Кіріспе

Герберт Джордж Уэллс (21 қыркүйек 1866 – 13 тамыз 1946) – ағылшын жазушысы. Көптеген жанрларда шығармашылық еткен ол елуден астам роман және ондаған повесть жазды. Оның ғылыми емес туындылары әлеуметтік сын, саясат, тарих, танымал ғылым, сатира, өмірбаян және автобиография жанрларын қамтиды. Уэллстің ғылыми-фантастикалық романдары оның «ғылыми фантастиканың әкесі» деп аталуына себеп болды. Жазушы ретіндегі даңқымен қатар, ол өмірінде алдынан келе жатқан нәрсені көре білетін, тіпті болашақты болжайтын әлеуметтік сыншы ретінде де танымал болды және әдеби өнерін әлемдік деңгейде прогрессивті идеяларды дамытуға арнады. Футуролог ретінде ол көптеген утопиялық туындылар жазды және ұшақтар, танктер, ғарыш саяхаты, ядролық қару, спутниктік теледидар және Дүниежүзілік желіге ұқсас нәрселердің пайда болуын болжады. Оның ғылыми фантастикасы уақыт саяхаты, шетелдік жандардың шабуылы, көзге көрінбеу және биологиялық инженерия сияқты тақырыптарды осы жанрда кең таралғанға дейін суреттеді. Уэллс шығармаларын сенімді ету үшін әр туындысында бір ғана ерекше болжаммен қатар, күнделікті өмірден алынған егжей-тегжейлі сипаттамаларды да пайдаланды, бұл «Уэллс заңы» деп аталды. Осының нәтижесінде Джозеф Конрад 1898 жылы оны «Фантастикалық реалист!» деп атады. Оның ең танымал ғылыми-фантастикалық туындылары: оның тұңғыш романы «Уақыт машинасы» (1895), «Доктор Мороу аралы» (1896), «Көрінбейтін адам» (1897), «Әлемдер соғысы» (1898), әскери ғылыми фантастикалық «Ауадағы соғыс» (1907) және антиутопиялық «Жатқандар оянады» (1910). «Киппс» (1905) және «Мистер Поллидің тарихы» (1910) сияқты әлеуметтік реализм романдары төменгі орта таптың ағылшын өмірін бейнелейді, бұл оның Чарльз Диккенстің лайықты ізбасары екенін көрсетеді. Алайда Уэллс түрлі әлеуметтік топтарды суреттеді және тіпті «Тоно Бунгай» (1909) романында ағылшын қоғамын тұтастай диагностикалауға тырысты. Уэллс төрт рет Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер болған. Ол жас кезінен бастап белсенді социалист болды және көбінесе (бірақ әрдайым емес, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында) бейбітшілдік көзқарастарын қолдады. Өмірінің соңғы жылдарында ол көркем әдебиеттен гөрі саяси және әлеуметтік көзқарастарын баяндайтын туындылар жазды және кейде өзін журналист деп таныстырды.

Мұғалім

1879 жылдың қазанында Уэллстің анасы, алыс туысы Артур Уильямс арқылы, оны Сомерсеттегі Вукидегі Ұлттық мектепке оқушы-мұғалім ретінде қабылдауға қол жеткізді – бұл үлкен оқушы, кіші балаларды оқытуға көмектесетін. Бірақ сол жылдың желтоқсанында Уильямс біліктілігіндегі кемшіліктерге байланысты қызметтен алынып, Уэллс Уппаркқа қайтарылды. Жақын жердегі Мидхерсттегі химияшының көмекшісі болып қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін және Мидхерст грамматикалық мектебінде пансионда болғаннан кейін, ол Хайдтың кеңсесіндегі шәкірттік келісімшартында қол қойды. 1883 жылы Уэллс ата-анасын шәкірттіктен босатуға көндірді, Мидхерст грамматикалық мектебі оған тағы оқушы-мұғалім болу мүмкіндігін ұсынды; ол бұрынғы қысқа уақыттық қана болған тұру кезінде латын және ғылымдағы қабілетімен есте қалды. Дегенмен, "Өмірбаяндық тәжірибе" еңбегінде Уэллс үнемі аш болғанын айтады, ал сол кездегі суреттерінде өте арық және нашар тамақтанған жас жігіт көрінеді. Ол жақын арада мектептің пікірсайыс клубына қосылды. Бұл жылдар қоғамды реформалау мүмкіндігіне деген қызығушылығының басталуын білдіреді. Алғашында Платонның "Мемлекеті" арқылы осы мәселеге қарағаннан кейін, ол жақында құрылған Фабиан қоғамы және Уильям Морристің Келмскотт үйіндегі тегін лекциялар арқылы білдірілген социализмнің қазіргі заманғы идеяларына көшті. Ол сондай-ақ әдебиет және қоғам туралы өз ойларын білдіруге мүмкіндік берген мектеп журналы "The Science School Journal" журналының негізін қалаушылардың бірі болды; оның "Уақыт машинасы" романының алғы күші "Хроникалық Аргонавттар" деген атпен журналда жарияланды. 1886-87 оқу жылы оның оқудың соңғы жылы болды. 1888 жылы Уэллс Сток-он-Трентте, Басфордта тұрды. "Кереңке" аймағының ерекше ортасы оған үлкен әсер етті. Ол сол аймақтағы досына: "Бұл аймақ маған зор әсер етті", - деп хат жазды. "Әлемдер соғысы" романындағы кейбір суреттерінің шабыты оның осында аз уақыт өткізген кезінен келген болуы мүмкін, қаланың үстінен үлкен қызыл жарықтарды шашыратып, темір қорыту пештерінің жануын көргенде. "Кереңке" аймағында болған кезі "Конус" (1895, оның әйгілі "Уақыт машинасымен" бір уақытта) атты қорқынышты әңгімесімен аяқталды. Біраз уақыт оқытқаннан кейін – ол қысқа мерзімге Уэльстегі Холт академиясының штатында болды – Уэллс білім беру принциптері мен әдістемесі туралы білімін толықтыру қажеттігін сезінді және Прецепторлар колледжіне (Мұғалімдер колледжіне) түсті. Кейін ол колледжден FCP лиценциаты мен феллоу дипломын алды. 1890 жылы ғана Уэллс Лондон университетінің сыртқы бағдарламасы бойынша зоология ғылымдары бакалавры дәрежесін алды. 1889-90 жылдары ол Лондонның Хенли Хаус мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді, онда ол А.А.Милнге сабақ берді (мектепті оның әкесі басқарды). Оның алғашқы жарияланған еңбегі – екі томдық "Биология оқулығы" (1893) болды. Нормальдық ғылым мектебін тастағаннан кейін Уэллс табыс көзісіз қалды. Оның әпкесі Мэри – әкесінің қарындасының күйеуі – оны біраз уақытқа өзімен бірге тұруға шақырды, бұл оның баспана мәселесін шешті. Әпкесімен бірге тұрғанда ол оның қызы Изабельге қызығушылығы күшейді, кейін ол оған уәде берді. Ақша табу үшін ол "The Pall Mall Gazette" сияқты журналдарға қысқаша әзілді мақалалар жаза бастады, кейіннен оларды "Select Conversations with an Uncle" (1895) және "Certain Personal Matters" (1897) жинақтарында біріктірді. Уэллс журналистиканың осы түрінде соншалықты өнімді болды, оның көптеген ерте шығармалары әлі анықталмаған. Дэвид Смиттің айтуынша, "Уэллстің көптеген эпизодтық шығармалары жиналмаған, ал көптегендері тіпті оның шығармалары ретінде анықталмаған. Уэллс 1896 жылдан кейін ғана өзінің беделіне сай авторлық құқықты алды. Нәтижесінде оның көптеген ерте шығармалары белгісіз. Уэллстің көптеген ерте туындылары жоғалғаны анық". Осы қысқа шығармалардың табысы оны кітап жазуға ынталандырды, және ол өзінің алғашқы романы "Уақыт машинасы" романын 1895 жылы жариялады.

