Византиялық шіркеулердегі алтарудан бөліп тұратын тосқауыл (templon)

Кіріспе

Византиялық шіркеулердегі нава-алтар кедергісі

Темплон (грекше τέμπλον – "ғибадатхана", көпше түрі – темпла) – Византиялық шіркеулерге тән, наваны алтар маңындағы киелі орыннан бөліп тұратын кедергі. Қатты темплон христиан шіркеулерінде бірінші рет 5-ші ғасырда пайда болды және бүгінгі күнге дейін көптеген шығыс христиан шіркеулерінде кездеседі. Алғашқыда бұл төменгі кедергі болған, ол көптеген батыс шіркеулеріндегі алтар қоршауларынан көп ерекшеленбеген. Кейіннен ол православие шіркеулерінде әлі де қолданылатын иконостасқа айналды. Ол әдетте оюлы ағаштан немесе мәрмәрден жасалған колоннеттерден тұрады, олар бағаналардың үстіне орналасқан аркатравты (бағаналардың үстіне қойылған қабырға) көтеріп тұрады. Үш есік – үлкен орталық есік және екі кішкентай бүйірлік есік – киелі орынға апарады. Темплон бастапқыда алтарды көруге кедергі келтірмеген, бірақ уақыт өте келе, бағаналарға иконалар ілінді, колоннеттердің арасына перделер ілінді, соның салдарынан темплон көрінбейтіндей болды. Қазіргі православие шіркеулерінде темпланың ашылулары иконаларға арналған етіп жасалады.

Шығу тегі

Темплонның латынша шанцель кедергілерінен тәуелсіз шығу тегі болуы мүмкін. Классикалық сахналық архитектура – бұл оның мүмкін көздерінің бірі. Византия тарихының белгілі бір кезеңдерінде театр сурет және мүсінге күшті әсер еткен. Сәулетшілер Софоклдің сахналық фондарының ықпалымен классикалық проскенионды (латынша proscenium; классикалық грек сахнасының фоны) саналы түрде еліктеп, ортасында үлкен есік және екі жағында кішкентай есіктер орналасқан көптеген бағандарды көшірген. Осы фондағы мүсіндер төменнен қарап тұрған әулиелердің иконаларына ұқсас болған. Дегенмен, бұл ұқсастық көбінесе сыртқы көріністе ғана. Классикалық драма Византия империясының астанасы Константинопольде 5 және 6 ғасырларда, алғашқы темплондар пайда болған және христиандық литургия қалыптасқан кезде орындалған. Алайда, сол пьесалар мен олардың архитектурасы маңызын жоғалтып, христиандық рәсімдерге әсер ете алмады. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, темплон формасы мен мазмұны жағынан 2-3 ғасырлардағы еврей синагогтарындағы Тора экранының сәнді қабырғасын үлгі еткен. Бұл экрандардың да үш негізгі бөлімі болды: алтарьға апаратын орталық есік, екі жағындағы кішкентай өткелдер және темплонға ұқсас құрылым. Тора экраны темплонның тікелей прототипі болмаса да, ол, сірә, Сириялық пұтқа табынушылық ғибадатханасының алтарындағы Тора экранынан алынған. Бұл архитектуралық шешімді Иерусалим ғибадатханасымен де салыстыруға болады. Оның ең қасиетті бөлігі – «Ең Қасиетті орын» Келісім сандығының сақталу орны болған. Бұл бөлме басты ғимараттың ішкі кеңістігінен үлкен жамылғымен, яғни «ғибадатхананың жамылғысымен» бөлінген. «Ең Қасиетті орынға» жыл сайын тек бас діни қызметкер ғана кіре алатын, ол да тек Йом Кипур күні. Үшінші бөлік – кіреберіс алаңы. Осы архитектуралық дәстүр христиан шіркеулерінде сақталған және әсіресе Шығыс православие шіркеулерінде айқын көрінеді, онда иконостас алтарьды, яғни «Ең Қасиетті орынды» – Жаңа Өсиеттің нышаны болған қасиетті Евхаристия сақталатын жерді, шіркеудің қалған бөлігінен бөліп тұрады. Православтық христиан дәстүрінде, әйелдер монастырь шіркеулерін қоспағанда, иконостас артындағы алтарьға тек лайықты себеппен ғана ер адамдар кіре алады. Рим императорлары көпшілік алдында пайда болғанда, олардың сүйіктілерін халықтан бөліп тұру үшін грекше templons деп аталатын кедергілер де қолданылған.

