Кіріспе

Уильям Хоуп Ходжсонның 1912 жылғы романы "Түнгі Ел" – ағылшын жазушысы Уильям Хоуп Ходжсонның қорқыныш және фантастика жанрындағы романы, алғаш рет 1912 жылы жарық көрген. Фантастиканың "өлі Жер" қосалқы жанрына жатады. Ходжсон осы романның "X арманы" (1912) деген қысқа нұсқасын да жариялаған.

Жариялану тарихы

"Түнгі ел" кітабы Ballantine Books басылымымен қалта кітап түрінде қайта жарық көрді, ол 1972 жылдың шілдесінде "Ballantine Adult Fantasy" сериясының 49-шы және 50-ші томдары ретінде екі бөлімге бөлініп жарияланды. Х.П. Лавкрафттың "Әдебиеттегі үркіткіш құбылыстар" атты мақаласында бұл роман "ешқашан жазылмаған ең күшті қорқынышты ойлардың бірі" деп сипатталған. Кларк Эштон Смит осы кітап туралы былай деп жазды:

Кітап жазылған кезде жұлдыздарға қуат беретін энергия көзі белгісіз болған: Лорд Кельвин энергияның Күнді құраған газ бұлтының гравитациялық құлауынан туатынын болжап, осы механизмнің Күнге небары ондаған миллион жыл өмір беретінін есептеген. Осы пікірден бастап, Ходжсон миллиондаған жылдар өткен соң Күннің қараңғырып қалған уақытын суреттейтін роман жазды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кітаптың басында 17 ғасырдағы бір мырза, сүйіктісі Леди Мирдаттың өліміне қайғырып, алыстағы болашақ туралы аян алады, онда олардың жандары қайта қосылады, және ол сол кездегі әлемді болашақ нұсқасының көзімен көреді. Қолданылған тіл мен стиль 17 ғасырға ұқсас, бірақ прозаның ешқандай нақты кезеңге тән ерекшеліктері жоқ, мысалы, диалогтың немесе жеке есімдердің толыққанды болмауы. Ян Белл Джон Милтонның «Жоғалған жұмақ» (1667) эпостық поэмасы Ходжсонның романына ішінара шабыттандырған болуы мүмкін деп болжайды, әсіресе екі туындыны да сипаттайтын қараңғы, зор құлпынайлы тозақтық көріністерді және ірі құрылымдарды (Милтонның Пандемониум ғибадатханасы және «Түнгі елдегі» Соңғы бекініс) ескере отырып. 17 ғасырғы аястың маңызы болашаққа назар аударғандықтан, азаяды. Күн сөнгеліп, Жерді тек вулканизмнің қалдықтары ғана жарықтандырады. Адамзаттың соңғы бірнеше миллионы Соңғы бекіністе жиналған – биіктігі шамамен сегіз миль болатын алып металл пирамида, ол сырттан белгісіз күштер мен Иелердің шабуылына ұшырап тұр. Бұл күштер «әуе тығыны» деп аталатын қалқанмен тоқтатылады, ол «Жер ағыны» деп аталатын жер асты энергиясының көзінен қуат алады. Мыңдаған жылдар бойы пирамиданың жанындағы қараңғыда Күзетшілер деп аталатын алып тірі жандар күтіп тұр. Олар, Доңғалақтың күші әлсіреп, тоқтаған сәт күтуде. Қараңғыда басқа тіршілік иелері де көрінді, олардың кейбіреулерінің шығу тегі белгісіз, ал басқалары бұрын адам болған болуы мүмкін. Ходжсон «Абхуман» терминін бөтен түрлермен араласып немесе өзгерген ортаға бейімделген адамдардан пайда болған, ақылды жандардың бірнеше түрін атау үшін қолданады, ал Соңғы бекіністегілер оларды бұзылған немесе жамандалған деп санайды. Шеңбердің қорғанысын тастау – дерлік нақ өлімге, немесе одан да жаман, жанның жойылуына әкеледі. Баяндаушы ұмытылған Кіші бекіністің тұрғынымен сана байланысын орнатады. Біріншіден, бір экспедиция Жер ағыны таусылған Кіші бекіністің тұрғындарына көмек көрсету үшін аттанады, бірақ апатқа ұшырайды. Содан кейін баяндаушы өзінің бұрынғы махаббатының жаңа өмірге келгені екенін біліп, оны іздеу үшін жалғыз қараңғылыққа шығады. Оқиғаның соңында баястың бастапқы оқиғасына оралу орнына, ерлі-зайыптылардың үйге оралуымен және баяндаушының ең құрметті батырлар қатарына қосылуымен аяқталады.