Жеке өмір

1891 жылы Уэллс өзінің туған апасы Изабел Мэри Уэллске (1865–1931; 1902 жылдан Изабел Мэри Смит) үйленді. 1894 жылы ол өзінің студенттерінің бірі Эми Кэтрин Роббинске (1872–1927; кейін Джейн деп аталды) ғашық болған кезде, жұп ажырасуға келісті. Ол 1895 жылы мамыр айында Уокингке (Сарри) көшіп барды. Олар 18 айдан аз уақыт бойы қала орталығындағы Мейбери-роудтағы «Линтон» (қазіргі No.141) үйін жалға алып тұрды және 1895 жылдың қазан айында Санкт-Панкрас тіркеу кеңсесінде үйленді. Уокингтегі қысқа мерзім оның бүкіл жазушылық мансабының ең шығармашылық және өнімді кезеңі болды, себебі ол жерде «Әлемдер соғысы» мен «Уақыт машинасы» кітаптарын жоспарлап, жазып, «Доктор Мороу аралы» кітабын аяқтады, «Құрметті сапар» және «Тағдыр дөңгелегі» кітаптарын жазып, жариялады, сондай-ақ тағы екі ерте кітап жазуды бастады: «Ұйықтап жатқанда оянады» және «Махаббат және мистер Левишам». 1896 жылдың жазында Уэллс пен Джейн екі жылға Темза маңындағы Кингстонға жақын Уорстер Парктегі үлкен үйге көшіп барды. Бұл оның денсаулығының нашарлауына дейін созылды, содан кейін олар Фолкстоунға жақын Сэндгейтке көшіп, 1901 жылы үлкен отбасылық үй, Спейд Хаусты салды. Джейнмен екі ұлы болды: Джордж Филип («Gip» деп аталған; 1901–1985) және Фрэнк Ричард (1903–1982) (кинорежиссер Саймон Уэллстің әкесі). Джейн 6 қазанда 1927 жылы Дунмоуда 55 жасында қайтыс болды, бұл Уэллсті қатты күйретіп жіберді. Ол Голдерс-Гринде кремацияланды, оның ішінде Джордж Бернард Шоу сияқты достары болды. Уэллс бірнеше рет махаббатқа түсті. Дороти Ричардсон – оның досы, ол қысқа уақытқа дейін қарым-қатынаста болды, нәтижесінде 1907 жылы жүктілік және түсік болды. Уэллстің әйелі Ричардсонның мектептес болған. 1909 жылдың желтоқсанында оның жазушы Эмбер Ривзбен Анна Джейн атты қызы дүниеге келді, оның ата-анасы Уильям мен Мод Пембер Ривзбен ол Фабиан қоғамы арқылы танысты. Эмбер сол жылдың шілде айында Уэллспен бірге ұйымдастырылғандай, адвокат Г. Р. Бланко Уайтпен үйленді. Беатрис Вебб Уэллстің Эмбермен болған «жаман қарым-қатынасына» наразылық білдіргеннен кейін, ол 1911 жылы өзінің «Жаңа Макиавелли» романында Беатрис Вебб пен оның күйеуі Сидни Веббті «Алтиора мен Оскар Бейли» деп атап, көзқарасы қысқа, буржуазиялық манипуляторлар жұбы деп сипаттады. 1910 және 1913 жылдар аралығында романдар жазушысы Элизабет фон Арним оның сүйіктілерінің бірі болды. 1914 жылы оның 26 жас кіші жазушы және феминист Ребекка Уэстпен Энтони Уэст (1914–1987) ұлы дүниеге келді. 1920–1921 жылдары, және өліміне дейін ара-тұра, ол американдық абортқа қарсы белсенді Маргарет Сэнгермен махаббатқа түсті. 1924 және 1933 жылдар аралығында ол 22 жастағы голландтық авантюрист және жазушы Одет Кюнмен серіктестікте болды, олармен бірге Францияның Грасса қаласында бірге салған Лу Пиду үйінде тұрды. Уэллс өзінің ең ұзақ кітабын оған арнады («Уильям Клиссольдтың әлемі», 1926). 1920 жылы Ресейде Максим Горькийге барған кезде ол Горькийдің сүйіктісі Моура Будбергпен, ол кезде әлі де графня Бенкендорфпен және өзінен 27 жас кіші болған. 1933 жылы ол Горькийді тастап, Лондонға көшіп кеткенде, олардың қарым-қатынасы қайта жанданып, ол соңғы ауруында оған қамқорлық көрсетті. Уэллс бірнеше рет оған үйленуге ұсыныс жасады, бірақ Будберг оның ұсыныстарын қатаң түрде қабылдамады. «Өмірбаяндық тәжірибе» (1934) кітабында Уэллс былай деп жазды: «Мен ешқашан үлкен махаббатшы болған емеспін, бірақ мен бірнеше адамды өте қатты сүйдім». Дэвид Лодждың «Адамның бөліктері» (2011) романы – «фактикалық деректерге негізделген баяндама» (автордың ескертуі) Уэллстің жоғарыда аталған әйелдермен және басқалармен қарым-қатынасы туралы сенімді және жалпыға бірдей жанашырлықпен баяндайды. Режиссер Саймон Уэллс (1961 жылы туған), автордың шөбересі, «Болашаққа оралу» фильмінің екінші бөліміндегі (1989) болашақ сахналар бойынша кеңесші болды.