The templon most likely has an independent origin from that of Latin chancel barriers. Classical stage architecture is one possible source. At certain times during Byzantine history, theater heavily influenced painting and sculpture. Architects then, influenced by stage backdrops dating back to Sophocles, consciously imitated the classical proskenion (Latin proscenium; the backdrop of a classical Greek stage), copying the multiple columns punctuated by a large door in the middle and two smaller doors to each side. The statues on top of the backdrop would thus be analogous to the icons of the saints looking down. The similarities, however, are probably only visual. Although classical drama was performed in Constantinople, the capital of the Byzantine Empire, during the 5th and 6th century when the first templa appear, when Christian liturgy was first being developed, the plays and their architecture had lost their importance and could not have influenced Christian ritual. A much more plausible theory is that the templon models, in both form and content, the decorative wall of the Torah screen in Jewish synagogues of the 2nd and 3rd centuries. These, too, had three main divisions: a central door leading to the altar, smaller flanking passages, and a distribution of parts similar to a templon. The Torah screen was probably not the direct prototype of the templon; it probably derives from the imitation of the Torah screen in the altar of a typical Syrian pagan temple. A direct comparison can also be made to the layout of the great Temple of Jerusalem. The most sacred and innermost portion, known as the Holy of Holies, was where the Ark of the Covenant was kept. This room was separated from the larger part of the main building's interior by a large curtain, the "veil of the temple". Only the High Priest was allowed to enter the Holy of Holies, and only once a year on Yom Kippur. The third part was the entrance court. This architectural tradition for the two main parts can be seen carried forward in Christian churches and is still most demonstratively present in Eastern Orthodox churches where the iconostatsis divides the altar, the Holy of Holies containing the consecrated Eucharist – the manifestation of the New Covenant, from the larger portion of the church accessible to the faithful. In Orthodox Christian tradition, with the exception of churches at women's monasteries, only men with good cause may enter the altar portion behind the iconostasis. Barriers called templons in Greek were also used on occasions when the Roman Emperors appeared in public, to segregate the Imperial retinue from the crowd.

Этимология

Templon грек тілінен латынша templum, "ғибадатхана" деген сөзден алынған қарыз сөз; оның қазіргі мағынасына қалай және неге ие болғаны белгісіз. Ең қарапайым түсіндірме – templon пішінінің ежелгі пұтханаға ұқсауы. Апсидаға (алтарь орналасқан жартышеңбер) дейінгі баспалдақтар ғибадатхананың стереобаты мен стилобатына (ғибадатхана едені) ұқсас. π пішінде орналасқан колоннеттер ғибадатхананың барлық төрт жағын айналаған бағаналарды еске түсіреді, архитрав ғибадатханадағы архитравқа ұқсайды, ал архитравтағы оюлы дискілер антаблементтегі метопаларға ұқсас. Дегенмен, Templon атауы пұтқа табынушылық ғибадатханалардан емес, Құдайға табыну орыны, атап айтқанда Иерусалим ғибадатханасы туралы христиандық түсініктерден шыққан деген болжамдар да бар. Көптеген қазіргі Еуропа тілдерінде "templon" сөзі грек сәулет терминінен тікелей және кейінірек алынған, және ол академиялық қолданыстан басқа жерде сирек кездеседі. Гректің "templon" сөзімен қатар, латынша "templum" сөзінен тікелей туындаған және осы сәулеттік мағынаны сақтайтын румын тіліндегі "tâmplă" ("иконостас") сөзі де бар.

