Кіріспе
Солтүстік Македониядағы албандар – Солтүстік Македониядағы екінші ірі этникалық топ, олардың саны 446 245 адамды құрайды, бұл тұрғын халықтың 24,3% болып табылады. 2021 жылғы халық санағы бойынша (өзін-өзі санаған диаспораны қоса алғанда) 2 097 319 адамның ішінде 619 187 немесе 29,52% - албандар.
Albanians in North Macedonia (, ) are the second largest ethnic group in North Macedonia, forming 446,245 individuals or 24.3% of the resident population. Of the 2,097,319 total population in the 2021 census (including self enumerated diaspora), 619,187 or 29.52% are Albanians.
Топонимика
Солтүстік Македониядағы бірқатар жер атаулары түпкілікті албан тілінен шыққан деп саналады. Штип (албан тілінде Штип) – Солтүстік Македонияның шығысындағы қала. Көне заманда ол Астибос деп аталған. Солтүстік Македонияның шығысында протоалбандардың қоныстанған кезі туралы Ниш мысалындағыдай пікірлер айтылды. Охрид (албан тілінде Ohër) – Солтүстік Македонияның оңтүстік-батысындағы қала. Бұл атаудың қазіргі түрі ежелгі грек атауынан өзгерген нұсқасы болуы мүмкін, онда "Лихнид" атауы "Охридке" айналған. Скопье (албан тілінде Шкупи) – Солтүстік Македонияның астанасы. Классикалық антикалық дәуірде ол Скупи деп белгілі болған. Дрин – Солтүстік Македонияның батысындағы өзен. Ежелгі грек тілінде Дрилон (Δρίλων) және латын тілінде Дринус деп тіркелген. Дрин түрі Плиний кіші (б.з. 1-ғасыры) еңбектерінде кездеседі және бұл атау бастапқысы болуы мүмкін. Дринус атауы албан тіліндегі Дрин түріне дейін дыбысталу өзгерістеріне ұшыраған. Велес (албан тілінде Qyprill) Осман империясы тұсында Көпрүлү деп аталған, бұл атау Көпрүлі әулетінің құрметіне берілген. Малесия (албан тілінде Malësia) – Струганың солтүстігіндегі шағын аймақ. Малесия топонимі албан тілінен шыққан, "Малеси" сөзі таулы аймақ немесе өңір деген мағынаны білдіреді. Шар (албан тілінде Sharr) – Косово, Албания және Солтүстік Македониядағы тау жүйесі.
Štip (Shtip in Albanian) is a city in eastern North Macedonia. It was known in antiquity as Astibo s. About the date of settlement of Proto Albanians in eastern North Macedonia similar arguments as in the case of Nish have emerged. Ohrid (Ohër in Albanian) is a city in southwestern North Macedonia. It has been proposed that the modern name is a modified version of the ancient Greek name, where the transition of "Lychnidus" to "Ohrid". Skopje (Shkupi in Albanian) is the capital of North Macedonia. Scupi as it was known in Classical Antiquity. Drin is a river in western North Macedonia. It is recorded in Ancient Greek as Drilon (Δρίλων) and in Latin as Drinus. The form Drin has been evidenced by Pliny the Elder ( 1st century AD) and is most likely primary. The ancient name Drinus has undergone sound changes reaching the current Albanian form Drin through the evolution of Albanian sound changes. Veles (Qyprill in Albanian) was renamed during Ottoman rule as Köprülü, named after the noble Köprülü family. Malesia (Malësia in Albanian) is a small region north of Struga. The toponym Malesija is of Albanian origin from the word Malësi meaning a mountainous area or region. Šar (Sharr in Albanian) is a mountain range in Kosovo, Albania and North Macedonia.
