Кіріспе

1872 жылы жазылған Сэмюэл Батлердің "Ереухон: немесе, Таудың Ар жағы" (/ɛ//r//ɛ//ʍ//ɒ//n/) романы – ағылшын жазушысы Сэмюэл Батлердің 1872 жылы анонимді түрде жарық көрген, басты кейіпкер ашқан және зерттеген, құрамындағы елде өтетін туындысы. Бұл кітап Виктория дәуірі қоғамын сатиралайды. Романның Ереухонды ашумен байланысты алғашқы таралары Батлердің Жаңа Зеландиядағы өмірлік тәжірибесіне негізделген. Ол онда жас кезінде Месопотамия шаруашылығында төрт жылға жуық (1860–64) қой шаруасы болып жұмыс істеген, Оңтүстік аралдың ішкі аймақтарын зерттеген және осы туралы "Кентербери қонысындағы алғашқы жыл" (1863) еңбегінде жазған. Роман – Дарвиннің жақында жарияланған "Түрлердің шығу тегі" (1859) еңбегінің және Өнеркәсіптік революция кезінде (18-19 ғасырлар) жасалған машиналардың ықпалымен жасанды интеллект идеяларын зерттеген алғашқы туындылардың бірі. Атап айтқанда, "Машиналар кітабы" деп аталатын үш тарауда машиналардың санасы және өздігінен көбейетін машиналардың қауіпті идеялары талқыланады.

Мазмұны

Кітаптың көп бөлігі Эревонның сипаттамасынан тұрады. Осы мемлекеттің мәніті екіұшты болуға арналған. Көзге көрінетін болса, Эревон – утопия сияқты, бірақ көп ұзамай мұның керісінше екені анық болады. Дегенмен, Эревонның кемшіліктеріне қарамастан, ол Джордж Оруэллдің "1984" (1949) романында бейнеленгендей дистопия емес. Сатирикалық утопия ретінде Эревон кейде Джонатан Свифттің "Гулливердің саяхаттары" (1726) классикалық романымен салыстырылады; осы соңғы жағдайдағы Утопия бейнесі сол кездегі Британ империясының өзіне қатысты көзқарасымен де үлкен ұқсастықтарды көрсетеді. Оны Уильям Морристің "Жаңалықтар алыстан келді" (1890) романымен де салыстыруға болады. Эревон Виктория дәуірі қоғамының түрлі жақтарын, оның ішінде қылмыстық жазаны, дінді және антропоцентризмді сатира арқылы сынайды. Мысалы, Эревон заңдары бойынша, қылмыскерлерге ауру адамдарға қарағандай қаралады, ал ауру адамдарға қылмыскерлерге қарағандай қаралады. Эревонның тағы бір ерекшелігі – машиналардың жоқтығы; бұл эревондықтардың машиналардың қауіпті болуы мүмкін деген кең таралған пікіріне байланысты.

Машиналар кітабы

Батлер "Машиналар кітабы" деп аталатын "Эревон" атты үш тарауды, Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласында жаңадан жариялана бастаған "Пресс" басылымына жариялаған бірнеше мақалаларынан құрады, оның ішінде "Машиналар арасындағы Дарвин" (1863) мақаласы да бар еді. Батлер машиналардың табиғи іріктеу арқылы санаға ие болу мүмкіндігі туралы алғаш жазған адам болды. Көптеген адамдар мұны әзіл ретінде қабылдады, бірақ Батлер екінші басылымға жазған алғы сөзінде: "Мен сыншылардың кейбір жағдайларда машиналар туралы тарауларды Дарвин мырзаның теориясын күлкіге айналдыру әрекеті ретінде қарағанына өкінемін. Менің ниетімнен мұндай нәрсе алыс емес, және Дарвин мырзаға күлуге тырысудан да жағымсыз нәрселер аз" деп жазды.