Ертедегі храм

Архиеологияда ғибадатхана кедергілері ғибадатхана қоршаулары деп те аталады. Ертедегі ғибадатхананың археологиялық куәлігі Константинопольдегі Әулие Студийдегі Иоанн соборынан алынған, бұл 463 жылы салынған Жақсы Жанға арналған базилика. Ғибадатхана қоршауы алтарьды π пішінде қоршап тұрды, бір үлкен есігі нефе қараған, ал екі кіші есігі басқа жақтарында болды. Он екі тіреуге шамамен 1,6 метр ұзындығындағы плиталар орнатылды. Плиталардың биіктігі белгісіз. Ғибадатхана кедергісі жай ғана төмен парапет (қысқа қабырға) емес еді; колоннеттердің қалдықтары табылды, бұл кедергі бағаналардың үстінде архитравты ұстағанын көрсетеді. Алғашқы кезде алтарьдың айналасындағы қоршау Ambitus Altaris деп аталатын, ал олардың қоршаулары cancelli деп аталатын, кейде перделер арқалаған бағаналар немесе аркалар болған. Григорий Турскийдің айтуынша, бұл перделер Францияда да киелі суреттермен боялған және кестеленген, сондай-ақ Римге жақын жердегі Әулие Панкрас шіркеуінің апсидасында және Константинопольдегі Ая Софияда ғибадатхана қоршауларының бар екендігі айтылды. Рим папасы Лев III де Шарль Ұлының тұсында таза күміспен салынған ғибадатхана қоршауын орнатты. 9 ғасырдағы Сент-Мария-Майор базиликасының алдына ақ мәрмәрдан жасалған архитравпен шағылған алты қызғылт мәрмәр бағанадан тұратын қоршау салынған, одан перделер ілінеді. Қоршаудан сыртқа қарай күміс бағаналардан тұратын төменгі кедергі созылған. Иерусалимдегі ғибадатхана тауында мәрмәр ғибадатхананың көптеген сынықтары табылды. Ертедегі храмдардың кейбір сәулет және археологиялық куәліктері болса да, ғибадатхананың алғашқы және ең егжей-тегжейлі сипаттамасы Павел Силентийдің Константинопольдегі Ая Софияны сипаттаған поэмасынан алынған. Ол Юстиниан I билігінің соңында жазылған және үлкен күмбезді қайта қалпына келтіргеннен кейін шіркеудің қайта ашылуын атап өту үшін, 6 қаңтар 563 жылы Богоявление күнінде оқылған болуы мүмкін. Паулустың айтуынша, Ая София ғибадатханасы "үлкен шіркеудің шығыс аркасында қансыз құрбандықтарға арналған орынмен қоршалған". Яғни, ол шығыс жартылай күмбездің ұзындығын созып, апсидіні қосады, бірақ экседранды (қабырғадағы жартылай дөңгелек ойыс) қоспағанда. Альтарьдың үш жағында төртбұрышты жоспар бойынша орналасқан, негізінен басына дейін шамамен 4,94 метр болатын күміспен қапталған он екі мәрмәр бағана орнатылған. Олардың үстінде көлденең антамент орнатылған. Апсидке үш есіктен кіруге болады, орталық есігі қалған екеуінен үлкен. Алдыңғы ғалымдар барлық бағаналар мен барлық есіктер апсидке параллель бір сызықта тұрды деп ұсынғанмен, қазіргі реконструкциялар орталық порталдың нефе қарағанын көрсетеді, ал кіші есіктер төртбұрышты жоспардың екі жағында орналасқан. Бағаналардың арасында биіктігі 1,00 - 1,10 метр болатын күміспен қапталған мәрмәр плиталар орналасқан. Олардың үстіне Юстиниан мен Феодораның (VI ғасыр) монограммалары, Феодораның бірнеше жыл бұрын қайтыс болғанына қарамастан, сондай-ақ ортасында көптеген қарулы айқышпен оюланған. Архитравтың ортасында Мәсіхтің медальоны орналасқан. Оның екі жағында періштелердің, пайғамбарлардың, елшілердің медальондары болды, соңында, Мәриям Ана. Архитравтағы ою-өрнектер діни рәсімдермен тығыз байланысты. Ая Софияға шамамен замандас тағы бір ғибадатхана – бұл Юстинианның күмбезді айқыш ретінде қайта салған Эфестегі Иоанн шіркеуі. Қасиетті Иоаннның қабірі киелі үйдің ішкі бөлмесінде болғандықтан, оның бір жақтағы есігінің үстінде Иоанн Богословтың аты жазылған. Әулие Иоанн Крестительдің суреті Ая София ғибадатханасының екінші есігінің үстінде ойылып қойылған болса керек, өйткені ол шіркеудің литургиялық жазбаларында айқын көрінеді. Қалай болғанда да, ғибадатханалардың көпшілігі бірдей негізгі дизайнды ұстанды. Олар әдетте бір түсті мәрмәрден оюланған, бірақ кейбіреулері, Ая София сияқты, қымбат металдармен жабылған, ал басқалары көп түсті мәрмәрден жасалған. Плиталарға көбінесе өсімдіктер мен жануарлардың бейнелері, ал архитравтарға Құдайдың, Мәриямның және әулиелердің бейнелері ойылып салынған. Ғибадатхананың бейнелі безендіруі негізінен архитравқа шоғырланды, бастапқыда оюлы бюстермен. Бұл Юстинианнан бастап Византияның орта кезеңінде жалғасты, бұл Фригиядағы Себастедегі 10-ғасырлық қазбалардан көрінеді, онда мәрмәр ғибадатхана табылды, оның антаменты әулиелердің бюстерімен жабылған. Иконаларды қорлаудан бұрын ғибадатхананың бағаналарынан ілу туралы куәліктер бар. Константинополь патриархы I Никефор 806 жылдан 815 жылға дейін Антиретиктерінде бағаналардан және ғибадатхана қақпасынан ілінген көшпелі иконаларды сипаттайды. Маңызды көшпелі және алып иконалар да ғибадатхананың алдына қойылды, мысалы, 11 ғасырлық Нерзейдегі Әулие Пантелеймон шіркеуінде.