Суретші

Уэллс өзін суреттер мен эскиздер арқылы көрнекті етіп көрсетті. Мұндай суреттердің жиі кездесетін жері – оның жеке күнделіктерінің кіріспе және титулдық беттері болды. Олар саяси пікірлерден бастап, әдебиеттегі әріптестеріне деген сезімдері мен қазіргі романтикалық әуестеріне дейін алуан түрлі тақырыптарды қамтыды. Эми Кэтринмен, оны Джейн деп лақап таққан кезде, ол көптеген суреттер салды, олардың көпшілігі олардың некесіне тікелей қатысты пікірлерді білдірді. Ол осы суреттерді сол кезде "пикшуа" деп атады. Бұл "пикшуалар" көп жылдар бойы Уэллс зерттеушілерінің назарында болды және 2006 жылы осы тақырыпта кітап жарық көрді.

Жазушы

Оның "ғылыми романстар" деп аталатын алғашқы романдарынан "Уақыт машинасы", "Доктор Мороу аралы", "Көрінбейтін адам", "Әлемдер соғысы", "Ұйқышы оянғанда" және "Айдағы алғашқы адамдар" сияқты ғылыми фантастиканың классикалық тақырыптары пайда болды. Сондай-ақ, ол сыншылардың ризашылығына ие болған реалистік романдар жазды, соның ішінде Киппс және Эдвард дәуіріндегі ағылшын мәдениетінің сыншысы Тоно Бунгай. Уэллс сонымен қатар ондаған қысқа әңгімелер мен новеллалар жазды, соның ішінде "Көрнекі орхидеяның гүлденуі" Дарвиннің революциялық ботаникалық идеяларының толық әсерін кеңінен жұртшылыққа жеткізуге көмектесті және кейіннен "Көр соқырлар елі" (1904) сияқты көптеген табыстарға қол жеткізді. Джеймс Э. Ганнның айтуынша, Уэллстің ғылыми фантастика жанрына қосқан негізгі үлестерінің бірі - оның "жаңа идеялар жүйесі" деп атаған әдісі. Оның пікірінше, автор әрқашан оқиғаны мүмкіндігінше сенімді етуге тырысуы керек, тіпті жазушы да, оқырман да белгілі бір элементтердің мүмкін еместігін білген болса да, оқырманға идеяларды шын мәнінде болуы мүмкін нәрсе ретінде қабылдауға мүмкіндік беруі керек, бүгінгі күні "әдеттегі мүмкін емес" және "сенімсіздікті тоқтату" деп аталады. Көрінбеушілік пен уақытқа саяхаттау ойшыл көркем әдебиеттерде жаңалық болмағанымен, Уэллс оқырмандар білмейтін ұғымдарға реализм сезімін қосты. Ол уақытпен алға немесе артқа мақсатты түрде және таңдамалы түрде жүруге мүмкіндік беретін көлік құралын пайдалану идеясын ойлап тапты. Уэллс жасаған "уақыт машинасы" термині мұндай көлікке қатысты барлық жерде қолданылады. "Уэллс заңы" бойынша ғылыми фантастикадағы оқиғада бір ғана ерекше болжам болуы керек. Сондықтан ол мүмкін емес нәрсені дәлелдеу үшін ғылыми идеялар мен теорияларды қолданды. Уэллс "заң" туралы ең танымал мәлімдемесі 1934 жылы жарық көрген шығармаларының жинағына кіріспеде кездеседі: сиқырлы амал жасалғаннан кейін, фантастикалық жазушының бүкіл ісі - қалған барлық нәрсені адам және шынайы етіп сақтау. Прозалық егжей-тегжейлілік және гипотезаға қатаң ұмтылу өте маңызды. Негізгі болжамнан тыс кез келген қосымша қиял-ойындар бірден ойлап тапқанға жауапсыз ақымақтық әсерін тигізеді. Доктор Гриффин / Көрінбейтін адам - көрінбеудің әдісін ашқан, бірақ процессті кері қайтара алмайтын ғалым. Кездейсоқ және жауапкершіліктен тыс зорлық-зомбылықтың әуесқойшысы Гриффин қорқынышты көркем әдебиеттердегі таңбалы кейіпкерге айналды. "Доктор Мороу аралы" фильмінде кеме апатына ұшыраған адам доктор Мороудың аралдағы үйінде қалдырылады, бұл ғалым жануарлардан жануарларға ұқсайтын будандар жасайды. Бұл роман - өрлеудің ең ерте суреті, онда көптеген философиялық тақырыптар, соның ішінде ауырсыну мен қатыгездік, моральдық жауапкершілік, адамдық жеке тұлға және адамның табиғатқа араласуы туралы айтылады. "Айдағы алғашқы адамдар" романында Уэллс астрономиялық нысандар арасындағы радиобайланыс идеясын қолданды, бұл Никола Тесланың Марстан радиосигналдар алғандығы туралы мәлімдемесінен шықты. Ғылыми фантастикадан басқа, Уэллс "Ғажайып сапар" (1895) және "Теңіз ханым" (1902) фильмдеріндегі суқұйрық сияқты мифологиялық жандармен айналысатын жұмыстар жасаған. Тоно Бунгай ғылыми фантастикалық роман болмаса да, радиоактивті ыдырау кішкентай, бірақ маңызды рөл атқарады. Радиоактивті ыдырау радиоактивті изотоптардың бар екендігін дәлелдегені үшін Нобель сыйлығын алатын Фредерик Соддиге арналған "Әлемді азат ету" (1914) кітабында әлдеқайда үлкен рөл атқарады. Бұл кітапта Уэллстің ең үлкен пайғамбарлық "сақтауы" бар, ол ядролық қаруды (оның "атом бомбалары" деп атаған) алғаш рет сипаттады. 