Ежелгі дәуір
Батыс Македониядағы көп қабатты албан тілдері әртүрлі кезеңдерде албандар ежелден мекендеген аймаққа қоныс аударғанын көрсетеді. "Штип" және "Шкупи" атауларының қалыптасуы, славян тілдеріне дейінгі дәуірде бұл аймақта протоалбан тілінің қолданылғанын көрсетеді. Михаеску албан тілінің румын тілінде сөйлейтін аймақтарға қарағанда, батыс роман тілдерімен байланысы тығыз болған аймақта дамығанын, ал бұл аймақты бүгінгі Албания, Косово және Солтүстік Македонияның батыс бөлігінде, Битола мен Приштинаға дейін созылғанын айтады. "Албанполис" деген атау Солтүстік Македонияның Скопье (көне Скопи) қаласының жанындағы Горно-Соньедегі жерлеу тақтасында табылды. Оны 1931 жылы Никола Вулич тапқан, ал мәтінін 1982 жылы Борка Драгоевич Иосифовска талдап, жариялаған. Латын тіліндегі жазуда: "POSIS MESTYLU F[ILIUS] FL[AVIA] DELVS MVCATI F[ILIA] DOM[O] ALBANOP[OLI] IPSA DELVS" деп жазылған. Бұл "Делус Мукатидің қызы Флавияның ұлы Посис Местилу, Албанполистен" деп аударылады. Бұл жазу біздің заманымыздың I ғасырының соңына немесе II ғасырының басына жатады. "Альбанос" этнонимі бүгінгі Солтүстік Македониядағы көне Стоби қаласынан, Горно-Соньеден оңтүстік-шығысқа қарай 90 шақырым жердегі Градско маңындағы жерлеу жазуында кездеседі. Көне грек тіліндегі жазуда: "ΦΛ(ΑΒΙΩ) ΑΛΒΑΝΩ ΤΩ ΤΕΚΝΩ ΑΙΜΙΛΙΑΝΟΣ ΑΛΒΑΝΟΣ) ΜΝΗΜ(Η) Σ [ΧΑΡΗΝ]" ("Флавий Альбанос, оның ұлы Эмилиан Альбанос есіміне") деп жазылған. Бұл жазу біздің заманымыздың II/III ғасырына жатады.
Орта ғасырлар
Албандардың қазіргі географиялық таралуына славян көші-қоны ықпал еткен болуы мүмкін. Албандар, әдетте, солтүстік және орталық Албанияның, шығыс Черногорияның, батыс Солтүстік Македонияның және Косовоның таулы аймақтарына сиынған болуы мүмкін. Славяндар мен албандар арасындағы ұзақ мерзімді байланыс, әсіресе Дриннің Ақ және Қара салаларының аңғарларында, Шкодер және Охрид көлдері маңындағы тау жолдарында, егіншілік және балық аулау аймақтарында жиі кездескен болуы мүмкін. Осы аймақтардағы байланыс славян және албан тілдерінің жергілікті диалекттерінде өзгерістерге алып келді. Солтүстік Македонияның батыс, солтүстік-шығыс, орталық және оңтүстік аймақтарында, атап айтқанда Скопье, Куманово, Свети Николе, Стип, Кратово, Преспа, Битола, Охрид, Прилеп, Кичево, Гостивар және Тетовода «Арбанаси» (албандарды белгілейтін ежелгі термин) атауы бар жер-су атаулары кездеседі. Солтүстік Македониядағы бұл «албан ономастикалық провинциялары» хронологиялық жағынан ерте кезеңге жатады, бұл Арбанасилердің (албандардың) латын және көне славян тілдерімен ерте байланыста болғанын көрсетеді және албандардың 18-шы ғасырдың соңында Македонияға көшіп келгені туралы идеяға қарсы келеді. Сербия патшасы Стефан Милутиннің 1293-1302 жылдар аралығындағы құжатында Штип тұрғындарының тізімінде албан есімдері мен антропонимиясы бар бірнеше тұлғалар аталған. Сондай-ақ, 1300 жылы осы билеуші шығарған жарлықта, грек, болгар, серб, латын, албан немесе влах болсын, Скопье базарына келген әркім Тетово мен Грачаницада міндетті төлемдерді жасауы керек екені көрсетілген. Сонымен қатар, серб патшасы Стефан Душанның 1330 жылғы хатында албан есімдері мен антропонимиясы бар бірнеше тұлғалар (соның ішінде «албан» дегенді білдіретін Арбанасин тегі) тіркелген. Андреа