Х-тің арманы

Романның қысқартылған нұсқасы алғаш рет 1912 жылы Америка Құрама Штаттарында "Poems and a Dream of X" (Нью-Йорк: R. H. Paget, 1912) атты кітапша түрінде, өте шектеулі таралыммен жарияланды. Осы басылымда 200 000 сөзден тұратын роман авторлық құқықты тіркеу мақсатымен 20 000 сөзден тұратын повестьке дейін қысқартылды; сонымен қатар "Көтеріліс" атты повесть, "Прентистің бүліктері" әңгімесінің қысқартылған нұсқасы, және Ходжсонның он үш өлеңі де кірді, бұл өлеңдер кейіннен оның өлімінен кейін жарық көрген өзге поэзия жинақтарына енгізілді. Қысқартылған нұсқа 1977 жылы шектеулі таралыммен қайта басылды, Сэм Московицтің кіріспесімен және Стивен Фабианның түсті иллюстрацияларымен, "Х арманы" (Вест Кингстон, Р.И.: Дональд М. Грант, 1977) деген атаумен.

Пастиш, құрмет көрсетулер және жалғаулар

Грег Бердің Уильям Хоуп Ходжсонға арналған "Барлық рухтардың жолы" атты әңгімесі, Беердің бірнеше романдарының, оның ішінде 1985 жылғы "Эоннан" басталатын, жасанды кеңістік-уақыт құрылымы – Жолға негізделген. Бұл романдардағы қайта оралатын кейіпкер Сер Ольмиге, қатты қате кеткен экспериментті зерттеу міндеті тапсырылады. Эксперимент жасаушылар таза тәртіптің әлеміне қақпа ашуға тырысты, ал аман қалғандар түнгі жерді еске түсіретін хаостық күйге айналған Жолдың бір бөлігінде тұтқындалып қалды. Грег Бердің тағы бір туындысы, 2008 жылғы "Уақыт соңындағы қала", "Түнгі жермен" сюжеттік элементтерін бөліседі және Соңғы Безектің нақты айтылуымен Уильям Хоуп Ходжсонның өзіне сюжет желісінде эпизодтық рөл береді. Уильям Хоуп Ходжсонның "Түнгі жерлер: мәңгілік махаббат" (2003) және "Уильям Хоуп Ходжсонның түнгі жерлері: құлаудың қорқыныштары" (2007) атты әңгімелер жинақтарында "Түнгі жер" мен "Шекарадағы үй" әлемдерін біріктіретін әңгімелер бар. Үшінші жинақ ("Қараңғылық күндері" деп аталатын) 2008 жылы әлі дамып жатқан. Бірінші жинақ 2004 жылы Британдық Фантазия Қоғамының "Ең үздік антология" номинациясы бойынша Британдық Фантазия сыйлығына ұсынылды. Джеймс Стоддардтың 2011 жылғы "Түнгі жер, қайта айтылған оқиға" романы – "Түнгі жердің" қайта баяндалуы, түпнұсқаның көне тілін оқуға құштар болмайтын қазіргі оқырмандарға арналған. "Түнгі жердің" оқиғасын сақтай отырып, ол басты кейіпкердің атын атау, қысқа эпизодтар қосу және диалогтарды пайдалану арқылы түпнұсқадан ерекшеленеді (ал түпнұсқада диалог болған жоқ). Стоддардтың қайта жазуының екінші тарауының алғашқы нұсқасы Уильям Хоуп Ходжсонның "Түнгі жерлер: мәңгілік махаббат" жинағында жарияланған. Джон К. Райттың 2014 жылғы "Түнгі жерде оянған" кітабы – Касталия Хаус баспасынан шыққан, "Түнгі жер" әлемінде өтетін жаңа әңгімелер жинағы. Көптеген фанфиктер (сондай-ақ фан-арт және музыка) Ұлыбританиядағы "Түнгі жер" веб-сайтында жиналған.