The chancel barriers are also known in archaeology as chancel screens. Archaeological evidence for an early templon comes from the Cathedral of St. John at Stoudios in Constantinople, a basilica dedicated to John the Baptist, built around 463. The chancel barrier surrounded the altar in a π shape, with one large door facing the nave and two smaller doors on the other sides. Twelve piers held chancel slabs of about 1.6 meters in length. The height of the slabs is not known. The chancel barrier was not merely a low parapet (a short wall); remains of colonnettes have been found, suggesting that the barrier carried an architrave on top of the columns. The enclosure around the altar was in early times called an Ambitus Altaris, and their railings were called cancelli, sometimes with columns or arches bearing curtains. According to St. Gregory of Tours, these curtains were also painted and embroidered with sacred images in France, and noted the presence of chancel screens in the apse of the Church of St. Pancras near Rome, and the Hagia Sophia in Constantinople. Pope Leo III also erected a pure silver chancel screen during the reign of Charlemagne. The 9th century Basilica of St. Mary Major had a screen of six purple marble columns topped with an architrave of white marble, from which hung veils. A lower barrier of silver columns projected outward from the screen. Many fragments of a marble templon have been discovered on the Temple Mount in Jerusalem. Though there is some architectural and archaeological evidence of early templa, the first and most detailed description of a templon comes from a poem by Paul the Silentiary, describing Hagia Sophia in Constantinople. It was composed near the end of Justinian I’s reign and was probably recited on Epiphany, January 6, 563, celebrating the reinauguration of the church after the reconstruction of the great dome. Hagia Sophia’s templon surrounded, according to Paulus, "such space as was reserved in the eastern arch of the great church for the bloodless sacrifices". That is, it stretched the length of the eastern semidome, including the apse but excluding the exedrae (half dome recesses in a wall). Twelve silver covered marble columns of approximately 4.94 meters from base to capital were arranged on three sides of a rectangular ground plan around the altar. A horizontal entablature rested upon these. Three doors allowed entry to the apse, the central one larger than the other two. Though earlier scholars have proposed that all columns and all doors were in a single line parallel to the apse, modern reconstructions show the central portal facing out to the nave with the smaller doors each located on the other sides of the rectangular plan. In between the columns were slabs of marble covered in silver about 1.00 to 1.10 meters tall. On them had been carved the monograms of Justinian and Theodora (6th century), even though Theodora had been dead for several years, as well as a many armed cross in the center. On the center of the architrave was a repoussé medallion of Christ. On either side of Him were medallions of angels, the Prophets, the Apostles, and finally the Virgin Mary. The carvings on the architrave were deeply tied to the liturgy. Another templon roughly contemporary to Hagia Sophia's is that of the church to St. John of Ephesus, rebuilt by Justinian as a domed crucifix. There was an inscription to St. John the Theologian over a side door, since the crypt of the saint was within the enclosed sanctuary. St. John the Baptist was probably carved over the other door of the templon of Hagia Sophia, since he features prominently in liturgical writings of the church. In any case, the majority of templa followed the same basic design. They were usually carved of monochrome marble, though some, like Hagia Sophia's, were covered in precious metals and others used polychrome marbles. The slabs were often carved with vegetal or animal patterns and the architraves with busts of God, the Virgin, and the saints. Figurative decoration on the templon was mainly concentrated on the architrave, initially with carved busts. This continued from the time of Justinian into the middle Byzantine period, as shown from a 10th century excavation in Sebaste in Phrygia, which uncovered a marble templon whose epistyle is covered with busts of saints. There is evidence that icons were hung from the columns of the templon prior to iconoclasm. Nicephorus I, Patriarch of Constantinople from 806 to 815 describes portable icons hung from columns and the gate of the templon in his Antirretikoi. Important portable and colossal icons were also placed in front of the templon, as in the 11th century church of Saint Panteleimon in Nerzei.

