольстер полициясы оған хабаршы саясатының бір бөлігі ретінде куәгерлерді қорғауды ұсынғанмен, О’Каллахан одан бас тартты және оған екі адамды өлтіру және басқа 40 қылмыс бойынша айып тағылды, олардың барлығына ол кінәсін мойындады, олар британдық юрисдикцияда ИРА-мен бірге жасалды. О’Каллахан өмірінің қалған бөлігінде Лондонда ашық өмір сүрді, жаңа жеке басын қабылдамауға қарсы болды. Ол қалада ирланд жазушысы Рут Дадли Эдвардспен достық қарым-қатынас құрды және қауіпсіздік жөніндегі кеңесші, сонымен қатар Ульстер одағы партиясының Ирландия республикашылдығын қалай басқаруға болатындығы туралы кеңесшісі болды. 2006 жылы О’Каллахан Лондон сотына ол жәбірленуші болған ауыр қылмыспен байланысты сотқа келді. 2015 жылы О’Каллахан Джеймс Коннолли: Менің адамды, мифті және оның мұрасын іздеуім (2015) кітабын жариялады, бұл 20 ғасырдың басындағы ирланд революционері Джеймс Коннолли туралы сынды және О’Каллаханның Ирландияның қазіргі саясатындағы оның құрылымдық мұрасы деп есептегенін қамтиды.

Өлім

О'Кэллаган 2017 жылдың тамыз айында Ямайканың Кингстон қаласында, қызы Тараны зиярат етіп жүргенде, жүрек талмасынан кейін бассейнде суға батып қайтыс болды, оның жасы 63-ке толыпты. Оның қазасы туралы хабар 2017 жылдың 23 тамызында жарияланды. Оның құрметіне арналған еске алу рәсімі 2018 жылдың 21 наурызында Лондондағы Сент-Мартин шіркеуінде өтті, оған Ольстер одағы партиялары мен Ирландия үкіметінің өкілдері қатысты.

О'Кэллаханның есептерінің талас туындаған талаптары

Синн Фейндегі дереккөздер О'Кэллаханның ИРА-дағы қызметіне қатысты мәлімдемелерінің бір бөлігін, әсіресе оның ИРА-ның Оңтүстік командованиесінің басшысы болғаны және ИРА Армия Кеңесінің делегаты болғаны туралы айғақтарды жоққа шығарды. О'Кэллахан бұл мәлімдемелерді баспасөз беттерінде де, Дублин қазылар алдында да, қасам ішіп айтқан болатын. 1997 жылы «An Phoblacht» журналында О'Кэллаханның «ИРА-дағы өзінің маңыздылығын асыра көрсетуге және жеке республикашылдарға қарсы негізсіз айыптаулар жасауға мәжбүр болды» деп жазылған. О'Кэллахан сондай-ақ 1980 жылы Леттеркенниде өткен ИРА қаржы мәжілісіне адвокат Пэт Финукейн және Синн Фейн саясаткері Джерри Адамспен бірге қатысқанын айтқан. Финукейннің лоялистік жартылай әскери топтардың қолынан қаза тапқаннан кейін, оның отбасы оның ИРА мүшесі болғанын жоққа шығарды, ал ұйым оны осы оқиғадан кейін мүше ретінде мойындамады не еске алмады. RUC және Стивенс есебі көрсеткендей, олардың білуінше, ол ИРА мүшесі болған деп ешкім ойлаған жоқ, бірақ ол ирландиялық республикашыл отбасынан шыққан және оның үш бауыры (Дермот, Джон және Сеймус) жартылай әскери қызметке қатысқан. Адамс ирландиялық республикашыл саясатымен тығыз байланыста болғанымен, ол ешқашан ИРА мүшесі болмағанын бірнеше рет мәлімдеді. О'Кэллахан Шон Коркоранның өлімінен кейін көңілі толып, ақпарат берушіліктен бас тартқанын айтса да, О'Кэллахан Коркоранның өліміне кінәлі болуы мүмкін деген күдік әлі де сақталып тұр. О'Кэллахан бір кезде ИРА оған Коркоранды өлтіруді бұйырғанын және ол өзінің жасырын қызметін сақтау үшін осыған баруға мәжбүр болғанын айтқан, бірақ кейін бұл мәлімдемесінен бас тартып, полиция тергеуін бастау үшін ғана кісі өлтіргенін мойындағанын мәлімдеді.