1932 жылы физик және ядролық тізбекті реакцияның тұжырымдауышы Лео Силард "Әлемді босату" (Сэр Джеймс Чадвик нейтронды ашқан жылы) деген кітапты оқыды, ол өзінің естеліктеріне жазған кітап "мұнда маған өте үлкен әсер қалдырды". 1934 жылы Сзилард өзінің тізбекті реакция туралы идеяларын британдық соғыс кеңсесіне, кейіннен Адмиралтействоға жеткізді, жаңалықтарды кең ғылыми қауымдастыққа жеткізбеу үшін патентін Адмиралтействоға берді. Ол былай деп жазды: "Бұл [ізбек тізбекті реакция] нені білдіретінін білгенімде, мен мұны білетінмін, өйткені мен H. G. Уэллді оқыдым, мен бұл патенттің көпшілікке жариялануын қаламаймын". Оның екі томдық "Тарихтың сызбасы" (1920) атты бестселлер еңбегі әлем тарихының жаңа дәуірін бастады. Бұл кітапқа тарихшылар әр түрлі пікір білдірді. Алайда, бұл жалпы халық арасында өте танымал болды және Уэллсті бай адамға айналдырды. Көптеген басқа авторлар өздерінің "Сызбаларын" басқа пәндерде жасады. Ол 1922 жылы өзінің Сызбасын "Әлемнің қысқа тарихы" атты әлдеқайда қысқа халыққа арналған жұмысымен қайта жасады, бұл тарих кітабы Альберт Эйнштейннен мақтау алды, және екі ұзақ еңбек, "Өмір ғылымы" (1930) - ұлы Г. П. Уэллс және эволюциялық биолог Джулиан Хакслимен бірге жазылған, және "Адамзаттың еңбегі, байлығы және бақыты" (1931). "Сызбалар" Джеймс Тербердің "Ғалымдардың сызбасы" атты әзілдеме эссесінде трендті пародировать үшін жеткілікті түрде кең таралды. Шындығында, Уэллстің Тарих сызбасы 2005 жылғы жаңа басылымымен басылымда болып қалады, ал Әлемнің қысқа тарихы 2006 жылы қайта өңделді. Уэллстің мансабының басынан бастап, ол қоғамды ұйымдастырудың жақсырақ жолын іздеді және бірнеше утопиялық романдар жазды. Екі саяхатшы біздің әлемімізден оның балама тарихына түсіп қалады. Басқалары әдетте әлемнің апатқа ұшырауымен басталады, адамдар жақсырақ өмір салтын табады: кометтен шыққан құпия газдар адамдарды рационалды түрде мінестемеге итергенде және еуропалық соғыстан бас тартқанда (1906 жылғы "Комет күндерінде") немесе ғылым кеңесі билікке келгенде, "Болашақтың пішіні" (1933, кейіннен ол 1936 жылғы Александр Корда фильміне, "Болашаққа қарай" бейімделді). Бұл алдағы әлемдік соғысты, қалалардың әуе бомбаларымен қирауымен бірге, өте дәл бейнеледі. Ол сонымен қатар "Мистер Пархамның автократиясы" (1930) және "Қасиетті террор" (1939) фильмдерінде фашист диктаторлардың өрлеуін бейнеледі. "Құдай сияқты адамдар" (1923) да утопиялық роман. Осы кезеңде Уэллс өте ықпалды тұлға ретінде қарастырылды; әдеби сыншы Малькольм Каули былай деді: "ол қырқ жасқа толған кезде, оның ықпалы тірі қалып отырған кез келген ағылшын жазушысынан кеңірек болды". Уэллс табиғат пен тәрбиенің идеяларын қарастырады және "Айдағы алғашқы адамдар" сияқты кітаптарда адамзатты сұраққа алады, онда табиғат тәрбиемен толығымен басылады, ал "Доктор Мороу аралы" романында табиғаттың күшті болуы өркениетті қоғамға қауіп тудырады. Оның ғылыми романстарының барлығы да утопиямен аяқталмайды, және Уэллс сонымен қатар дистопиялық роман, "Ұйқышы оянғанда" (1899, 1910 жылы "Ұйқышы оянады" деп қайта жазылған) жазды, онда таптар көбірек бөлінеді, бұл халықтың билеушілерге қарсы көтерілісіне әкеледі. "Доктор Мороу аралы" одан да қараңғы. Басты кейіпкер, жануарларға жасалған (сәтті болмаған) операциялар арқылы жасалған адамдарға ұқсайтын жандарға түсіп қалған аралдан Англияға оралғаннан кейін, ол Гулливер сияқты, өзінің әріптес адамдарын жабайы жануарларға айналып бара жатқан жабайы жандар ретінде қарастырады. Уэллс сонымен қатар У. Н. П. Барбеллионның күнделіктерінің бірінші басылымына алғы сөз жазды, "Көңіл көшірген адамның күнделігі", 1919 жылы жарық көрді. "Барбеллион" - автордың псевдонимі болғандықтан, көптеген рецензенттер Уэллс күнделіктің нағыз авторы деп ойлады; Уэллс бұл туралы әрқашан жоқ деді, бірақ күнделіктерге жоғары баға берді. 1927 жылы канадалық мұғалім және жазушы Флоренс Дикс Уэллстің авторлық құқықты бұзу және сенімді сақтамау үшін сүйткестікке ұшырады, ол "Тарихтың сызбасының" көп бөлігі оның жарияланбаған қолжазбасынан, "Әлемнің романдық торынан" плагиатталғанын мәлімдеді, ол Уэллстің канадалық баспагері, Macmillan Canada қолында шамамен тоғыз ай болды. Алайда, сотта қолжазба...