Эволюция

Храмдар 6, 7 және 8-ғасырларда Каппадокиядан басқа византиялық шіркеулердегі барлық басқа түрдегі ғибадатхана тосқауылдарының орнын біртіндеп алды. 10 ғасырда тастан қашалған шіркеулерде апсиданы нефеден қарапайым ағаш тосқауыл бөліп тұрды, бірақ 11 ғасырдың соңына қарай храм стандартқа айналды. Бұл Константинопольдегі Ұлы Ая София шіркеуіне деген құрмет пен еліктеудің нәтижесі болуы мүмкін, алайда бағаналы тосқауыл түрі Ая Софиядан бұрын пайда болған. Храм иконалар мен суреттерді архитравқа бекіту арқылы ортағасырлық храмға айнала бастады. Осы суреттердің ең жақсы сақталғандары Мысырдағы Синай тауындағы Әулие Екатерина монастырында сақталған. 12 ғасырдың соңындағы храм сәулесінде он екі канондық мерекелер бейнеленген, ал Дезис (таққа отырған Мәсіх, Мәриям мен Жақия Шомылдыру рәсімінен өткен) Лазардың қайта тірілуі мен Лазар көрінісінің арасында орналасқан, бұл бейне литургиялық дәстүрге сәйкес Лазар көрінісін Ұлы апта бейнелерімен байланыстырады. Империяның барлық аймақтарынан осындай бірнеше жазулар қазылып алынды, олардың ешқайсысы 12 ғасырдан бұрынғы емес, бұл архитравтағы бюстерден көрікті безендіруге өтуді көрсетеді. Бұл жаңа көркем стиль иконоборшылықтан кейінгі византиялық бейнелеу өнеріндегі литургиялық элементтердің артуын көрсетеді. Орта византиялық кезеңнің көп бөлігінде колоннеттер арасындағы кеңістік иконалармен емес, маталармен толтырылған. Николаос Андидорм өзінің "Протеория" еңбегінде "есіктердің жабылуы және олардың үстіне мата жабу" туралы айтады. Ортағасырлық храмда ең көп таралған бейне Дезис болған сияқты. Оның танымалдығының себебі – дұғаның тиімділігі мен Соңғы соттың қаупін көрсететін қарапайымдылығы мен әдемілігі ғана емес, сонымен қатар меценаттың талғамына сәйкес қосымша көріністер мен кейіпкерлерді қосу мүмкіндігі болды, мысалы, Әулие Екатерина монастырында Дезистің екі жағында Әулие Евстратийдің өмірінен көріністер бейнеленген. Проскинетария (үлкен иконалар) ортағасырлық храмның безендірілуінде маңызды рөл атқарды, храмды қоршаған бағаналарға орнатылған монументалды бейнелер немесе экранның алдындағы көшірілмелі бейнелер түрінде. Осы екі түрдегі проскинетариялар Кипрде, Лагудерада (қазір Никосиядағы архиепископ сарайында) және Сент-Неофитоста сақталған. 11-14 ғасырлар аралығында иконалар мен проскинетариялар храмның бағаналар арасындағы кеңістіктерге орналастырыла бастады. 1261 жылы жаулап алғаннан кейін ортағасырлық храмға жасалған ою-өрнектер дөңгелек мүсінге жақындады. Осы кезеңнен бастап алғашқы ағаштан жасалған храмдар немесе иконостастар жасалды. Олардың көпшілігі үш деңгейлі иконалық безендірудің тұрақты жоспарына ие болды: жергілікті, Дезис және мерекелік деңгейлер. Алғашқы орыс үлгілері кеуде биіктігінде болды және грек тілінде "тораксис" деп аталды. Толық биіктіктегі иконостас 15 ғасырда стандартқа айналды және, мүмкін, 14 ғасырғы хесихаст мистикасымен және орыстардың ағаштан ою жасау шеберлігімен байланысты. Бірінші төбе биіктігіндегі, бес деңгейлі орыс иконостасы 1405 жылы грек Феофан Мәскеу Кремліндегі Аян кафедралы соборы үшін жасалған, ал көп ұзамай оның шәкірті Андрей Рублев 1408 жылы Владимирдегі Успение кафедралы соборында оны көшірді.

