Кіріспе

Жюль Верн жасаған кейіпкер Капитан Немо (/n//eː//m//oʊ/; сондай-ақ Принц Даккар деп те аталады) – француз жазушысы Жюль Верн (1828–1905) құрастырған кейіпкер. Немо Верннің екі ғылыми-фантастикалық кітабында, «Теңіз астындағы жиырма мың шақырым» (1870) және «Сырлы арал» (1875) романдарында кездеседі. Ол сондай-ақ Верн мен Адольф д’Энеридің бірлескен «Қол жетпес саяхат» (1882) пьесасында да қысқаша көрінеді. Немо – құпиялы тұлға. Бастапқыда ұлты белгісіз болғанмен, кейін Үндістан раджасының ұлы екені айтылады. Ол ғылыми көреген, Nautilus теңіз астындағы кемесінде теңіздердің түбін шарлайды. Кеме әртүрлі елдерде жасалған бөліктерден құрастырылып, жасырын мекенжайға жеткізілген. Капитан кек алуға құштар және империализмді жек көреді. Верн Немоның өмірбаянында Костюшко көтерілісі мен 1857 жылғы Үндістан көтерілісі сияқты империализмге қарсы күрестерге сілтемелер жасаған. Немо Верннің романдарының көптеген киноадаптацияларында Джеймс Мейсон, Герберт Лом, Патрик Стюарт, Насеруддин Шах, Бен Кросс, Омар Шариф және Майкл Кейн сияқты белгілі актерлермен сомдалды. Ол басқа авторлардың романдарына да енді, мысалы, Алан Мур мен Кевин О’Ниллдің «Ерекше джентльмендер лигасы», Филип Хосе Фармердің «Филеас Фогтың басқа күнделігі», Кевин Дж. Андерсонның «Капитан Немо: қараңғы генийдің керемет тарихы», Томас Ф. Монтелоненің «Құпия теңіз» және Говард Родманның «Ұлы шығыс» кітаптарында пайда болды.

Этимология

Немо латын тілінде "ешкім" немесе "ең бірі де жоқ" деген мағынаны білдіреді. Немо – бұл ежегі грек тіліндегі "Оутис" ("Ешкім") сөзінің латынша аудармасы, грек мифологиясындағы теңіз саяхатшысы Одиссей Циклоп Полифемді алдау үшін қолданған псевдонимі. Бұл мағына кітапта да көрінеді, себебі "Сырлы арал" романында Сайрус Смит оны капитан Немо деп атағанда, ол: "Менің атым жоқ!" деп жауап береді.