Гропа 1371 жылы Вукашин Мрнявчевич қайтыс болғанға дейін Сербия королі Вукашин Мрнявчевичтің одақтасы ретінде аймақты және Охрид қаласын басқарды, содан кейін оның ұлы, ханзада Маркомен бәсекелестікке түсті. Вукашиннің тұсында тәуелсіз билеуші болған Андреа 1371 жылы ханзада Маркодан тәуелсіздік алып, Охридтің жупаны және господары (әміршісі) атанды. Ол албан билеушісі және асыл Андреа II Музакаға қосылып, сол жылы Костур, Прилеп және Дибер аймағының барлығын Маркодан тартып алды. Андреа билік еткен кезеңде Гропа әулеті өз монеталарын шығарды. Орта ғасырларда әртүрлі тарихи кезеңдерде албан ақсүйек отбасылары Солтүстік Македониядағы жерлерді бақылады. Гропа әулеті 12-14 ғасырларда Поградец, Охрид және Дебар арасындағы аймақтарды басқарды. Қазіргі Солтүстік Македонияда албандардың болуына Орта ғасырлардағы серб патшалары куәлік етеді. 1330 жылы Стефан Дечански Косоводағы албан ауылдарының, әсіресе Призрен ауданындағы және Скопье ауданындағы албанша атауларын нақты атады. 1348-1353 жылдар аралығында Стефан Душан албандарды Тетово ауданындағы шаруалар мен сарбаздар және Скопье маңындағы Киелі Георгий жәрмеңкесіне қатысушылар ретінде атады. Шын мәнінде, Сербия патшалары, әсіресе Стефан Душан, бүкіл албан ауылдарын Сербияның Тетово монастырына, сондай-ақ Призрен және Дечан монастырларына сыйлық ретінде берді. Орта ғасырларда Дибер Кастриоттер княздығының құрамына кірді, оны корольдік Кастриоттер әулеті басқарды, ал Гьон Кастриотты Албания тағына отырды. 1437 жылы Гьон Кастриоти қайтыс болғаннан кейін шығыс аймағы Осман империясымен басып алынды және Дибра санжағының орталығы болды. Скандербег Осман түріктеріне қарсы көтерілісі кезінде қазіргі Солтүстік Македония аумағында Ораник шайқасы және Охрид шайқасы сияқты бірнеше әскери операциялар жүргізді. Османдықтар басып алғанға дейін Светиград Леж Лигасының бекінісі болды. Скандербегтің бақылауында болған Светиград пен Модрич, сондай-ақ Дибер аймағындағы айналасындағы аймақтар болды.
Осман империясы
Жергілікті албан тілінде сөйлейтін пашалардың тұтқындалуы мен жойылуы, ең бастысы Калканделеннің (қазіргі Тетова) Абдурахман пашасы және оның екі бауыры – Ускюбтың (қазіргі Шкуп) Хавзи пашасы мен Кустендилдің Хусейн пашасы, 1843 және 1844 жылдар аралығында болған Дервиш Кара көтерілісіне тікелей себеп болды. Осы көтерілістің басшысы Дервиш Кара болды, оған христиан халқы мен басқа да албан тілінде сөйлейтін пашалар қолдау көрсетті. Көтеріліс 1843 жылдың шілдесінде Ускюбте басталды, ал келесі екі жылда Солтүстік Македониядағы Осман империясының бақылауындағы бірнеше қалалар мен аймақтар басып алынды. Олардың ішінде Гостивар, Тетова, Скопье, Куманова, Охрид және Манастыр болды. Осман үкіметі бүлікшілерді бөліп-жару мақсатымен жаңа салықтарды жоюды және әскерге шақыру процесін кейінге жылдыруды жариялады. 1844 жылдың мамырында Осман әскері көтерілісшілерге шабуыл жасап, оларды Калканделен, Ускюб және Куманова аймақтарына шегінуге мәжбүр етті. 1844 жылдың 13-17 мамырында Катланово өткелінде және 18 мамырда Катланово термалдарында қызу шайқастар болды. Көтерілісшілер сандық және қару-жарақ жағынан басым Осман әскеріне қарсы тұра алмады. Мамыр мен шілде аралығында Осман әскері көтерілісшілер басып алған барлық аймақтарды қайтарып алды. 1844 жылдың жазында Дервиш Кара Осман әскеріне тұтқынға түсті. Керісінше, қарсылық Дибер аңғарында жалғасты, онда жергілікті басшылардың ықпалы зор болды. Рехеп паша бастаған Осман әскерлері Маврова алаңында көтерілісшілерге жеңіліске ұшырады. Дибер санджағындағы көтерілісшілерді Бекташи діни қызметкері Шех Мустафа Зеркани басқарды. 