Кіріспе

7 ғасырдағы византиялық Құдай ана Марияның Blachernitissa (Βλαχερνίτισσα) иконасы, сондай-ақ Блачернаның Құдай шешесі (Θεοτόκος των Βλαχερνών, Θεοτόκος η Βλαχερνίτισσα) немесе Блачернаның Әміресі (Παναγία η Βλαχερνίτισσα) – бұл 7 ғасырдағы энкаустикамен салынған, ең қасиетті Құдай шешесі және Әміре Мариямды бейнелейтін икона. Бұл атау сонымен қатар Константинопольдің Блачерна ауданында Құдай ана Марияның құрметіне салынған шіркеуге де берілген. Блачерна атауы, мүмкін, Төменгі Дунайдан Константинопольге келген влахтың (кейде Блах немесе Бласи деп жазылады) есімінен шыққан.

Византиялық палладий

Теотокос Константинопольдің және, шын мәнінде, бүкіл Шығыс Рим империясының (кейбір қазіргі батыс ғалымдары "Византия" деп атайтын) ең басты арашасы саналды. Блахернитисса православие иконаларының арасында ерекшеленеді, себебі ол жалпақ емес, керісінше, бедерлі жасалған. Қасиетті дәстүр бойынша, Блахернитисса иконасы 6 ғасырда шейіт болған христиандардың күлімен қосылған балауыздан жасалған. Блачернадағы Киелі Мария шіркеуі (икона орналасқан) Блачерна император сарайының жанында орналасқан.

Қайта пайда болуы

Икона 1434 жылғы 29 ақпанда шіркеуді қиратқан өрттен кейін жоғалған деп есептелді, бірақ кейінгі ғасырларда оның жоғалуы 1453 жылы Константинополь құлауымен байланысты болды. Византия дәстүріндегі көптеген қасиетті нысандар сияқты, Блахернитисса (немесе оның көшірмесі) 17 ғасырдың ортасында Афон тауында қайта пайда болды. Блачернада сақталған сол икона ма, жоқ па деген мәселе ғалымдар арасында пікірталас тудырып отыр, себебі ежелгі икона Оран типінде болған деп саналады, ал Афон иконасы Ходегетрия деп аталатын стильде (сөзбе-сөз "Жол жетекшісі") жасалған. Афон иконасының бастауы Блахерна ауданында болған және "қауіпсіздік үшін" Афон тауына көшірілмес бұрын, тіпті Әулие Мария шіркеуінде сақталған болуы мүмкін деген жорамал бар. 1653 жылы Афон монахтары иконаны патша Алексейге сыйлық ретінде Мәскеуге жіберді. Константинополь саудагері Деметриос Костинари 1653 жылғы 16 қазанда Патриарх Паисий I-нің иконаның түпнұсқа екенін куәландырған хатымен бірге оны Мәскеуге жеткізді. Патша оны жеке қарсы алды, ал Алексей иконаны Ресейдің қамқоршысы Владимир Богородицасының қарсысындағы Мәскеудің басты шіркеуі – Успен соборында орналастырды.

Мәскеудегі құрметті

1655 жылдың басында Антиохия патриархымен бірге Мәскеуге келген Алепполық Пауыл осы иконаға көрсетілген құрметке тәнті болды. Оның баяндамасына сәйкес, Блахернитса иконасы "денесі бардай" көрінеді және "фонынан өте анық ерекшеленеді", сондықтан оны көруші адам қорқыныш сезіміне бөленеді. Ол алтын мен құнды тастармен әсемделген шатырмен қапталған, сондықтан Құдай ананың тек қолы мен беті ғана көрінетін еді. Пауыл патшаның оны өзінің тағының алдына салып, Смоленск жорығына бірге алып кеткенін айтады. 1650 жылдар Ресей шіркеуінің, Патриарх Никон басшылығымен, Пентархияның ескі мүшелерімен байланысын жаңаруға ерекше мән берген кезеңі болды. Бұл бағыт Үшінші Рим доктринасымен үйлесімді болды, онда Мәскеу Константинопольдің жалғасы ретінде қарастырылды. Осыны ескере отырып, метохион жаңадан табылған Византиялық қасиетті нәрсені Мәскеуге жіберді және патша қазынасынан 800 динар "жомарт сыйлық" ретінде алды.

Зерттеу және қалпына келтіру

Кремльге қойылған кезде икона ескіру және көп пайдаланудан тозығы жеткендіктен, 1674 жылы «жөндеу» үшін Симон Ушаков пен Никита Павловец шақырылды. Никодим Кондаков осы және кейінгі реставрациялардың салдарынан, оларға біршама бояу жағу қажет болғандықтан, иконаның жасын анықтай алмады, бірақ «көрсетілімінің ежелгі екеніне» сенімді болды. Жоғары рельефте ойылған иконаның Крым, Охрид және Касториядан табылған 13 ғасырға жататын Киелі Георгий иконалары жиынтығымен ұқсастықтары бар. Жылдамда жаңа ғана ағаш бояуының астынан табылған түпнұсқа грек жазуы Трапезунд монастырының қорғасын мөріндегі жазумен паралельді келеді, ол да 13 ғасырға жатады. Осылайша, иконаның 13 ғасырға жататындығы ең мүмкін болып көрінеді.

Көшірмелері

Блахернитса ешқашан орыс православие шіркеуінің Қазандық Құдай анасына немесе тіпті Иверондық Құдай анасына, яғни патриарх Никон тапсырыс берген Афон иконасының көшірмесіне көрсеткен құрмет деңгейіне жете алмады. Никонның құлауынан және Алексис қазасынан кейін иконаға соншалықты немқұрайлы қарады, оны Наполеонның басып алуы кезінде Кремльден шығармады және 1812 жылғы Ұлы өрт кезінде қауіп төнді.