Ойдан шығарылған кейіпкер өмірбаяны

"Екі мың лига теңіз астында" кітабында Немо тарихының аз ғана егжей-тегжейінің арасында оның империализмге деген жек көруі және жылдар өте келе жақындарының қазасына байланысты күйреуі ең бастысы болып табылады. "Теңіз астынан 20 000 лига" романында капитан Немо әлі үнділік ретінде сипатталмаған, тіпті оның ұлты белгісіз. Бұл автор мен баспагер арасындағы осы мәселе бойынша туған даудың нәтижесі болды. "Сырлы арал" романында капитан Немо өзін Бундельханд индус раджасының ұлы, 1767-1799 жылдар аралығындағы англо-майсур соғыстарымен және майсурлық ракета технологиясымен танымал Майсур патшалығының мұсылман сұлтаны Фатех Али Хан Типуның ұрпағы – Дакар ханзадасы деп таныстырады. 1857 жылғы Үндістан көтерілісінде Дакар отбасы мен патшалығын жоғалтқаннан кейін ханзада ғылыми зерттеулерге берілді, соңында "Наутилус" кемесін жасап, жеті теңізде адал ізбасарларымен бірге жүзді. Олар мұхиттың әртүрлі кеме апаттарынан, әсіресе Виго шығанағы шайқасында батып кеткен испандық қазына флотының қалдықтарынан алтын-күміс жинады. Алайда, Жюль Верннің бастапқы ниеті капитан Немоны поляк етіп көрсету болған, ол Ресей империясының Польшаны басып алуына қарсы өткен қаңтар көтерілісіне қатысқан. Бірақ баспагер Пьер Жюль Гетцель орыс кітап нарығын жоғалтудан қорқып, бұған қарсы болды: кітап Ресей цензурасынан тыйым салатын еді. Сонымен қатар, Гетцель бұл кітап француз-орыс қарым-қатынасына зиян келтіреді деп ойлады. Немо экипажына адал және оның мүшелері су бетіндегі кемемен болған құпия соқтығысу немесе Кариб теңізіндегі алып кальмардың шабуылынан қаза тапқанда терең қайғыға батады. Ол "Сырлы арал" романындағы кемеден құлағандарға да мейірімділікпен қарады, сондай-ақ қайтыс болған әйелі мен балаларына деген терең сезімін сақтайды. Осы трагедиялық оқиғаларға қарамастан, ол ашуын сирек білдіреді. Керісінше, ол өте батыл адам, акулалар мен кальмарлармен күресуден бастап, Антарктида мұздықтарынан "Наутилус" кемесін босатуға дейін кез келген төтенше жағдайда бастама көтеріп, жетекшілік етеді – бұл оттегі қорының азаюын және қатарынан сегіз сағаттық жұмыс істеуді талап еткен қиын сынақ болды. Ароннакс оған Атлантиданы ашқандығын де жатқызады. Талантты инженер Немо "Наутилус" кемесін, оның электр қозғалтқыштары мен навигациялық жүйелерін жобалап, жасады. Оларды ерекше шеберлікпен пайдаланып, мұхиттың ең қиын су асты жолдарынан, мысалы Антарктида мұздықтарының астындағы жолдардан және Суэц бұғазының астындағы ойдан шығарылған туннельден өтті. Оның теңіз биологиясы туралы терең білімі бар, және профессор Ароннакс осы саладағы беделін құрметтегендіктен, профессор "Наутилус" кемесіне жіберілгеннен кейін олармен достық қарым-қатынас орнатты. Сонымен қатар, Немо көп тілді біледі, кітапханадағы барлық кітаптарды тіліне қарамастан оқи алады. Ол "Екі мың лига теңіз астында" романында тілдік шеберлігін көрсетеді, онда Ароннакс және тағы екі кейіпкер оған француз, ағылшын, неміс және латын тілдерінде сөйлейді, ал ол барлық төрт тілді де түсінеді. Бұдан басқа ол үнді тілдерін – хинди, каннада, тамил, телугу, малаялам, сондай-ақ грек тілін біледі. Сонымен қатар, Немо өзінің және экипажының бір-бірімен қарым-қатынас жасау үшін қолданатын жаңа тілді ойлап тапты.

Хронологиялық айырмашылықтар

"Жырық мың саяхат теңіз астында" кітабы алғаш рет 1870 жылы жарық көрді және 1866 жылдан 1868 жылға дейінгі жылдардағы "Наутилус" кемесінің іс-әрекеттерін баяндайды. "Сырлы арал" кітабы 1875 жылы жарық көрді, бірақ Америка Азамат соғысы аяқталғаннан кейінгі жылдарда, яғни 1865 жылдан 1869 жылға дейін өтеді. Алпыс жасқа жуық қарт адам ретінде сипатталатын капитан Немо, өзінің теңіз астындағы саяхаттарын бұрынғы кітапта көрсетілген мерзімнен он алты жыл бұрын жасағанын мәлімдейді. Шындығында, "Жырық мың лига теңіз астында" атты алғашқы француздық қатты мұқабалы басылымда (Пьер Жюль Гетцельдің 1871 жылы жарық көрген сегіздік форматындағы басылымы) баспагерлердің немесе тіпті Гетцельдің өзінің жасаған кішкентай қателері бар – ол кейде Верннің рұқсатынсыз редакция жасағандай көрінеді. Дегенмен, осы кітап пен "Сырлы арал" арасындағы уақыт бойынша келіспеушіліктер кітап жарық көрген сәттен бастап-ақ болған сияқты. Бұл Гетцельдің Верннің кейінгі романы үшін бастапқы идеясын түбегейлі өзгертуге талап етуінен туындаған болуы мүмкін, кейбір ғалымдардың пікірінше, ол бастапқыда капитан Немоны кіріктіруді жоспарламаған.