Кейіпкерлер

Хиггс: Эревон қоғамының мәнісін оқырманға жеткізетін баяндаушы. Шоубок (Кахабука) – Хиггсті тауға жетелеуші; ол эревондықтардан қатты қорқатын жергілікті тұрғын. Соңында Хиггсті тастап кетеді. Йрам – Хиггстің түрме сақшысының қызы, ол Хиггс Эревонға алғаш келгенде оған күтім жасайды. Оның есімі Мэри сөзінің кері жазылуы. Сеньо Носнибор – Хиггс түрмеден босатылғаннан кейін оны қабылдаған адам; ол Хиггс өзінің үлкен қызына үйленеді деп үміттенеді. Оның есімі Робинсон Джонс сөзінің кері жазылуы. Зулора – Сеньо Носнибордың үлкен қызы – Хиггс оны ұнамайды, бірақ оның әкесі Хиггс оған үйленеді деп үміттенеді. Оның есімі Аролуз сөзінің кері жазылуы. Ароухена – Сеньо Носнибордың кіші қызы; ол Хиггске ғашық болып, онымен бірге қашып кетеді. Махаина – алкоголизмнен зардап шегетінімді айтатын, бірақ мінезі нашар әйел. Идгрун – эревондықтардың түсініксіз қадірлі құдайы. Оның есімі Грандидің анаграммасы (Томас Мортонның "Жылдамдатылған жұмыс" пьесасындағы Гранди ханым кейіпкерінен).

Қабылдау

1945 жылы жасалған радио хабарламасында Джордж Оруэлл кітапты жоғары бағалап, Батлер "Эревон" жазған кезде, машиналардың пайдалы болғанымен қатар қауіпті де болатынын көру үшін өте күшті қиял қабілеті қажет болғанын айтты. Ол осы романды, бірақ оның жалғасын – "Эревонда қайта қарау" кітабын ұсынбады.

Басқа қолданыстар

С. Льюис кітапқа өзінің "Жазалау теориясының гуманитарлық аспектілері" атты эссесінде сілтеме жасайды, ол автор өлгеннен кейін жарық көрген "Құдай докта" (1970) жинағында жарияланған. Олдос Хаксли кітапқа өзінің "Арал" (1962) және "Сезім қабылдауының есіктері" (1954) романдарында, сондай-ақ Агата Кристидің "Нилдегі өлім" (1937) романында сілтеме жасайды. Кітаптың бір данасы Элизабет Боуэннің "Мысық секірді" (1934) атты әңгімесінде кездеседі. 1994 жылы Амстердамдағы бұрынғы югослав жазушыларының тобы, Югослав жазушыларының эмигранттар орталығын құрғаннан кейін, әдеби журналдың бір ғана нөмірін шығарды. 1973 жылғы "Дельфин күні" фильмінде "Эревон" атты қайық бейнеленген. Жаңа Зеландияның дыбыс өнері ұйымы Audio Foundation 2012 жылы Брюс Расселл редакциялаған "Erewhon Calling" атты антологияны жариялады. 2014 жылы Жаңа Зеландия суретшісі Гавин Хипкинс Батлердің кітабы негізінде түсірілген "Эревон" атты толық метражды фильмін шығарды. Ол Жаңа Зеландия халықаралық кинофестивалінде және Эдинбург өнер фестивалінде көрсетілді. "Доктор Ху" сериалының 2017 жылғы маусымның екінші эпизоды "Жұмбақ күлімдеуде" Доктор мен Билл "Эрехвон" атты ғарыш кемесін зерттейді. Эпизод авторы Фрэнк Коттрел Бойс әліпбидегі шағын айырмашылықтарға қарамастан, бұл сілтеме Батлердің романына жасалғанын растады. Карл Поппердің "Ашық қоғам және оның жаулары" кітабының бірінші бетінде Батлердің мына сөзі келтірілген: "Еревониялықтардың қарапайым және ұзақ шыдамды халық екені көрінеді, оларды жеңіл басқаруға болады және олар философ пайда болғанда логиканың құрбанына шақыруға дайын, ол оларды олардың қазіргі институттары ең қатаң моральдық принциптерге негізделмегеніне көндіреді". "Эревон" – Дэвид Бриннің 1990 жылғы "Жер" романындағы әскери ғарыш станциясы Реган станциясына АҚШ астронавттары берген ресми емес атау. Франк Герберттің "Дюна" романындағы "ойлайтын машиналарды" жою үшін жүргізілген науқан "Батлерлік жихад" деп аталады. Erewhon – Лос-Анджелестегі табиғи тағамдар дүкені, ол 1966 жылы Бостонда құрылған. Erewhon – 2018 жылы Лиз Горински құрған тәуелсіз фантастикалық әдебиеттерді басып шығару компаниясы. Oneohtrix Point Never-дің 2023 жылғы альбомындағы "A Barely Lit Path" музыкалық видеосында Erewhon кітабының көшірмесі маңызды рөлде ойнайды.