Соғыс уақытындағы жұмыстар

Соғыс ойындарын ойнаудың құрылымды жолын іздеген Уэллс 1911 жылы "Жердегі ойындар", ал 1913 жылы "Кішкентай соғыстар" атты еңбектер жазды, онда ойыншық әскерлермен (миникатюрлермен) шайқас жүргізу ережелері баяндалған. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін бейбітшілдік көзқарасын ұстанған Уэллс: "Бұл достық шағын [соғыс] нағыз соғыстан неге артық емес?" деді. Ол бұл сөзді соғыстың нәтижесі болашақтағы қақтығыстарды болдырмайды деген идеалистік сеніммен айтты. Уэллс соғыстың басталуына Орталық державаларды кінәлады және неміс милитаризмін жеңу ғана соғысты тоқтатуға мүмкіндік береді деп мәлімдеді. Уэллс "Төртінші жыл" (1918) еңбегінде "соғысты аяқтау үшін соғыс" деген сөз тіркесінің қысқартылған нұсқасын қолданды және бұл тіркес 1914 жылдың екінші жартысында "тарала бастағанын" атап өтті. Шындығында, ол соғыстың ең көп таралған ұранына айналды.

Ресей мен Кеңес Одағына саяхат

Уэллс Ресейге үш рет сапар жасады: 1914, 1920 және 1934 жылдары. Петроград пен Мәскеуге барғаннан кейін, 1914 жылдың қаңтарында ол Англияға "шынайы ресейсүйер" ретінде оралды. Оның ойлары "Ресей және Англия: Қарсылықтар туралы зерттеу" атты газет мақаласында, 1941 жылғы 1 ақпандағы "The Daily News" басылымында және оның "Жоанна мен Питер" (1918) романында жазылған. Екінші сапарында ол ескі досы Максим Горькиймен кездесті және Горькийдің көмегімен Владимир Ленинмен де сөйлесті. Уэллс "Көлеңкедегі Ресей" кітабында Ресейді "қазіргі заманғы әлеуметтік ұйымның кез келгеніне болған ең толыққанды құлдыраудан" жаңғырып келе жатқан ел ретінде бейнеледі. 1934 жылғы 23 шілдеде АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельтпен кездескеннен кейін Уэллс Кеңес Одағына барды және "New Statesman" журналы үшін Иосиф Сталинмен үш сағат бойы сұхбаттасты, бұл сол кезде өте сирек кездесетін жағдай еді. Ол Сталинге 1920 жылы Мәскеуге жасаған бұрынғы сапарымен салыстырғанда, қалай "сау адамдардың күлімдеген беттерін" көргенін айтты. Бірақ ол заңсыздық, әлеуметтік теңсіздік, мемлекеттік зорлық-зомбылық және сөз бостандығының болмауына да сын айтты. Сталин әңгімеден ләззат алды және тиісінше жауап берді. Лондондық PEN International ұйымының төрағасы ретінде, авторлардың қорқытусыз жазу құқығын қорғаған Уэллс, КСРО-ға жасаған сапары арқылы Сталинды әңгіме күшімен ықпал етуге үміттенді. Ол кетер алдында жақын арада ешқандай реформа күтпеу керектігін түсінді.

Соңғы жылдар

Уэллстің ең маңызды әдеби еңбектері Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жарық көрді, оны оның ықпалында болған жас авторлар өкінді. Осы орайда Джордж Оруэлл Уэллсті "қазіргі заманғы әлемді түсінуге тым саналы" деп сипаттап, "1920 жылдан бері ол өзінің қабілетін қағаз жолбарыстарды өлтіруге жұмсады" деді. Г.К. Честертон: "Мырза Уэллс – туа біткен әңгімеші, ол өзінің құндылығын бір құмыра хабар үшін саудаластырды". Уэллс диабетке шалдыққан және 1934 жылы The Diabetic Association (қазіргі Diabetes UK, Ұлыбританиядағы диабетпен ауыратын адамдарға көмектесетін жетекші қайырымдылық қоры) құруға бірлесіп қатысты. 1940 жылдың 28 қазанында Техас штатының Сан-Антонио қаласындағы KTSA радиостанциясында Уэллс, екі жыл бұрын "Әлемдер соғысы" романының танымал радио адаптациясын жасаған Орсон Уэллспен радио сұхбатына қатысты. KTSA радиосының жүргізушісі Чарльз С. Шоу жүргізген сұхбатта Уэллс эфирде болған сенсацияға таң қалғанын мойындады, сонымен қатар өзінің "кем белгілі" шығармаларының бірінің сатылымын арттырғаны үшін Уэллске алғыс айтты.

Өлім

Уэллс 1946 жылы 13 тамызда 79 жасында Лондонның Регентс-паркіне қарап тұрған 13 Хановер Террасасындағы үйінде қайтыс болды. Уэллстің денесі 1946 жылы 16 тамызда Голдерс Грин крематорийінде өртелді; оның күлі кейіннен Олд Гарри Рокста, Юра жағалауының ең шығыс нүктесінде және Дорсеттегі Сванадж қаласынан шамамен 3,5 миль (5,6 км) қашықтықтағы Англия арнасына шашылды. Оның құрметіне арналған көк тақта 1966 жылы Ұлы Лондон кеңесі тарапынан Регентс-паркіндегі үйіне орнатылды.

Футурист

Уэллс футурист және «көрнекті ойшыл» ретінде ұшақтар, танктер, ғарыш саяхаты, ядролық қарулар, спутниктік теледидар және Дүниежүзілік Торға ұқсас нәрсе пайда болатынын көре білген. 2011 жылы Уэллс «Ғылыми фантастика пророктары» телесериалында ғылыми фантастика жазушыларының қатарында болды. Бұл шоуды кинорежиссер сэр Ридли Скотт түсіріп, жүргізді, ол көптеген оқырмандарды осы болашақты көріністерді күнделікті өмірге айналдыруға шабыттандырып, ғылыми жетістіктердің дамуына олардың қандай әсер еткенін көрсетті. 2013 жылы «Нью-Йоркер» журналы үшін «Уақыт машинасы» туралы жазған Брэд Лейтхаузер: «Уэллстің ұлы көре білу қабілетінің негізінде қазіргі жағдайдың болашақтағы ықтимал салдарларын анықтауға жасалған рационалды, ақырында ғылыми талпыныс жатыр – олар бірнеше жылдар немесе тіпті ондаған жылдар емес, мыңжылдықтар, дәуірлер өткен соң пайда болуы мүмкін. Ол – әлем әдебиетінің Ұлы экстраполяторы. Одан бұрынғы ешбір жазушы сияқты ол «терең уақыт» тұжырымын қабылдаған жоқ».

