Кіріспе

Ортағасырлық Дафни монастыры Афинада.

Дафни немесе Дафни (қазіргі грек тілінде: Δαφνί; Катаревусада: Δαφνίον, Daphnion) – Афинаның орталық бөлігінен солтүстік-батысқа қарай, Чайдари қалашығында, Афина даңғылының (GR 8A) оңтүстігінде орналасқан он бірінші ғасырға жататын Византия монастыры. Ол Елеусиске дейінгі қасиетті жолдың жанында, сол аттас орманның ішінде жатыр. Орманның ауданы лавр тоғайын қоршап тұрады. "Дафни" – қазіргі грек тіліндегі атау, "лавр тоғайы" деген мағынаны білдіреді және Дафнион (Lauretum) сөзінен туындаған. Дафни монастыры, Дельфи маңындағы Хосиос Лукас және Хиос аралындағы Неа Мони сияқты танымал монастырлармен бірге, маңызды тарихи және сәулеттік құндылығы үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Бұл монастырлар орта византиялық сәулет өнерінің шедеврлері саналады және әсіресе ішкі кеңістіктеріндегі әсем алтын мозаикаларымен ерекшеленеді.

Тарих

Дафни монастыры біздің заманымыздың VI ғасырының соңында готтар 395 жылы шабуыл жасап, қиратқан Аполлон ғибадатханасының орнында салынды. Ескі базилика толығымен бұзылды, бірақ бұрынғы шіркеудің қабырғалары мен ұялары жаңа шіркеу құрылысына енгізілді. Қабырғалардағы ескі фрескалардың іздерінде шиыршық ұстаған, мүмкін император Василий II-нің бейнесі салынған. Шіркеу құрылысында қолданған шеберлік Василий II Константинопольден жұмысшыларды шақырғанын көрсетеді. Олар шіркеудің фасадына готикалық стильдегі жеке монастырь және екі ұшты аркаларын қосты. Дафни монастыры рыцарьлардың көмілуге таңдаған танымал орны болды. 1458 жылы түріктердің келуімен және сұлтан Мехмед II-нің Афинаға сапарынан кейін цистерциандықтар Дафни монастырын тастап кетті, ал Афина герцогтығы таратылды.

Сәулет

Шіркеудің сыртқы жағы клоизон стилінде жасалған, бұл Грекиядағы орта византиялық шіркеулерге тән кең таралған стиль. Мозаиканың түрлі аймақтардан екенін анықтайтын факторлардың бірі қолданылған шынының өзгешелігі. Шыны жергілікті түрде өңделуі немесе басқа аймақтардан әкелінуі мүмкін; Дафни жағдайында шыны осы жерде жасалған деп саналады. Бұл мозаикалар тобы осы кезеңдегі ең маңызды және жақсы сақталған мозаикалық циклдердің бірі болып есептеледі. Олар Константинополь шіркеуіндегі иконографиялық және стильдік тұжырымдамалардың иконографиялық дағдарыстың соңында (843 ж.) қалыптасқандығын көрсетеді. Қалыптастыру, константинопольдік өнерге тән, тақырыптарды таратуда қатаң тұрақтылықты көрсетеді. Византия теологиясында шіркеу ғимараты христиан әлемінің символы болды, ол көктің сұлулығын көрсетуге бағытталған. Византиялық шіркеулерде бейнелерді орналастырудың стандартталған тәртібі болған. Ең қасиетті тұлғалар күмбезде және апсидада бейнеленген, ал төменде күмбез сахналары діни маңыздылығына қарай жоғарыдан төменге орналастырылған. Шіркеуге келгендердің назары бірден ең маңызды және танымал мозаикаға ауады: Күмбездің тәжінен бәрін қадағалайтын Христос Пантократор (Әлемнің Иесі). Ол қатаң жүзімен және тек басы мен иықтары көрінетін қауіпті көздерімен бейнеленген. Бұл медальон жоғары көркемдік сапасымен және «өнердегі ең ұлы туындылардың бірі» ретінде танылады. Мәсіхтің төменгі бөлігінде, шіркеудегі басты тұлға ретінде Мәсіхті жарықтандыратын терезелердің арасында он алты Пайғамбар тұр. Пайғамбарлар ежелгі киім киіп, Мәсіхтің даңқы немесе Екінші Келу туралы мәтін жазылған пергамент ұстап тұр. Күмбездің төрт бөлігінде Иса Мәсіхтің өмірінен алынған төрт көрініс бейнеленген. Крестке айдалу көрінісінде үш тұлға бейнеленген: айқышқа шегеленген Мәсіх, айқышқа шегеленген Мәриям және Жақия, екеуі де айқыштан екі жақта. Тұлғалар бос, алтын фонға қарсы үшбұрыш пішінде орналастырылған. Әрбір тұлға бөлек, бірақ бірімен-бірі байланысты. Бұл теңгерімділік грек мүсіншілерінің ғибадатханалардың фронтондарындағы суреттерін орналастыруына ұқсас. Жақияның суреті бүгілген күйде, салмағы бір аяғында – грек мүсіншілері қолданған поза. Мәсіхтің денесі классикалық, спорттық стильде бейнеленген, бірақ грек мүсіндерінен айырмашылығы, анатомия өмірге сәйкес келмейді. Жақия мен Мадоннаның беттері византиялық стильге тән жазықтыққа және ауыр сызықтарға ие, бірақ олар грек мүсіндерінің тыныштығын көрсетеді. Монастырдың сәні заманның рухынан шабыттанған. Бет-әлпеттер материалдық емес, қатал және эмоциясыз бейнеленген. Денелер ауыр және қатты, бұл епископтардың, монахтардың және шейіттердің иконаларын бейнелеуде жиі кездесетін ерекшелік. Суреттік перспектива, тұлғалардың стильдері мен қимылдары, фигуралардың пішіні, дизайнның қарапайымдығы және алтын мен күміс тессералардан шағылысқан түстердің керемет сұлулығы Дафни мозаикаларын он бірінші және он екінші ғасырлардағы мозаикалардың арасында жалпы византиялық өнердің ерекше үлгілері ретінде ерекшелендіреді.