Кіріспе

Тасмания, Австралияның ең үлкен аралы, жер бетінің аумағы шамамен 68 926 км² және жер шарын айналып өтетін "Қырылдап соққан қырықжылдық" желдің бағытында орналасқан. Солтүстікке қарай Басс бұғазы арқылы Австралиядан бөлінеді. Тасмания – Австралия материгінде орналасқан жалғыз штат. Тасмания аралының оңтүстігінде Антарктиданың Георг V жағалауы жатыр. Океан шекараларының қайсысы қолданылғанына байланысты, аралды Оңтүстік мұхиты қоршап тұрғандығы немесе шығысында Тынық мұхиты, батысында Үнді мұхиты бар екендігі айтылуы мүмкін. Океан шекараларының басқа да анықтамалары Тасманияны батысқа қарай Ұлы Австралия шығанағымен, ал шығысқа қарай Тасман теңізімен байланыстырады. Тасманияның ең оңтүстік нүктесі шамамен Оңтүстік-Шығыс мысы Оңтүстік Шығыс Кейпте орналасқан, ал ең солтүстік нүктесі Тасманияның материк бөлігінде шамамен Уолнорт / Темдудекерде Грим / Кеннаук мысының жанында жатыр. Тасмания Те Вайпоунаму / Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралы және Оңтүстік Америкадағы Патагонияның кейбір бөліктерімен салыстырылатын ендікте орналасқан. Солтүстік жарты шарға қатысты, ол Жапониядағы Хоккайдо, Солтүстік-Шығыс Қытай (Маньчжурия), Еуропадағы Солтүстік Жерорта теңізі және Канада-АҚШ шекарасымен салыстырылатын ендікте жатыр. Ең таулы аймақ – штаттың орталық-батыс бөлігінің көп бөлігін қамтитын Орталық биік жазықтар аймағы. Орталық шығыста орналасқан Мидлендс салыстырмалы түрде жазық және негізінен ауыл шаруашылығы үшін пайдаланылады, бірақ шаруашылық қызметі бүкіл штат бойынша шашыраңқы. Тасманияның ең биік тауы – Осса тауы. Тасманияның көп бөлігі әлі де тығыз орманды, ал Оңтүстік-Батыс Ұлттық паркі мен оған жақын аудандар Оңтүстік жарты шардағы соңғы қоңыржай жаңбырлы орманның біріне топасты. Таркин, аралдың солтүстік-батысында орналасқан Савидж өзені Ұлттық паркін қамтиды, бұл Австралиядағы ең үлкен қоңыржай жаңбырлы орман аймағы. Тасманияда көптеген өзендер бар. Тасманияның бірнеше ірі өзендері гидроэлектр энергиясын өндіру үшін белгілі бір уақытта бөгеттелген. Көптеген өзендер Орталық биік жазықтардан басталып, жағалауға құяды. Тасманияның негізгі халық орталықтары көбінесе сағалардың (олардың кейбіреулері өзендер деп аталады) маңында орналасқан. Тасманияның пішіні төмен қарай қараған үшбұрыш тәрізді, ол қалқанға, жүрекке немесе бетке ұқсайды. Ол негізгі аралдан және штаттың құзырындағы кемінде мың көрші аралдан тұрады. Олардың ішіндегі ең ірілері – Флиндерс аралы (Басс бұғазындағы Фурнео тобында), Кинг аралы (Басс бұғазының батысында), Флиндерс аралының оңтүстігіндегі Баррен мысы аралы, Тасманиядан Д'Энтрекасто каналымен бөлінген Бруни аралы, Тасманиядан 1500 км қашықтықтағы Маккуори аралы және шығыс жағалаудағы Мария аралы. Тасманияда бірнеше бөлек және жалғасқан тау жоталары бар. Штаттың көп бөлігін долериттің айқын көрінісі анықтайды, бірақ штаттың батыс жартысы ескі және қиын-қыстау, бутонграсс жазықтары, қоңыржай жаңбырлы орман және кварцит жоталары, әсіресе Федерация шыңы және Френчманс Кап сияқты ерекшеліктері бар. Бұл тау жоталарының болуы жаңбыр көлеңкесі әсерінің маңызды факторы болып табылады, батыс жартысы жауын-шашынның көп бөлігін алады, бұл өсімдіктердің өсуына да әсер етеді. Орталық биік жазықтар солтүстік жағында көптеген жоталар мен тіктеулерді құрайтын үлкен платомен ерекшеленеді, оңтүстікке қарай біртіндеп төмендеп, батыстағы ең биік тау жоталарына қарай таралады. Оның солтүстік-батысында тағы бір плато Такайна / Таркин орналасқан төбелер жүйесіне таралады. Австралияның Уақытша Биогеографиялық Аймақтануы (IBRA) Тасманияны 9 биоаймаққа бөледі: Бен Ломонд, Фурнео, Кинг, Орталық биік жазықтар, Солтүстік Мидлендс, Солтүстік беткейлер, Оңтүстік жоталар, Оңтүстік-Шығыс және Батыс.

