Кіріспе

Михаил Глинканың операсы "Цар үшін өмір" () - Михаил Глинканың эпилогы бар төрт актідегі "ұлттық-патриоттық қаһармандық трагедиялық опера". Кеңес дәуірінде опера Иван Сусанин (Иван Сусанин) деген атпен белгілі болды. Тарихи оқиғаларға негізделген орыс тіліндегі либретто авторы – Нестор Кукольник, Егор Федорович (фон) Розен, Владимир Соллогуб және Василий Жуковский. Опера Санкт-Петербургтегі Большой Каменный театрында 1836 жылғы 27 қарашада (жаңа стиль бойынша 9 желтоқсанда) тұңғыш рет қойылды. Сюжеттің тарихи негізі – 17 ғасырдың басында жаңа сайланған Ресей патшасы Михаил үшін басып келген поляк әскерін жою кезінде қаза тапқан, халық қаһарманы Иван Сусаниннің өміріне арналған. Михаил – Романов әулетінің бірінші өкілі, ол 1613 жылы таққа сайланды.

Құрастыру тарихы

"Цар үшін өмір" сюжеті бұрын 1815 жылы қолданылған, оданда итальяндық орыс композиторы Катерино Кавос осы тақырыптағы екі актілі ән-спектакль жазған болатын. Операның бастапқы атауы батырдың есімімен – "Иван Сусанин" болу жоспарланған, бірақ Николай I репетицияға келгенде Глинка оны құрмет көрсету мақсатымен "Цар үшін өмір" деп өзгертті. Глинка және оның жанындағы жазушылар сол заманғы рухқа сай, орыс ұлттық идеясын бейнелейтін Сусанин кейіпкерін таңдады. Опера бірден үлкен жетістікке ие болып, Ресей империясы опера театрларындағы маусымды ашу рәсіміне айналды. "Цар үшін өмір" – репертуарда берік орны бар алғашқы отандық опера ретінде ресейлік музыкалық театр тарихында маңызды орынға ие. Бұл Ресей шегінен тыс жерлерде танымал болған алғашқы орыс операларының бірі еді.

Өнер тарихы

Операның премьерасы 1836 жылғы 27 қарашада Санкт-Петербургте Катерино Кавостың дирижерлігімен, Андреас Ролердің декорацияларымен өтті. Одан бірнеше жыл өткен соң, 1842 жылғы 7 қыркүйекте (ескі стиль) Мәскеуде Серков пен Шеньянның декорациялары бар жаңа қойылымда тағы да премьерасы болды. Глинканың операсы 1913 жылы Романовтардың 300 жылдығы тойлауларында кеңінен орындалды. Ол Мариинский театрындағы галалық қойылымда көрсетілді. Империялық Ресейдегі мектептер, полктер және әуесқойлар труппалары "Цар үшін өмір" операсын сахналады. "Сусанин" туралы әңгімелер памфлеттерде және газеттерде "жалықтыратынша" жарияланды, тіпті бір газет Сусаниннің әрбір әскерге патшаға адал болуға қалай үйреткенін айтты. XVII ғасыр шаруасының бейнесі Костромадағы Романовтар ескерткішінің төменгі бөлігінде маңызды орын алады, онда Ресейдің әйелдік бейнесі тізе бүгіп отырған Сусанинге бата береді. Костромада патша Николай II-ге тіпті Сусаниннің ұрпақтары екенін мәлімдеген Потемкин шаруаларының тобы таныстырылды.

Әсерлер

Глинканың еуропалық біліміне сай келе отырып, "Цар үшін өмір" операсының көп бөлігі сол дәуірдегі дәстүрлі итальяндық және француздық үлгілер бойынша құрылған. Бірақ, операның бірнеше бөлімдері орыс халық әндеріне немесе халық әуендік ерекшеліктеріне негізделген, олар музыкалық құрамның толық бөлігіне айналады. Ең маңыздысы, бұл опера орыс ұлттық-тарихи операларының негізін салды, оны Серовтың "Рогнедасы", Мусоргскийдің "Борис Годуновы", Римский-Корсаковтың "Псков қызы", Чайковскийдің "Опричник" немесе "Мазеппасы", және Бородиннің "Игорь князі" сияқты туындылар жалғастырды.