Саяси көзқарастар

Уэллс социалист және Фабиан қоғамының мүшесі болды. Ол 1922 және 1923 жылғы жалпы сайлауларда Лондон университетінен Лейбористік партияның үміткері болды. Уинстон Черчилль Уэллстің кітаптарын жақсы көріп оқыған, ал 1902 жылы алғаш танысқаннан бастап Уэллс 1946 жылы қайтыс болғанға дейін байланыста болды. Ұлттар Лигасы жөніндегі оның Леонард Вулфпен бірлесіп жұмыстаған "Ұлттар Лигасының идеясы", "Дүниежүзілік ұйымды зерттеуге кіріспе" және "Ұлттар Лигасының жолы" атты кітапшаларындағы күш-жігері, ұйымның күшсіз болып шығуынан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың алдын алуға шамасы келмеді. Бұл оның өмірінің соңында болды және оның пессимистік көзқарасын күшейтті. Соңғы кітабында, "Ақылдың соңғы шегінде" (1945) адамзатты басқа түрдің алмастыруы жаман идея болмас деген ойды қарастырды. Ол екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы кезеңді "Көңілсіздік дәуірі" деп атады. Уэллс бастапқыда сионизмге қарсы болған, бірақ кейіннен Холокосттан кейін Израиль мемлекетін жақтады. Ол лондондық "Басқа клубтың" мүшесі болды.

Діни көзқарастар

Уэллс өмір бойында Құдай және дінге қатысты көзқарасын өзгертті. Өмірінің басында ол христиандықтан, кейін теизмнен алшақтады, ал өмірінің соңында негізінен атеист болды. Мартин Гарднер осы прогресті былай қорытындылады: [Жас Уэллс] егер ол адамдық тұлғаға ұқсамайтын нәрсені білдірмесе, «Құдай» сөзін қолдануға қарсы болған жоқ. Орта жасында Уэллс «шектеулі Құдай» тұжырымын қорғау кезеңінен өтті, ол Сэмюэл Александр, Эдгар Брайтман және Чарльз Хартшорн сияқты процестік теологтардың құдайына ұқсас еді. (Ол тіпті осы туралы «Құдай – көзге көрінбейтін патша» деген кітап жазды.) Кейін Уэллс өзінің атеист екеніне көз жеткізді. «Құдай – көзге көрінбейтін патша» (1917) еңбегінде Уэллс өзінің Құдай туралы түсінігі әлемнің дәстүрлі діндеріне негізделмегенін жазды: Бұл кітап авторының діни сенімін мүмкіндігінше нақты және дәл түрде көрсетеді. Ол – жеке және жақын Құдайға деген терең сенім. Бұл кітаптың басты идеясын өте жуықтап айтқанда, Құдайдың осы екі қарама-қайшы типтік түсінігін бірін Табиғат немесе Жаратушы ретінде, ал екіншісін Мәсіх немесе Құтқарушы ретінде атау арқылы салыстыруға болады. Бірі – ұлы, көрінетін Құдай, ал екіншісі – көрінбейтін Құдай. Бірінші идея, мүмкін, Спинозаның құдайында ең жоғары және толық дамыған. Бұл – Құдай туралы пантеизмге, махаббат емес, әділдікпен билік ететін жан-жақты Құдайдың идеясына, оқшаулаушылық пен құлшынысқа бейімделген түсінікке бағытталған түсінік. Екінші түсінік, абсолютті Құдай тұжырымына қайшы келсе, ол – адам жүрегіндегі Құдай. Автор бұл цивилизацияның теологиялық күресінің үлкен жобасы және әлемдік бірлік христиандықты тудырды, бұл екі түрлі Құдай идеясын бір ортаға біріктірудің табанды, бірақ сәтсіз әрекеті болды. Кейін ол «өзінде өсіп келе жатқан қайта жандану немесе қазіргі заманғы дін – атеисттік, буддалық, мохаммедандық немесе христиандық емес» деп мәлімдеді. Ол христиан дінін былай түсіндірді: «Мен үшін енді ол дұрыс емес. Кез келген сенімді христианның менің рухани бауырым екеніне сенімдімін, бірақ егер жүйелі түрде өзімді христиан деп атасам, көптеген адамдарға тым көп нәрсе білдіріп, өтірік айтқан болармын деп ойлаймын». Әлемнің басқа діндері туралы ол былай жазады: «Бұл діндердің бәрі де мен үшін шындық, өйткені Кентербери соборы да, швейцариялық шале де шындық. Олар бар, олар мақсатқа қызмет етті, олар жұмыс істеді. Тек олар мен үшін өмір сүру үшін шындық емес. Олар маған жұмыс істемейді». «Гомо Сапиенстің тағдыры» (1939) еңбегінде Уэллс әлемнің барлық діндері мен философияларын сынап, «әлемде қазіргі заманның қажеттіліктерін қанағаттандыратын ешқандай сенім, өмір сүру тәсілі жоқ» деп мәлімдеді. Егер біз оларға салқын және бейтарап қарасақ, бүгін адамдар қорғаныш іздеп жүрген барлық негізгі діндер, патриоттық, моральдық және әдеттегі жүйелер, алып, кең жайылған қалаға тасқын келгендей, бір-бірімен таласып, өзара қирату қозғалысында болып көрінеді. Уэллстің ұйымдасқан дінге қарсылығы 1943 жылы «Крукс Ансата» атты кітабының жарық көруімен күшейді, ол «Рим-католик шіркеуінің айыпталуы» деп аталды, онда ол католицизмге, Папа Пий XII-ге шабуыл жасап, Рим қаласын бомбалауға шақырды.

