Кіріспе
Михаил Глинканың "Руслан мен Людмила" операсы () – Михаил Глинканың 1837-1842 жылдар аралығында жазған, бес актіден (сегіз сахнадан) тұратын операсы. Либретто авторы – Валерий Ширков, ал кішкентай түзетулерді Микола Маркевич, Нестор Кукольник және композитор Александр Пушкиннің 1820 жылғы осы аттас поэмасы негізінде енгізген. Пушкиннің танымал дуэльде қаза болуы оның өзі жоспарлаған либреттоны жазуына мүмкіндік бермеді. Бүгінде операдан ең көп танылған музыка – оның увертюрасы.
Ruslan and Lyudmila ( ) is an opera in five acts (eight tableaux) composed by Mikhail Glinka between 1837 and 1842. The libretto was written in Russian by Valerian Shirkov, with minor contributions by Mykola Markevych, Nestor Kukolnik, and the composer based on the 1820 narrative poem of the same name by Alexander Pushkin. Pushkin's death in the famous duel prevented him from writing the libretto himself as planned. Today, the best known music from the opera is its overture.
Өнер тарихы
Премьерасы Санкт-Петербургте 27 қарашада (Ескі стиль бойынша) 1842 жылы Большой Каменный театрында өтті. Бұл орыс үлгісіндегі қойылымға деген бастапқы қызығушылықтың болмауы Санкт-Петербург көрермендерінің сол кезде итальяндық операға деген талғамын күшейгенімен байланысты болды, бұл 1843 жылы патша Николай I-нің Большой Каменный театрында итальяндық опера труппасын құруына және орыс опера труппасы өз үйін жоғалтуына әкелді. Төрт жыл өткен соң, 1846 жылы операның Мәскеудегі премьерасы Болшой театрында өтті. Опера – Болшой театрының репертуарындағы тұрақты қойылымдардың бірі, соңғы 165 жылда 9 әртүрлі қойылымда 700-ден астам қойылым қойылды. Опера алғаш рет Ұлыбританияда 1931 жылы 4 маусымда Лондонның Лицей театрында, ал АҚШ-та 1942 жылы 26 желтоқсанда Нью-Йоркте концерттік түрінде орындалды. Ол алғаш рет 1977 жылы 5 наурызда АҚШ-та Сара Колдуэллдің Бостон опера компаниясымен сахналанды.
Рөлдер
+РольДауыс түріСанкт-Петербург премьерасы, 27 қараша (Ескі стиль) 1842Жүргізуші: Карл АльбрехтМәскеу премьерасы, 1846Жүргізуші: Иван ИоганнисСветозар, Киев Ұлы князібас Сергей БайковЛюдмила, оның қызысопрано Мария СтепановаМария СтепановаРуслан, киевтік рыцарь, Людмиланың күйеуібас Осип ПетровСемен Хулак АртемовскийРатмир, хазар князіконтральто Анфиса ПетроваАнна Петрова ВоробьеваФарлаф, варяг рыцарібас Доминик ТозиОсип ПетровГорислава, Ратмирдің тұтқынысопрано Эмилия ЛилеваЭмилия ЛилеваФинн, жақсы жыншытенор Лев ЛеоновЛев ЛеоновНайна, зұлым жыншымеззо-сопрано Елизавета Рыкалова (Марсель)Байан, жыраутенор Н. ЛиханскийХор, үнсіз рөлдер: зұлым жыншы Черномор, Бас, Светозардың ұлдары, рыцарьлар, боярлар мен бояршалар, қызметшілер, күтімшілер, жансақшылар, шарап құюшылар, стольниктер, ханзаданың қарулы күштері, халық, сиқырлы қамалдың қыздары, қара нәсілділер, гномдар, Черномордың құлдары, нимфалар, су нимфалары
1-ші акті
Светозардың тойханасында Руслан мен Людмиланың үйлену тойы болып жатыр. Қонақтар Баянның күйеу мен қалыңдыққа бақытсыздық болжаған әнін тыңдайды, одан кейін нағыз махаббаттан туатын бақытты естіп алады. Әкесінен айрылысып келе жатқанына қайғырған Людмила, Фарлаф пен Ратмирге, өз бақытын таппаған күйеушілерге көңілдес болып, Русланға өзінің адал әйелі болуге уәде береді. Светозар оларға бата береді. Кенеттен барлығы қараңғы болып, дауылдың күркіреуі естіледі. Екі құбыжық Людмиланы алып кеткенде, халық әсерге түсіп, қозғалмай қалады. Жарық қайта оралғанда, бәрі есін жиған соң Людмиланың жоғалып кеткеніне үрейленеді. Светозар өзінің патшалығының жартысын және Людмиланың қолын, оны қайтарып әкелгенге уәде етеді. Үш жігіт Людмиланы іздеу үшін жорыққа дайындалады.
3-ші акт
Жас қыздар Наинаның сиқырлы сарайына кіру үшін жолшыбайларды сүйкімділікпен шақырып жатыр. Горислава Ратмирді іздеп келеді, оны тұтқынға алып, кейін тастап кеткен еді. Ол бір сәт кеткен соң, Ратмир өзі келіп, қыздардың әсеріне түседі, олар оны бимен баурап алады. Сарайға соңғы келген қонақ – Руслан, ол Гориславаны көргенде Людмила туралы ұмытып кетеді. Кенеттен Финн пайда болады; ол Ратмирге Гориславамен, ал Русланға Людмиламен бақытты болашақ тілейді, сосын Людмиланы құтқаруға бел буғанда сарай орманға айналады.