1844 жылдың қарашасында өткен жиналыста олар Дибердің бұрынғы автономиясы өзгертілмейтінін мәлімдеді. Сен Лека басқаратын көтерілісші әскерлер Хайредин паша басқаратын Осман әскерінің ілгерілеуін тоқтатуға тырысты. Осман қолбасшысы тағы да рақымшылық жариялады, жаңа салықтарды жоюды және болашақта ерікті болып табылатын әскерге шақыру процесін кейінге жылдыруды ұсынды. Призрен лигасы болгар топтарына қарсы күресіп, сол кезде албандар мекендеген Кёпрюли, Пьерлеп және Манастыр аймақтарында оларды талқандады, осы аймақтардағы болгар қозғалыстарын жойды. 1903 жылғы Софияның картографиялық қоғамының құжатында Струга Малесияның ауылдарының барлығы албандық православие дінін ұстанатыны тіркелген, бірақ қазіргі уақытта олар ассимиляцияланып, македониялықтар деп санайды. Охридте түркіленген албандардың көп саны бар, олар Елбасан, Дуррес және Ульцинь қалаларынан келген. Осман билігі кезінде Куманово мен Битоланың мұсылман албан халқының көп бөлігі түркіленді. 1912 жылдың қаңтарынан тамызына дейін Осман империясына қарсы албандықтардың көтерілісі болды. Албаниялықтар тамыз айында Скопьеге ие болды. Көтеріліс Осман үкіметі бүлікшілердің талаптарын қабылдағанда, атап айтқанда 1912 жылдың 4 қыркүйегінде албан вилайетін құру және албандардың құқықтарын кеңейту кезінде аяқталды. Неміс тіл білімі Густав Вайганд 1923 жылы жарық көрген "Македония этнографиясы" атты еңбегінде Македонияның албандық қалалық халқының түркілену процесін сипаттады. Ол қалаларда, әсіресе Скопье мен Битолада, түрік тұрғындарының көпшілігінің іс жүзінде албандар екенін, олардың кейбір түрік сөздерін айту ерекшелігі, киімдері және құралдарын қолдануы бойынша ерекшеленетінін жазды. Олар үйде албан тілінде сөйлейді, бірақ қоғамда түрік тілінде сөйлейді. Олар өздерін түріктер деп атайды, бұл термин сол кезде мұсылманның синонимі болды, ал этникалық түріктер оларды "туркошак" деп атады, бұл өзін түрік ретінде көрсетуге тырысқан адамға деген жеңілтекті атау.
Балқан соғыстары
Балқан соғыстары кезінде Сербия Осман империясының Македонияның солтүстік және батыс бөлігіндегі қалаларды, көптеген албандар тұратын жерлерді бақылауына алды. Серб армиясының ілгерілеуі және жергілікті четниктер тобының құрылуымен бірге ұрып-сапалаулар, тұтқындаулар, жаппай қырғындар, қарусыздандырулар, албан ауылдарын өртеу және албандық мүліктерді тонау орын алды. Осы соғыс жағдайында серб армиясының қудалауынан қорқып, көптеген албандар Анатолияға қашып кетті, негізінен Куманово және Скопьеден, сондай-ақ Велес, Прилеп, Крушево, Тетово, Гостивар, Кичево, Охрид және Битоладан. Осы мухаджирлердің көпшілігі ешқашан оралмады. Куманово шайқасынан кейін серб армиясының қолдауымен четник жартылай әскери топтары Кратово, Штип, Велес, Крушево және Битола қалаларының албан халқын шабуылдап, қуғынға түсірді. Албандар Скопье, Велес, Прилеп, Тетово, Гостивар және көптеген басқа қалаларда қырғынға ұшырады.