Қоршаған орта

Тасманияның қоршаған ортасы әртүрлі аймақтарында көптеген биомалар немесе қоғамдастықтардан тұрады. Бұл Австралиядағы ең орманды штат және елдегі ең үлкен аумақтардағы қоңыржай ылғалды орманды сақтайды. Тасманияның батысында және әсіресе оңтүстік-батысында кездесетін ерекше типтегі батпақты жерлер – бұл тасманиялық аборигендердің өртеу амалдарымен кеңейтілген деп есептелетін бұтты шалғындықтар. Тасманияда әр түрлі альпілік бақтар, мысалы, төсеніштік өсімдіктер бар. Биік таулы аймақтарда жыл сайын ~1000 метрден жоғары қар жауады, ал Антарктидадан келген суық ауаның салдарынан бұл көрсеткіш көбінесе 800 м, ал кейде 600 немесе 400 метрге жетеді. Әр бес жыл сайын қар теңіз деңгейінде де жаууы мүмкін. Осы ортада Орталық үстірттің және таулы жоталардың кипарис ормандары қалыптасады. Атап айтқанда, Иерусалим қабырғаларында сирек кездесетін қалампыр қарағайы мен оның жақын туысы – патшалық қарағай өседі. Батыс жағалау жотасында және ішінара Маунт-Филдте Австралиядағы жалғыз қысқы жапырақ түсіретін өсімдік – жапырақты бук кездеседі, ол кілем немесе круммхолц түзеді, немесе өте сирек жағдайда 4 метрлік ағашқа айналады. Тасманияда көптеген сарқырамалар бар. Оларды кішкентай арналарда, альпілік ағыстарда, жылдам өзендерде немесе тік жарлардан құлайтын жерлерде кездестіруге болады. Ең биік сарқырамалар таулы массивтерде орналасқан, кейде 200 метрлік құлаумен. Тасманиядағы ең танымал және ең көп таралған сарқырама – Гобартқа жақын орналасқан Маунт-Филдтегі Рассел сарқырамасы, оның жалпы биіктігі 58 метрді құрайды. Тасманияда көптеген жағажайлар бар, олардың ең ұзыны – Батыс жағалаудағы Оушен-Бич, шамамен 40 шақырымға созылған. Шығыс жағалаудағы Фрейсинеттегі Вайнгласс шығанағы – штаттың әйгілі ландшафты. Тасманияның қоңыржай ылғалды ормандары бірнеше түрлі типтерді қамтиды. Бұл ормандар ылғалды склерофилл ормандарынан да ерекшеленеді, бірақ бұл эвкалипт ормандары көбінесе ылғалды ормандардың астында қалыптасады және папоротниктер (мысалы, ағаш тәрізді папоротниктер) әдетте кездеседі. Терассалардағы ылғалды ормандар тығыз жер асты өсімдіктерінің (мысалы, Anodopetalum biglandulosum) болуына байланысты көбінесе өтуге қиын. Жоғарырақ орналасқан ормандарда (~500-800 м) жер асты өсімдіктері аз болғандықтан, оларға кіру оңай. Көбінесе кездесетін ылғалды ормандардың қалың жапырағы 50 метрге жетеді және қоршаған орта факторларына байланысты әртүрлі болады. Жаңа өсімдер көбінесе эвкалипттен пайда болады, ол тағы 50 метрге дейін (көбінесе одан да аз) биіктей алады, алып кенелі құйрықты бүркіттер үшін ұя салуға ең қолайлы орынды қамтамасыз етеді. Адамның қоршаған ортаға әсері қалалық және өнеркәсіптік құрылыстардан бастап, егістік және жайылымдық жерлерге дейін жетеді. Ең көп өңделетін аймақ – Мидлендс, онда топырақ қолайлы, бірақ штаттың ең құрғақ бөлігі болып табылады.