4-ші акт
Черномордың сиқырлы бақшасында Людмила Русланды сағынып, соған ұмтылады және баянды ортаның ықпалына қарсы тұрады. Черномор сарайшылдарымен бірге келеді; билер орындалады. Трубаның үні Русланның күреске шақыруын хабарлайды. Черномор Людмилаға ұйқы беріп, Русланмен жекпе-жекке шығады, ол көп ұзамай жеңіспен келеді және Черномордың сақалын қару ретінде мойнына орайды. Людмиланың халiнен мұңға батса да, Руслан Ратмир мен Гориславамен бiрге Людмиламен Киевке қайтып, ондағы баяндардан көмек сұрауға бел буады. Черномордың бұрынғы құлдары ерікті түрде олармен бiрге жолға шығады.
Талдау
"Царь үшін өмір" сияқты, "Руслан" орыс халық музыкасының кейбір элементтерін пайдаланады; ол сонымен қатар диссонанс, хроматизм және шығыс элементтерін шеберлікпен қолдануымен де ерекшеленеді. Орыс музыкасында толық тондық шкаланың тұңғыш рет қолданылуы ерекше маңызға ие. Ол ең алдымен Черномормен байланысты, нәтижесінде орыс композиторлары арасында зұлым немесе қауіпті тұлғаларды немесе жағдайларды бейнелеу үшін осы шкала өте танымал болды, тіпті бүгін де орыс музыканттары толық тондық шкалаға Черномор гаммасы немесе "Черномор шкаласы" деп атайды. Көңіл көтеріп, әуелінен тартып алатын увертюра – Батыстағы оркестрлік қойылымдардың ең танымалдарының бірі және басисттер үшін қиындық тудыратын туынды. Бірінші актідегі оркестрлік ерекшелік – гуслидің дыбысын беру үшін фортепиано мен арфаны қолдану. Глинканың батыс опералық үлгілеріне деген қарызы Фарлафтың "Рондосында" айқын көрінеді, ол Россинидің "Севильский шаштараз" операсынан Фигароның "Largo al factotum" әнінің орысша бейнелеуі болып табылады. Глинканың халық әуеніне жасаған вариациялық өңдеуі "Руслан" операсында оның ықпалды "өзгермелі фондық техникасы" деп аталатын нәрсеге айналды, мысалы, Финн балладасында және Басшының әңгімесінде, бірақ үшінші актіні ашатын парсы хорында ең жақсы көрінеді, онда мелодия бес рет қайталанады, ал оркестрлік фон әр қайталаған сайын толығымен өзгереді. Глинканың "Царь үшін өмір" операсымен бірге осы екінші операсы орыс ұлттық опералық негізін бекітті, оны орыс композиторларының келесі буыны дамытты. Атап айтқанда, "Руслан" орыс опералық ертегілерінің, әсіресе Николай Римский-Корсаковтың ертегілерінің үлгісі болды.
Жазбалар
1938 жылы: Самуил Самосуд (дирижер), Большой театр оркестрі мен хоры, Максим Михайлов (Светозар), Валерия Барсова (Людмила), Марк Райзен (Руслан), Елизавета Антонова (Ратмир), Василий Любенхов (Фарлаф), Елена Сливинская (Горислава), Никандер Ханаев (Фин), Людмила Ставровская (Наина), Соломон Хромченко (Баян). 1952 ж.: Кирилл Кондрашин (дирижер), Большой театр оркестрі мен хоры, Владимир Гавриушов (Светозар), Вера Фирсова (Людмила), Иван Петров (Руслан), Евгения Вербицкая (Ратмир), Алексей Кривченя (Фарлаф), Нина Покровская (Горислава), Георгий Нелепп (Фин), Елена Корнеева (Наина), Сергей Лемешев (Баян). 1979: Юрий Симонов (дирижер), Большой театр оркестрі мен хоры, Валерий Ярославцев (Светозар), Бела Руденко (Людмила), Евгений Нестеренко (Руслан), Тамара Синявская (Ратмир), Борис Морозов (Фарлаф), Нина Фомина (Горислава), Алексей Масленников (Фин), Галина Борисова (Наина), Александр Архипов (Баян). 1995: (DVD) Валерий Гергиев (дирижер), Киров оркестрі, опера хоры және балет, Санкт-Петербург, Сан-Франциско операсымен бірлесіп, Михаил Кит (Светозар), Анна Нетребко (Людмила), Владимир Огновенко (Руслан), Лариса Диадькова (Ратмир), Геннадий Безубенков (Фарлаф), Галина Горчакова (Горислава), Константин Плужников (Фин), Ирена Богахова (Наина), Юрий Марусин (Баян). 2011: (DVD) Владимир Юровский (дирижер), Большой театрдың оркестрі мен хоры, Альбина Шагимуратова (Людмила), Михаил Петренко (Руслан), Юрий Мьененко (Ратмир), Алмас Свильпа (Фарлаф), Александрина Пендатчанская (Горислава), Чарльз Уоркман (Фин/Баян), Владимир Огновенко (Светозар), Елена Заремба (Наина).
Танымал мәдениетте
1992 жылғы Tetris Classic видео ойыны операның овертурасын өзінің жетекші тақырыбы ретінде пайдаланды, ал операдан таңдалған үзінділер ойын барысында қолданылды. Овертура сонымен қатар "Мома" телесериалының, "Оскар оркестрі" балалар телесериалының және BBC Radio 4 әзіл-қалжың сериалы "Кабина қысымының" музыкалық тақырыбы ретінде де қолданылған.