Кіріспе

Бенджамин Бриттен мен Питер Пирстің "Жазғы түнгі арман" операсы. Op. 64, Бенджамин Бриттеннің музыкасымен жазылған опера. Либреттосы композитор мен Питер Пирс Уильям Шекспирдің "Жазғы түнгі арман" пьесасынан бейімделген. Опера 1960 жылғы 11 маусымда Альдебург фестивалінде композитордың дирижерлігімен, Карл Томстың декорациялары мен костюмдерімен тұңғыш рет қойылды. Стильдік тұрғыдан алғанда, бұл шығарма Бриттенге тән, өзіне тән дыбыстық әлеммен ерекшеленеді – көзге түсетін диссонанстық немесе атональды емес, бірақ нәзік атмосфералық гармониялар мен дыбыстық бейнелерге толы. Оберон рөлі контртенор Альфред Деллер үшін арналып жазылған. Бриттен үшін бұл ерекшелік, операда оның серіктесі Пирс үшін басты рөл болмады, оның орнына ол Флют/Тисбаның комедиялық рөлін сомдады.

Өнер тарихы

"Жазғы түнгі арман" алғаш рет 1960 жылғы 11 маусымда Ұлыбританияның Альдебург қаласындағы "Jubilee Hall" залында "Альдебург фестивалі" аясында орындалды. Композитор дирижерлік етті, хореограф Джон Кранко режиссерлік жасады. Бұл туынды алғашқы қойылымдарынан кейін сыншылардың жоғары бағасына ие болды. Говард Таубман Альдебургтегі премьера туралы рецензиясында, партитураның оркестрлік бояулары ешқашан өшпеген "көтеріліп бара жатқан иллюзия" сезімін бергенін жазды және былай қорытындылады: Шекспирдің барлық мәселелері шешілмегенімен, Бриттен мырза орасан зор жетістіктерге қол жеткізді, сондықтан оның соңғы және ең қуантарлық операсы кең танылуға ие болады деп сенімді түрде айтуға болады. Бриттеннің бұрынғы серігі В. Х. Оден бұл пікірге қарсы шықты. 1961 жылы Лондондағы қойылымды көргеннен кейін Стивен Спендерге жазған хатында Оден оны "Қорқынышты! Таза Кенсингтон" деп бағалады. "Жазғы түнгі арман" 1961 жылы Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында Джон Гиелгудтың продюсерлігімен және Георг Солтидің дирижерлігімен қойылды. Бұл қойылым 1984 жылға дейін алты рет қайта жаңартылды. 1980 жылы "English Music Theatre Company" операны Snape Maltings-те Кристофер Реншоу режиссерлігімен және Робин Донның дизайнымен сахналады; 1986 жылы Корольдік опера театрында бір рет қайта қойылды. 2005 жылы Ковент-Гардендегі Корольдік опера театры Оливия Фукс режиссерлігімен Линбери студиялық театрында Тиффин ұлдарының хорымен бірге жаңа нұсқасын ұсынды. Уильям Тауэрс Оберон рөлінде, ал Джиллиан Кит Титания рөлінде болды. Кристофер Алден режиссерлік еткен 2011 жылғы "Англия ұлттық операсының" қойылымы операны 20-ғасырдың ортасындағы мектепке орналастырды, онда Оберон (Иестин Дэвис) мен Титания (Анна Кристи) мұғалімдер, ал Пак және эльфтер – оқушылар болды. Оберонның Пакпен (Джейми Мантон) қарым-қатынасына ашық жыныстық мән берілді, ал Пак Оберонның Титанияның ұлына деген жаңа қызығушылығына ашу мен үмітсіздікпен жауап береді. Алғашқы екі актідегі оқиғаны бақылап жүрген үнсіз қарт адам Тесей (Пол Уилан) екені анықталды; сыншылардың пікірінше, бұл қойылымда Тесейдің өзі бір кезде Оберонның назарына іліккен, тарихтың қайталануын көріп отыр немесе Хиполитаға үйленбес бұрын операның сиқырлы оқиғаларын армандап отырған болуы мүмкін. Баз Лурманн 1998 жылғы "Something for Everybody" альбомы үшін Кристин Ану мен Дэвид Хобсонның қатысуымен 3-ші актінің финалындағы "Now Until the Break of Day" әнінің музыкалық видеосын түсірді.