Аралдық жер

Тасманияның арал екендігін 1642 жылы Тасмания жағалауын картаға түсірген кезде капитан Абель Тасман анықтаған болуы мүмкін. 5 желтоқсанда Тасман шығыс жағалауымен солтүстікке қарай қаншалыққа созылатынын көру үшін бағытталды. Құрлық Эддистон мүйісінде солтүстік-батысқа бұрылғанда, ол онымен бірге жүруге тырысты, бірақ оның кемелерін кенеттен Басс бұғазы арқылы соққан «Қырық жұрт» желдері шарлады. Тасман Оңтүстік материкті табу миссиясында болғандықтан, жаңа аралдарды емес, ол кенеттен шығысқа бұрылып, материктерді іздеуді жалғастырды. Бұл бұғазға келесі еуропалық 1770 жылы сәуір айында «Эндевор» кемесімен келген капитан Джеймс Кук кірді. Алайда, екі сағат бойы желге қарсы батысқа қарай жүзгеннен кейін, ол шығысқа қайтып, күнделігіне «олардың [яғни Ван Дименнің жері мен Жаңа Голландияның] бір құрлық екеніне күмәнданатынын» жазды. Бұл бұғаз Джордж Басс есімімен аталды, ол мен Мэтью Флиндерс 1798–99 жылдары «Норфолк» кемесімен Ван Димен жерін айналып өткен кезде осы бұғаздан өтті. Флиндерстің ұсынысымен, Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы Джон Хантер 1800 жылы материк пен Ван Димен жері арасындағы су кеңістігін «Басс бұғазы» деп атады. Кейін ол Басс бұғазы деп белгілі болды. Бұл бұғаздың бар екендігі туралы 1797 жылы «Сидней шығанағы» кемесінің капитаны, кемесін қасақана жерге отыртып, Презервация аралында (бұғаздың шығыс жағында) құлағаннан кейін, Сиднейге жеткенде айтқан. Ол күшті оңтүстік-батыс толқыны мен ағындардың, тоқтардың осы аралдың Тынық мұхиты мен Оңтүстік Үнді мұхитын байланыстыратын арнада орналасқанын көрсететінін хабарлады. Сондықтан 1797 жылдың тамызында губернатор Хантер Джозеф Банкске арнаның бар екеніне сенімді екенін жазды.

Климат

Тасмания Австралияның қалған бөлігімен салыстырғанда салыстырмалы түрде салқын температуралық климатқа ие, құрлықтағы ыстық жаздан сақталып, төрт анық маусымды бастан кешіреді. Жаз желтоқсаннан ақпанға дейін созылады, орташа теңіз температурасы жоғарылайды, ал Лансестон маңындағы ішкі аймақтарда температура көтеріледі. Басқа ішкі аймақтар әлдеқайда салқын, Орталық платода орналасқан Ляуэни Австралиядағы ең суық жерлердің бірі болып табылады, ақпан айында температурадан ауытқиды. Күз наурыздан мамырға дейін, ауа райы көбінесе тұрақты болады, жазғы үлгілер біртіндеп қысқы үлгілердің қалыптасуын бастайды. Қыс маусымнан тамызға дейін, штаттың ең ылғалды және суық айлары, көптеген биік жатқан аймақтарда қар көп жауады. Қысқы температуралар оңтүстік мұхитынан келетін суық фронттардың әсерінен жағалау аймақтарында орташа есеппен, ал Орталық платода шамасында болады. Ішкі аймақтар қыс айларында үнемі қатып жатады. Көктем қыркүйектен қарашаға дейін созылады, бұл өткелді маусым, онда қысқы ауа райы жазғы ауа райының қалыптасуын бастайды, бірақ қазан айына дейін қар жаууы әлі де жиі кездеседі. Көктем жылдың ең желді мезгілі, және күндіз жағалауда теңіз бризінің әсері сезіле бастайды.