Әдебиеттің ықпалы мен мұрасы

Ғылыми фантастика тарихшысы Джон Клют Уэллсті «жанр көрген ең маңызды жазушы» деп сипаттап, оның еңбегі британдық және американдық ғылыми фантастиканың негізгі бөлігі болғанын атап өтті. Ғылыми фантастика авторы және сыншы Алгис Будрис Уэллс «технологияда көрініс тапқан және біздің әлемдегі өмірдің басты фактілері болып табылатын үміт пен үмітсіздіктің көрнекті баяндаушысы болып қала береді» деді. Ол 1921, 1932, 1935 және 1946 жылдары әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ұсынылды. Уэллстің генийі – жаңа, толығымен түпнұсқалық оқиғаларды ешнәрседен жарату қабілеті. Түпнұсқалық Уэллстің айрықша белгісі болды. 1895 жылдан 1901 жылға дейінгі алты жыл ішінде ол «ғылыми романдағы» романдардың ағымын жариялады, оның ішінде «Уақыт машинасы», «Доктор Мороу аралы», «Көрінбейтін адам», «Әлемдер соғысы» және «Айдағы алғашқы адамдар» кіретін. Бұл – жаңа ойдың таңғажайып көрінісі болды, содан бері ол үздіксіз көшіріліп келеді. «Әлемдер соғысы» сияқты кітаптан кейін мыңдаған жат ағайындардың шапқышылық туралы оқиғалар пайда болды. Ол адамзаттың санасына өрнек салып, бізді мәңгілікке өзгертті. Ұлыбританияда Уэллстің шығармалары британдық «ғылыми романдағы» негізгі үлгі болды, сондай-ақ Олаф Степлдон, Дж. Д. Бересфорд, С. Фаулер Райт және Наоми Митчисон сияқты осы стильдегі жазушылар Уэллстің үлгісіне сүйенді. Уэллс Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдегі британдық ғылыми фантастикаға маңызды ықпал етті, Артур Кларк пен Брайан Олдисс Уэллстің жұмысына зор құрмет көрсетті. Өзіндік Уэллс жанкүйері Джон Уиндхам, «Триффидтер күні» және «Мидвич кукус» кітаптарының авторы, Уэллстің апат пен оның салдарына деген алаңдаушылығын қайталайды. Оның ертедегі еңбектері (1920 жылға дейін) Уэллсті антиутопиялық романист Джордж Оруэллдің әдеби батыры етті. Қазіргі британдық ғылыми-фантастика жазушылары Стивен Бакстер, Кристофер Прист және Адам Робертс Уэллстің өздерінің жазуларына тигізген әсерін мойындады; үшеуі де H. G. Wells қоғамының вице-президенттері. Оның әсері британдық ғалым Дж. Б. С. Холдейнге де тиді, ол «Дейдалус» немесе «Ғылым және болашақ» (1924), «Соңғы үкім» және «Түсті өлшем туралы» эсселер жинағынан «Мүмкін әлемдер» (1927) және «Адам түрлерінің келесі он мың жылдағы биологиялық мүмкіндіктері» (1963) кітаптарын жазды, олар адам эволюциясының болашағы және басқа планеталардағы өмір туралы болжамдарды қамтиды. Холдейн осы тақырыптар туралы бірнеше дәріс оқыды, бұл өз кезегінде басқа ғылыми фантастика жазушыларына әсер етті. АҚШ-та Уэйнджерс Гёрнсбек Уэллстің көптеген еңбектерін «Ажайып оқиғалар» журналында қайта басып шығарды, оның жұмысын «жаңа жанрдың өзіне саналы үшін маңызды мәтіндер» деп атады. Исаак Азимов, Франк Герберт, Карл Саган, олардың барлығы Уэллстің ықпалынан өткенін еске алды. Синклер Льюистің алғашқы романдары Уэллстің «Мистер Полидің тарихы» сияқты реалистік әлеуметтік романдарына қатты әсер етті; Льюис өзінің тұңғыш ұлына автордың құрметіне Уэллс деп ат қойды. Льюис 1932 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына Х. Г. Уэллсті ұсынды. Ол «Шығар шақырушылар», «Эн Вероника», «Уақыт машинасы» және «Көр соқырлар елі» шығармаларын Уэллстің британдық замандастарының жазғандарынан жоғары бағалады. Набоков: «Оның әлеуметтанулық ойларын елемеуге болады, әрине, бірақ оның романдағы және қиялдағы шығармалары керемет». Борхес бірнеше сын пікірлер жазса да, оның ішінде Уэллстің «Келешекке қадам» фильмін көбінесе теріс бағалаған, ол Уэллсті фантастикалық әдебиеттің канондық тұлғасы ретінде үнемі қарастыратын. Өмірінің соңында Борхес «Көрінбейтін адам» және «Уақыт машинасы» кітаптарын өзінің жеке кітапханасының прологына қосты, онда ол 100 ұлы әдебиет шығармасын жинақтады. Канадалық жазушы Маргарет Атвуд Уэллстің кітаптарын оқыды.

Әдебиет

Ж.Д. Бересфордтың 1911 жылғы «Хэмпденширдің ғажайыптары» романының адамнан асқан кейіпкері Виктор Стотт Уэллс негізінде жазылған. Уэллс 1895 жылы жарық көрген Шиелдің «Принц Залески» романына сын айтқан еді, бұл Шиелдің жауабы болды. Льюис жазған ғылыми фантастиканың көп бөлігі Уэллстің ықпалымен және оның туындыларына қарсы ретінде жазылды (немесе, ол айтқандай, оның оған тигізген әсерін «құтылу» секілді). Брайан Олдисстің «Салива ағашы» (1966) повесінде Уэллс эпизодтық, экраннан тыс рөлде пайда болады. Сол Беллоудың «Мистер Саммердің планетасы» (1970) романында Уэллс – кейіпкердің жас шағында танысқан тарихи тұлғалардың бірі. Майкл Муркоктың «Уақыт соңындағы бишілер» (1976) романында Уэллс маңызды рөлде ойнайды. Испан жазушысы Феликс Дж. Палманың «Уақыт картасы» (2008) кітабында Уэллс бірнеше тарихи тұлғалардың арасында келеді. Уэллс – Пол Левинсонның 2013 жылы «Analog» журналында жарияланған «Иан, Джордж және Джордж» атты уақыт саяхаты туралы повесіндегі екі Джордждың бірі. Дэвид Лодждың «Бөліктерден құралған адам» (2011) романы Уэллстің өмірін әдеби түрде қайта жазған туынды.