The templon gradually replaced all other forms of chancel barriers in Byzantine churches in the 6th, 7th, and 8th centuries except in Cappadocia. As late as the 10th century, a simple wooden chancel barrier separated the apse from the nave in the rock cut churches, though by the late 11th century, the templon had become standard. This may have been because of the veneration and imitation of the Great Church Hagia Sophia in Constantinople, though the columnar form of chancel barrier does predate Hagia Sophia. The templon began to change forms to the medieval templon with the attachment of icons and painted scenes to the architrave. Some of the best preserved of these images are from the Saint Catherine's Monastery on Mount Sinai in Egypt. The late 12th century templon beam shows twelve canonical feast scenes, with the Deesis (Christ enthroned, flanked by Mary and St. John the Baptist) located in the middle between the Transfiguration and the Raising of Lazarus, linking the scene of Lazarus with the Holy Week images according to liturgical practice. Several epistyles of this form have been excavated throughout the empire, none earlier than the 12th century, indicating a change from busts on the architrave to scenic decoration. This new scenic style is representative of the increasing liturgification in Byzantine representational art after iconoclasm. During most of the Middle Byzantine period, the space between the colonnettes was not filled with icons but with curtains. Nicholaos Andidorum describes in his Protheoria "the shutting of the doors and the closing of the curtain over them". The most widespread image on the medieval templon seems to have been the Deesis. Its popularity arose from not only its simplicity and elegance, suggesting the efficacy of prayer and the threat of the Last Judgment, but also because it could be easily adapted to the patron's tastes with the addition of secondary scenes and characters, as in the Saint Catherine's Monastery where scenes from the life of St Eustratios appear on either side of the Deesis on a templon beam. Proskynetaria (large icons) also played a major part in the decoration of the medieval templon, either as monumental images placed on the piers flanking the templon or as portable images in front of the screen. Proskynetaria of both these types still exist in Cyprus, from Lagoudera, now in the Archbishop's Palace in Nicosia, and in St Neophytos. Sometime between the 11th and 14th centuries, icons and proskynetaria began to be placed in the intercolumnar openings on the templon. After the reconquest in 1261, carving on the medieval templon approached sculpture in the round. From this period, the first wood carved templa, or iconostases, were produced. They for most part had a fixed program of icon decoration with three levels: the Local, the Deesis, and the Festival tiers. Early Russian versions were at chest height, and called "thoraxis" in Greek. The full height iconostasis became standard in the 15th century, and probably owes more to 14th century Hesychast mysticism and the wood carving genius of the Russians than anything else. The first ceiling high, five leveled Russian iconostasis was designed for the Cathedral of the Annunciation in Moscow Kremlin by Theophanes the Greek in 1405, and soon copied by his assistant Andrey Rublyov in the Cathedral of the Dormition in Vladimir in 1408.

Галерея

Шіркеулердегі қолданыстағы иконостас суреттері. Бірқатарында бағаналардың арасына иконалар қойылған.