Климат деректері

Қала/қала Орташа ең төменгі температура °C Орташа ең жоғары температура °C Ашық күндер саны Жауын-шашын (мм) Хобарт 8.3 16.9 41 616 Лансестон 7.0 18.3 50 666 Девонпорт 8.0 16.8 61 778 Страхан 7.9 16.5 41 1458

Топырақ

Кейбір төртінші мұздықтардың болуына қарамастан, Тасманияның топырақтары Австралия материгінің топырақтарынан артық құнарлы емес, себебі олардың көпшілігі қатты шайылып кеткен, ал ең құрғақ климатты (ең аз шаюға ұшыраған) аймақтар мұздықтардың немесе олардан пайда болған аллювияның әсеріне түспеген. Басс бұғазы аралдарындағы, шығыс жағалауындағы және Тасманияның батысындағы топырақтардың көп бөлігі өте құнарсыз сподозольдер немесе псаменттер, ал соңғы аймақта тіпті одан да құнарсыз "латериттік подзольдік топырақтар" да кездеседі. Осы жерлердің көпшілігі сондықтан ауыл шаруашылығына пайдаланбайды, бірақ Тасманияда өнімді орман шаруашылығы кеңінен дамыған, ол штаттың маңызды салаларының бірі болып табылады. Солтүстік жағалауда жеміс өсіруге қолданылатын салыстырмалы түрде құнарлы аллювиалды топырақтардан басқа, "краснозем" ("қызыл жер") деп аталатын терең қызыл, жұмсақ өңделетін топырақтар да бар. Бұл топырақтар жоғары қышқылды және фосфатты тиімді бекітеді, бірақ олардың өте жақсы физикалық қасиеттері оларды сүт шаруашылығында, етті мал шаруашылығында және жемдік дақылдар өсіруде кеңінен қолдануға мүмкіндік береді. Мидлендс және Төменгі Дервент штаттың қалған бөлігінен өзгеше. Салыстырмалы түрде құрғақ климат және сілтілі (көбінесе долеритті) бастапқы материалдың болуына байланысты, бұл топырақтар салыстырмалы түрде шайылмаған және тереңінен әк құрайды. Олар көбінесе "далалық топырақтар" немесе "қоңыр топырақтар" деп жіктеледі және Ресей мен Солтүстік Американың қара топырақтарына (черноземдерге) ұқсас, бірақ оларда сіңірілетін фосфордың мөлшері аз және беткі қабатында сәл қышқыл. Дегенмен, олардың жоғары қоректік заттарға ие болуы өнімді жайылымдарды ұстауға мүмкіндік береді, ал осы аймақтарда көптеген қойлар жайылады. Ең құрғақ аймақтарда да кейбір астық дақылдары өсіріледі. Тасманияның оңтүстік-шығысындағы аллювиалды аймақтарда бай аллювиалды топырақтар алма өсіруге мүмкіндік береді. Тасмания көп жылдар бойы әлемдегі ірі алма өндірушілердің бірі болғандықтан "Алма аралы" деп аталды. Алма әлі де көп мөлшерде өсіріледі, әсіресе Тасманияның оңтүстігінде.