Талдау

Бриттен кейіпкерлердің үш деңгейін белгіледі: рустикалықтарға – "жай" музыка сияқты халықтық, ғашықтарға – романтикалық дыбыс әлемі, ал әуежайлар өте эфемерлі түрде бейнеленді. Қазіргі кезде оқиғаның басым бөлігі Афина маңындағы ормандарда өтеді, және әуежайлар драмада маңызды орын алады. Соңғы тойда рустикалықтардың Пирам мен Тисбаны сомдауы он тоғызыншы ғасыр итальян операсының пародиясы ретінде қосымша мәнге ие болады. Флейтаның обблигатосымен сүйемелдеген Тисбаның ағысы Доницеттидің "естелік көрінісінің" ("Il dolce suono") пародиясы болып табылады. Операда бірнеше жаңалық бар: операда еркек басты рөл контратенор дауысы үшін жазылуы өте сирек кездеседі. Оберон рөлін Альфред Деллер орындады. Бриттен оның дауысы үшін арнайы жазды, ол эфемерлі сапасына қарамастан, қазіргі заманғы контратенорларға қарағанда төмен диапазонды болды. Оберонның музыкасы контратенордың альт диапазонының жоғарғы шегінде де, фортеде де ән салуын талап етпейді. Операның сюжеті пьесаның сюжетіне сәйкес келеді, бірақ бірнеше өзгерістер енгізілген. Шекспирдің бірінші актісінің көп бөлігі қысқартылды, операның жалғыз қосылған жолымен толықтырылды: "Сені Деметриймен үйленуге мәжбүрлеймін". Сондықтан, ормандар мен әуежайларға көбірек мән беріледі. Бұл ашылу portamenti скрипкаларында және эфирлік контратенор дауысында, яғни еркек басты рөлдегі Оберонның, әрдайым арфа мен челестаның ерекше текстурасымен сүйемелденгенінде де көрінеді, дәл сол сияқты Пактың пайда болуы да труба мен барабанның үйлесімімен хабарланады. Опера Титанияның серіктері – әуежайлардың "Жотадан асып, сайдан асып" деген хорымен басталады, оны сопранолар орындайды. Басқа ерекшеліктері: Оберонның гүлді – экзотикалық челеста ерекше көзге түседі – ариясы, "Мен банк білемін" (Пуриселдің "Гүлдерден тәтті" шығармасынан шабыттандырылған, оны Бриттен бұрын Пирстің орындауына реттеген), Титанияның бірдей гүлді "Енді айналайық", хордың қарқынды "Сіз дақтанған жыландар", Пирам мен Тисбаның көңілді комедиясы және Оберон, Титания және хор үшін соңғы трио. Балалар хорының енгізілуі операның тазалық тақырыбына баса назар аударатынын білдіреді. Осы жасөспірімдер, ақырында, ғашықтардың төрттігінің құмарлық әрекеттерін тоқтатады, өйткені олар екінші актідегі үш "мотивтік аккордта" (сондай-ақ төрт "сиқырлы" аккордта) әдемі әуенді орындайды: "Жек Джиллге ие болады / Ешнәрсе жаман болмайды / Ер адам қайтадан биесіне ие болады / Және бәрі жақсы болады". Балалар орындағандықтан, бұл ирониядан асып, Бриттен өмір бойы іздегендей көрінетін күнәсіздік пен тазалықтың идеалды бейнесін көрсетеді. Бриттен сонымен қатар пьесаның орталық мотивіне: махаббаттың ақымақтығына назар аударады. Ол пьесадағы бір ғана әзіл-қалжың қарым-қатынасты (Титания мен Боттонды) операсының ортасына (екінші актінің ортасына) орналастырды. Бриттен операларындағы әйелдер кейде шектен тыс, жыртқыштар немесе осал құрбандықтар болып келеді, бірақ Титания – екеуінің қосындысы; ол Боттонға үстемдік етеді, бірақ өзі Оберон мен Пактың толық билігінде болады, олар әдетте "Арман" пьесасындағы нағыз билік иелері деп есептеледі. Олардың қатыгез әзілдері ақырында оның колоратурасын басады, ол махаббаттың әсерінен босағанша, орындау өте қиын. Бриттен Пирам мен Тисбадан гөрі аз байқалатын тәсілдермен опералық конвенцияны пародиялады. Көптеген опералар сияқты, "Жазғы түнгі арман" да хормен басталады, бірақ бұл бір дауыста ән шырқаған, үзілмеген ұлдардың дауыстарынан тұратын хор. Одан кейін прима-донна мен еркек басты рөлге кіреді, ол Вагнердің герольдық тенорларынан мүмкіндігінше алыс және Генделдің 18 ғасыр кастраттарына мүмкіндігінше жақын. "Музыкада барокколық қиял бар". Бриттеннің Пакқа деген көзқарасы да пародияны ұсынады. Операда батырдың көмекшісін әдетте баритондар орындайды, бірақ мұнда біз ән айтудың орнына сөйлейтін жасөспірім жігітті көріп отырмыз. Бриттен Пактың кейіпкерін "толық аморалды, бірақ кінәсіз" деп ойлады. Операдағы сөйлейтін, құлап жатқан Пакты сипаттап, Бриттен: "Мен Стокгольмде Пакты осылай жасау туралы ойға келдім, онда мен кейбір швед балаларының акробаттарын ерекше шапшаңдықпен және мимикалық қабілетпен көрдім, және кенеттен біз Пакты осылай жасай алатынымызды түсіндім" деп жазды.

Жазбалар

Көптеген жазбалар бар, оның ішінде композитор жүргізген екеуі: біреуі – 1960 жылдың 11 маусымындағы тұңғыш қойылымның толық түпнұсқа актерлік құрамымен жасалған тікелей жазба, екіншісі – 1967 жылы түпнұсқа актерлік құрамның бір бөлігімен, Деллер Оберон рөлінде, Оуэн Бранниган Боттом рөлінде, ал Питер Пирс Флейта рөлінен Лизандер рөліне ауысқан, 3-ші актінің басындағы ғашықтардың оянуына арналған кейбір музыкалық бөлімдері жоқ.