Драмалық

Род Тейлор Уэллсті 1960 жылы шыққан «Уақыт машинасы» ғылыми-фантастикалық фильмінде (сол атаумен шыққан роман бойынша) сомдайды. BBC2 антологиялық сериясы «Тарихи тұлғалардың кездесулері» ішіндегі «Керемет жалғандар» (15 тамыз, 1992 ж.) Уэллс (Ричард Тодд), Джордж Оруэлл (Джон Финч) және Уильям Эмпсон (Патрик Райкарт) қатысқан шиеленісті кешкі асқа арналған. Уэллс кейіпкері «Лоис пен Кларк: Суперменнің жаңа оқиғалары» (1993–1997) бірнеше эпизодтарында да пайда болды, көбінесе Темпус (Лейн Дэвис) деп аталатын уақыт саяхатшысы-жауға қарсы тұрды. Уэллстің жас кезін Терри Кизер, ал ересек Уэллсті Гамильтон Кемп ойнады. «H. G. Wells-тің шексіз әлемі» (2001) британдық телесериалында Уэллстің бірнеше әңгімелері драмаланды, бірақ әрбір әңгіменің басты кейіпкері ретінде Уэллстің өзі (Том Уорд) бейімделді. «Дисней» арнасының «Phil of the Future» сериалында, уақыт саяхатына арналған, қазіргі заманғы орта мектептің аты «H. G. Wells» деп аталды. 2006 жылғы «H. G. Wells: Әлеммен соғыс» телефильмінде Уэллстің рөлін Майкл Шин сомдады. «Салқын істер» сериалының «Әлемнің соңы» (2007) эпизоды құдық түбінде табылған адам сүйектерінің Орсон Уэллстің «Әлемдер соғысы» радиохабары кезінде жоғалып кеткен үй шаруасының иесінің ісін қайта тергеуге әкелгенін көрсетеді. «Warehouse 13» (2009–2014) ғылыми-фантастикалық телесериалында Хелена Г. Уэллс атты әйел нұсқасы бар. Ол пайда болғанда, ағасы оның жазуына жамылған екенін түсіндірді, себебі әйел ғылыми-фантастика авторы қабылданбас еді. Комедияшы Пол Ф. Томпкинс «Өлі авторлар» подкастының жүргізушісі ретінде ойдан шығарылған Уэллсті сомдайды, онда Уэллс уақыт машинасы арқылы қайтыс болған авторларды (басқа комедияшылар ойнайды) қазіргі заманға әкеліп, сұхбат алады. «Легендалар ертегісі» сериалының «Тамаша сегіздік» эпизодында жас Уэллс пайда болады. Бұл оқиғада Уэллс туберкулезден көз жұмаққа жақын болады, бірақ уақыт саяхатшысы Мартин Стейн оны емдейді. «H. G. Wells-тің қорқынышты әлемі» (2016) төрт бөлімді сериалында Уэллстің рөлін Рей Уинстон ойнайды. 1979 жылғы фильмге негізделген «Уақыттан кейін» (2017) телесериалында Фредди Строма Г. Г. Уэллс рөлін сомдайды. 2019 жылғы «Әлемдер соғысы» телесериалында Раф Сполл ойнаған «Джордж» кейіпкері Уэллстің өмірінің бірнеше аспектілерін көрсетеді, оның ішінде әйелінен алыстауы және «Эми» кейіпкерімен ресми никесіз бірге тұруы. 2021 жылғы «Луи Уэйннің электрлік өмірі» фильмінде Уэллстің рөлін Ник Кейв ойнайды.

Киноға бейімделу

Х.Г. Уэллстің романдары мен әңгімелері киноға бейімделген. Олардың ішінде "Жоғалған жандар аралы" (1932), "Көрінбейтін адам" (1933), "Болашаққа қадам" (1936), "Ғажайыптар тынысы" (1937), "Әлемдер соғысы" (1953), "Уақыт машинасы" (1960), "Айдағы алғашқылар" (1964), "Доктор Моро аралы" (1977), "Уақыттан тыс" (1979), "Доктор Моро аралы" (1996), "Уақыт машинасы" (2002) және "Әлемдер соғысы" (2005) кіреді.

Әдебиеттік еңбектер

1954 жылы Иллинойс университеті Урбана-Шампейн Х.Г. Уэллстің әдеби қағаздары мен хат алмасу жинағын сатып алды. Университеттің сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасы АҚШ-тағы Уэллстің қолжазбалары, хат алмасуы, алғашқы басылымдары және жарияланымдарының ең ірі жинағына ие. Бұл жинақта жарық көрмеген материалдармен қатар "Әлемдер соғысы" және "Уақыт машинасы" сияқты туындыларының қолжазбалары бар. Жинаққа алғашқы басылымдар, түзетулер және аудармалар кіреді. Хаттарда отбасы мүшелерімен жүргізілген жалпы хат алмасу, баспагерлерден келген хабарламалар, Фабиан қоғамына қатысты материалдар, сондай-ақ саясаткерлер мен қоғам қайраткерлерінің, оның ішінде Джордж Бернард Шоу мен Джозеф Конрадтың хаттары қамтылған.

Ақпарат көздері

H. G. Wells-тің iPhone, iPad, Nook, Android және Kindle құрылғылары үшін PDF және барлық танымал электрондық кітап оқу форматтарында (AZW3, EPUB, MOBI) тегін жүктемелері ebooktakeaway.com сайтында.
H. G. Wells Британ кітапханасында.
H. G. Wells-тің еңбектері Иллинойс университетінде.
H. G. Wells-тің электрондық кітаптары Global Grey Ebooks сайтында.

Өмірбаян

"Х.Г. Уэллс". «Британника» энциклопедиясының онлайн нұсқасында.