Флора мен фауна

Тасманияның өсімдік әлемі өте алуан түрлі, құрғақ орталықтың шөптесін жайылымдарынан бастап, биік мәңгі жасыл эвкалипт ормандарына, альпілік бөктерлерге және штаттың қалған бөлігіндегі салқын қоңыржай жаңбырлы ормандар мен батпақтарға дейін жетеді. Көптеген түрлер Тасманияға ғана тән, ал кейбіреулері 50 миллион жыл бұрын Гондвана суперконтинентінде өскен ата-бабалары арқылы Оңтүстік Америка мен Жаңа Зеландиядағы түрлермен байланысты. Nothofagus gunnii, көбінесе Австралиялық бук деп аталады, Австралиядағы жалғыз қоңыржай аймақтың жапырақты ағашы және тек Тасманияда ғана кездеседі. Eucalyptus regnans (тау күлі) – әлемдегі ең биік гүлді өсімдік және қатты ағаш, 100 метрге (328 фут) дейін жетеді. Тасманияда Австралияда "бұталық тағам" деп аталатын көптеген жергілікті жемістер де бар. Тасманияда көптеген эндемикалық түрлер кездеседі. Мысалы, құтырбан (platypus) құрлықтағы туыстарынан ірілеу. Тасмания аралында тайлацин (thylacine) мекендеген – фоссаға немесе кейбіреулердің пікірінше, жабайы итке ұқсайтын сүтқоректі жануар. Арқасындағы ерекше жолақтары үшін "Тасманиялық жолбарыс" деп аталған бұл түр, динголардың бәсекесінен туындаған құрлықтағы жойылудан бұрынғы жылдары жойылды. Фермерлердің қуғын-сүргіні, үкіметтік сыйлық аулаушылар және соңғы жылдары шетелдегі мұражайлар үшін коллекционерлердің әрекеттері нәтижесінде Тасманияда да жойылған болуы мүмкін. 1936 жылы тайлациннің жойылуынан кейін Тасманиялық шайтан (Tasmanian devil) әлемдегі ең ірі ет жейтін сүтқоректі жануарға айналды және қазір тек Тасманияда ғана табиғатта кездеседі. Тасмания Австралияда үй иттерін алғаш рет пайдаланған соңғы аймақтардың бірі болды. 1803 жылы Англиядан кенгуру мен эмуларды аулау үшін иттер әкелінді. Бұл жағдай аборигендердің қоғамын толығымен өзгертті, себебі оларға еуропалық аңшылармен сәтті бәсекелесуге көмектесті және аборигендер үшін қару-жарақтан да маңыздырақ болды. Тасмания алып тіршілік ету орындары ағаштары мен оларды мекендейтін ірі жануарлар түрлерінің шоғырланған орны болып табылады, атап айтқанда, жойылу қаупі төнген Тасманиялық кенелі құйрықты бүркіт (Aquila audax fleayi), Тасманиялық маскалы солы (Tyto novaehollandiae castanops), Тасманиялық алып су рагы (Astacopsis gouldi), сары ваттлбёрд (Anthochaera paradoxa), жасыл розелла (Platycercus caledonicus) және басқалары. Тасманияда әлемдегі үш көшпелі тотық мекендейді: құрып кету қаупі төнген қызғылтқұйрықты тотық (Neophema chrysogaster), көк қанатты тотық (Neophema chrysostoma) және әлемдегі ең жылдам тотық – жылдам тотық (Lathamus discolor). Тасманияда барлығы 12 эндемикалық құс түрі бар.

Қорғау

Австралияның қалған бөлігі сияқты Тасмания да жойылу қаупі төнген түрлер мәселесімен күресуде. Атап айтқанда, Тасманияның көптеген маңызды түршелері мен әлемдік маңызы бар жануар түрлерінің көпшілігі белгілі бір деңгейде тәуекелде деп саналады. Соның бір танымал мысалы – тасманиялық шайтан, ол беттік ісік ауруынан жойылу қаупі төнген. Кейбір түрлер, негізінен адамның араласуы салдарынан жойылып кеткен, мысалы, тайлацин немесе тасманиялық эму. Тасманияда мемлекеттік және одақтық үкіметтер жіктеген жойылу қаупі бар, осал немесе қауіпті жағдайдағы 90-ға жуық омыртқалы жануарлар түрі бар. Жолдарға және жеке көліктерге тәуелділік, сондай-ақ осы дамудың нәтижесінде жануарлар популяциясының жоғары концентрациясы Тасманияны әлемдегі (бір километрге шаққанда) жол апаттары бойынша ең нашар көрсеткішті мемлекетке айналдырды – сағатына 32 жануар, ал жылына кемінде 300 000 жануар қаза табады. Тасманияның қорғалатын аумақтары аралдың жер ауданының 21% -ін ұлттық парктер ретінде қамтиды. Тасманияның жабайы табиғаты әлемдік мұрасы аймағы (TWWHA) 1982 жылы ЮНЕСКО-ға енгізілді, ол әлемдік маңызы бар, өйткені «ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген көптеген нысандар осы мәртебеге ие болу үшін он критерийдің тек біреуін немесе екеуін ғана қанағаттандырады. Тасманияның жабайы табиғаты әлемдік мұрасы аймағы (TWWHA) 10 критерийдің 7-сіне сай келеді. Жер бетіндегі бір ғана орын – Қытайдың Тайшань тауы осы көрсеткішке жетеді». 2014 жылы Эбботттың федералды либералды үкіметі аймақты тізімнен шығару және оны пайдалы қазбаларды іздеуге ашу туралы шешім қабылдады (бұл БҰҰ Доха комитеті тарапынан қабылданбады), сондай-ақ мемлекеттің Таркин аймағындағы қазіргі тау-кен және орман шаруашылығы, Австралиядағы ең ірі орташа белдеулі орман.