Югославия
Түркияның Балқан одақтастарынан жеңілгеннен кейін көп ұзамай, Ұлы державалардың (Британия, Германия, Ресей, Австрия-Мажарстан, Франция және Италия) елшілері 1912 жылғы желтоқсанда Лондонда соғыстың тудырған мәселелерін шешу үшін бас қосты. Австрия-Мажарстан мен Италия албандарға қолдау көрсеткенімен, конференция 1913 жылы құрылған тәуелсіз Албания мемлекетіне келісім білдірді. Алайда, жаңа мемлекеттің шекарасы албан халқы тұратын кең аумақтарды Албанияның құрамына кіргізбеді, соның ішінде болашақта Социалистік Македония Республикасы болып танылатын аймақ та осылардың қатарында болды. 1945 жылғы 12-13 тамызда Скопьеде өткен коммунистік партия конференциясында түрік азшылығының өкілі Кемал Сейфулла, өзінің албан тегін жасырып, былай деді: "Қалаларда түріктер мен албандар арасында белгілі бір топтасулар мен айырмашылықтар бар. Сербияның албан халқына қатысты саясаты физикалық жою саясаты болғаны мәлім. Түріктерге қатысты саясат көбірек төзімділік танытқандықтан, албандардың көп бөлігі түркіленіп, ассимиляцияланды". 1946 жылы Социалистік Македония Республикасы құрылғанда, Конституцияда азшылықтардың мәдени дамуына және тілдерін еркін қолдануға құқығы кепілденді. Азшылықтар арасындағы сауатсыздық деңгейін төмендету мақсатында, азшылықтар тіліндегі мектептер мен сыныптар бірден ашылды. Келесі екі онжылдық бойы коммунистік партия албан қауымдастығының білім беру, кәсіби оқыту және әлеуметтік мүмкіндіктер арқылы жаңа социалистік мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік өміріне интеграциялануын ынталандыруға бағытталған шаралар қабылдады. 1948-1959 жылдар аралығында Югославия билігі түрік үкіметімен бірлесіп албан халқының түркілендіру саясатын жүргізді. Македониядағы албан қауымдастықтарын аралау үшін комиссия құрылып, Тетово, Гостивар, Дебар, Кичево, Струга, Куманово, Гьорче Петров және Ресен қалаларына сапар шекті. 1948 жылдан бастап албан халқы көп тұратын аймақтарда, мысалы, Тьарце, Горна Банджица, Долна Банджица, Врапчиште, сондай-ақ Тетово мен Гостивар шеткерлерінде алты түрік мектебі ашылды. 1951-1952 жылдары Дебар, Кичево, Куманово, Струга, Ресен, Битола, Крушево және Прилеп қалаларында барлығы 40 түрік мектебі ашылды. 1952 жылы Югославия мен Түркия арасында Югославия мұсылмандарының Түркияға көшіп кетуіне мүмкіндік беретін еркін көші-қон туралы келісімге қол қойылды. Югославияның солтүстік бөлігінен келген кейбір адамдар көші-қонды аяқтамай, Македонияда қоныс тепті, соның ішінде Санджактан келген 10 643 албан да болды. Заманауи талдаулар Полог айманындағы түрік мектептеріне қарсылық көрсету оқиғаларын сипаттайды, албан тілінде сөйлейтін оқушылар мен мұғалімдер түрік мектептеріне барудан бас тартты. Тетовода жергілікті мұғалімдердің ешқайсысы түрік тілінде сабақ өткізуге келіспеді, сондықтан Скопьеден ауыстырушылар шақырылды. Тағы бір маңызды оқиға Гостиварда болды, онда комитеттердің талдауынша, "сол ауылда туған және ана тілі түрік тілі болса да, түрік мектебі ашылғанда түрік тілінде сабақ беруден бас тартып, албан ауылдарында жұмыс істеуге өтініш білдірген" Банджицалық мұғалім болды. Осылайша, Югослав комитеті жергілікті халықты "Ұлы албандық саяси көзқарасқа" ие деп сипаттады. Түрік мектептерін ашуға қарсылық ең көп Тетово мен Гостиварда байқалды. 