Рөлдер

РольДауыс типіндегі әлемдік премьерасы, Санкт-Петербург27 қараша (Ескі стиль) (9 желтоқсан, Жаңа стиль) 1836 (Дирижері: Катерино Кавос)Мәскеу премьерасы7 қыркүйек (Ескі стиль) 1842 (Дирижері: Иван Иоганнис)Иван Сусанин, Домнино ауылының шаруасыбассОсип ПетровДмитрий КуровАнтонида, оның қызысопраноМария СтепановаМария ЛеоноваВаня, Сусаниннің асырап алған ұлыконтральтоАнна Петрова ВоробьеваАнфиса ПетроваБогдан Собинин, милиция қызметкері, Антониданың күйеуітенорЛев ЛеоновАлександр БантышевПольша жасағының командирібассСергей БайковПольшалық елшітенорИ. МакаровОрыс жасағының командирібассАлексей ЕфремовХор және үнсіз рөлдер: Шаруалар, милиция қызметкерлері, польша ақсүйектері, жауынгерлер.

Орындау тәжірибесі

Операның танымал болуына қарамастан, оның монархиялық либреттосы Кеңес мемлекеті үшін ұятқа айналды. Бұл мәселені шешуге жасалған бірнеше сәтсіз тырастың соңынан, 1939 жылы ақын С. М. Городецкий мәтінді қайта жазып, патша туралы сілтемелерді жойып, либреттоны саяси жағынан қабылданушы етті.

Қысқаша мазмұны

Уақыты: 1612 жылдың күзі және 1613 жылдың қысы.

Эпилог

Қызыл алаң, Мәскеу. Сахна арқылы жаңа патшаның жеңісін тойлап келе жатқан халық өтеді. Антонида, Собинин және Ваня жеке, қайғылы процессияда Сусанинді еске алады. Орыс әскерлерінің бір бөлімі оларға кездесіп, Сусанинмен байланыстарын анықтап, оларды демеп басады. Көрініс Қызыл алаңға ауысқанда, халық патша мен Сусаниннің есіне мән беріп, даңқ айтады.

Аспаптар

Опера екі флейта, екі гобой (екінші гобой – кор англезді екі еселенген), екі кларнет (B flat және A), екі фагот, төрт валторна, екі кларнолық табиғи труба, үш тромбон, офиклеид, литавра, қоңыраулар, арфа, скрипкалар тобы үшін жазылған, сондай-ақ екі сахнадан тыс үрмелі оркестр немесе концерттік оркестр, сахнадан тыс A кларнеті, сахнадан тыс хроматикалық (клапанды) труба, сахнадан тыс барабан, сахнадан тыс қоңыраулар да қолданылады. Кейбір бөлімдер толық оркестр үшін, оның ішінде би кештері үшін де жазылған. Финалдық бөлім, патриоттық концерттерде және басқа да шараларда орындалатын танымал туынды, толық әскери оркестр немесе қоңыраулар мен хроматикалық трубалары бар концерттік оркестр үшін де, сондай-ақ бірнеше кавер-версияларында естілгендей, балалайка мен баян аккордеоны үшін де қайта жазылуы мүмкін.

Жазбалар

Источник: operadis opera discography. org. uk
+ Год Дирижер с хором/оркестром Сусанин Антонида Собинин Ваня Примечания 1947 Александр Мелик-Пашаев, Хор и оркестр Большого театра Максим Михайлов Наталья Шпиллер Георгий Нелепп Елизавета Антонова 1950 Василий Небольсин, Хор и оркестр Большого театра Марк Рейзен Елизавета Шумская Георгий Нелепп Ирина Соколова 1954 Альфредо Симонетто, Хор и оркестр RAI Milano Борис Христов Вирджиния Зеани Джузеппе Кампора Анна Мария Рота Живая запись на итальянском языке 1955 Оскар Данон, Хор Югославской армии и оркестр Национальной оперы Белграда Мирослав Чангалович Мария Главачевич Драго Старц Милица Миладинович 1957 Игорь Маркевич, Хор и оркестр Белградской оперы и Оркестр Ламурё Борис Христов Тереза Стич Рэндалл Николай Гедда Мелания Бугаринович 1957 Борис Хайкин, Хор и оркестр Большого театра Иван Петров Вера Фирсова Николай Грес Валентина Клепацкая 1979 Марк Эрмлер, Хор и оркестр Большого театра СССР Евгений Нестеренко Бела Руденко Владимир Щербаков Тамара Синявская 1986 Иван Маринов, Хор и оркестр Национальной оперы Софии Никола Гюзелев Елена Стоянова Румен Дойков Христина Ангелакова 1989 Эмиль Чакаров, Хор Национальной оперы Софии и Оркестр Софийского фестиваля Борис Мартинович Александрина Пендачканска Крис Мерритт Стефания Точиска 1992 Александр Лазарев, Оркестр и хор Большого театра Евгений Нестеренко Марина Мещерякова Александр Ломоносов Елена Заремба Живой DVD