Танымал мәдениетте

Алан Мур мен Кевин О'Ниллдің "Ерекше мырзалар лигасы" комикстерінде капитан Немоның ханзада Даккар ретінде үнділік тегіне баса назар аударылады, бірақ оның діни танымы индуизм мен сикхизм арасында анықталмайды. Журналист Шрея Ила Анасуя Мурдың Немосын "турбан киген Калиге табынатын, өзін сикх деп санамайтын адам ретінде бейнеленген" деп жазады. "Немо" атағын кейінірек ханзада Даккардың ержүрек қызы Джанни Даккар мұраға алады. Nemo – Cinnamon жұмыс үстелінің ресми файлдық басқарушысы; атауы Nautilus файлдық басқарушысынан алынған, ол одан туындаған. Польшалық әнші Богдан Гайковский, әсіресе 1980 жылдары танымал болды, "Капитан Немо" сахналық есімімен жазуды бастады. 1990 жылы Dive тобы Верн кейіпкеріне негізделген "Капитан Немо" атты алғашқы синглын шығарды. Сара Брайтман бұл әнді 1993 жылы шыққан Dive альбомында орындады. Жапондық отоме визуалды романы "Код: Қайта туудың қамқоршысы" (Code: Realize Guardian of Rebirth) Немо есімді ғалымды көрсетеді. Немо ойында "Наутилус" деп аталатын әуе кемесін жасайды. Ол Жюль Верннің тағы бір романына сілтеме жасайтын инженер Импей Барбиканды өзінің ең басты ғылыми қарсыласы деп санайды. Жапондық мобильді ойын Fate/Grand Order капитан Немо есімді салт атты қызметшіні ұсынады. Немо "Наутилус" сиқырлы суасты кемесімен Бос кеңістікте жүзеді. Кевин Дж. Андерсон "Капитан Немо: Қараңғы генийдің тамаша тарихы" (2002) кітабын жазды. 2006 жылы Джейсон ДеАнжелис жазған "Капитан Немо" графикалық романы (Seven Seas, ), Ватерлоо шайқасында Наполеон жеңілмей, әлемнің көп бөлігін бағындырған әулет құрған балама уақыт белдесінде өтеді. Француз билігінің мәлімдемесіне сәйкес, капитан Немо 1873 жылы "өлтіріліп, оның қарғыс атқан Наутилусы батып кеткен", ал жиырма жылдан кейін оның ұлы (әкесімен бірдей есімді) экипажымен бірге Наутилус II кемесінде Наполеон IV күштеріне қарсы әкесі қолданған тактиканы пайдаланады. Ол өзінің экипажымен бірге сүңгіген Лемурия аралындағы маржан қабірінде жерленген. Рик Риорданның 2021 жылғы "Құрқықтың қызы" романы капитан Немоның екі ұрпағын басты кейіпкер және қарсыласы ретінде бейнелейді. "Space Strikers" анимациялық сериалы (француз тілінде 20 000 Lieues dans l'espace; аудармасы: "20 000 шақырым ғарышта") түпнұсқа капитан Немоның ұрпағын көрсетеді, ол ғарыш кемесінің экипажына Жер мен басқа планеталарды Master Phantom зұлым күштерінен азат ету үшін жасалған жорықта жетекшілік етеді. Альберто Каваннаның "Ешкім жоқ" романында (түпнұсқа атауы nessuno, Mursia, Италия, 2020) Немо – Джон Дигби, Корольдік теңіз күштерінің адмиралы, қайтыс болған құрылысшы "Наутилус" капитаны етіп тағайындалады. Капитан Немо Оскар Эскивиастың "Invitación al viaje" (2023) әңгімесінде басты кейіпкер ретінде пайда болады.