1952 жылы Құрбан айт күні Тетовоның жергілікті саяси жетекшісі Мехмет Риза Гега албан ата-аналарына балаларын түрік тілді мектептерге жібермеуді өтінген парақшалар таратты. Гостиварда ұлтшыл белсенді Мыртезан Бажрактари Югославияның құпия полициясы (UDBA) қызметкерлерімен ұсталды және сұраққа тартылды. Сұраққа жауап бергенде ол түрік мектептеріне ашық қарсы екенін және "албандар патриоттық сезімге толы болуы және түркіленуге жол бермеуі үшін" осылай істейтінін айтты. 1980 жылдардың соңында Косово провинциясының автономиясы жойылғанда және албан халқына қарсы қуғын-сүргін күшейгенде, осы оқиғалар Социалистік Македония Республикасында да орын алды. Албан тілі қоғамдық өмірден шығарылды, албан отбасыларына балаларына албан есімдерін қоюға тыйым салынды, себебі бұл республикадағы басқа қауымдармен келіспеушіліктерге әкелуі мүмкін еді, сондай-ақ албан халқының жоғары туылу деңгейін төмендету үшін албан отбасыларына екі баладан артық тууға тыйым салынды. Бұл ассимиляциялық науқанды 1990 жылы жаңартылған Конституция мемлекетті "македониялық халық пен албан және түрік ұлттарының мемлекеті" дегеннен "македониялық халықтың ұлттық мемлекеті" деп қайта анықтағаны дәлелдейді.
Қазіргі заманғы
1994 жылы АҚШ Мемлекеттік департаментінің Македониядағы адам құқықтары жөніндегі баяндамасында Македонияда этникалық албандарға қатысты мынадай кемсітушілік түрлері бар екені тіркелді: албан тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдарына және білім беруге қолжетімділіктің шектеулі болуы; мемлекеттік сектордағы жұмыс орындарында жеткіліксіз өкілдік; полиция құрамында жеткіліксіз өкілдік; әскери шенеуніктер құрамында жеткіліксіз өкілдік; Македонияның көптеген этникалық албан тұрғындарына азаматтықтан бас тарту, сондай-ақ азаматтық алу процесінде кемсітушілікке ұшырау; және олардың дауыс беру мүмкіндігін азайтатын сайлау округтерінің әділетсіз шекарасы. 2002 жылдың қыркүйек айында өткен сайлауда СДСМ жетекшілігіндегі сайлауалды коалициясы парламенттегі 120 орынның жартысын жеңіп алды. Бранко Крвенковский Албанияның Демократиялық интеграция одағы (ДИО) және Либералды демократиялық партиясы (ЛДП) партияларымен коалиция құрып премьер-министр болып сайланды. 2019 жылдың 26 қарашасында Албанияда жер сілкінісі болды. Солтүстік Македониядан келген албандар албан үкіметінің қаржылай көмек туралы сұранысына жауап ретінде түрлі гуманитарлық ұйымдарға және көмек жинауға арналған арнайы банк шоттарына үлкен көлемде қаржылай көмек көрсетті.
Қалалық округтер
2021 жылғы санақ бойынша елдегі 80 муниципалитет ішінде 17 муниципалитетте албандар басым этникалық топқа жатты, олардың 15-інде албан халқы көпшілік құрайды, ал 2-інде албан халқы басымдыққа ие. Жалпы халықты, соның ішінде өздігінен санаққа қатысқан диаспораны ескергенде, албандар 16 муниципалитетте көпшілікті құрайды және 2 муниципалитетте басымдыққа ие. Эмблема (македондық: Амблем; албандық: Stema) Муниципалитет (македондық: Општина; албандық: Komuna) Халық саны (2021 жылғы көрсеткіш бойынша жалпы тұрғындар саны) Саналған халық саны Тұрғындар және 12 айдан астам уақыт бойы шетелде болған, 2021 жылғы санаққа қатысуға ниет білдірген азаматтарды қамтиды. Жалпы % Жалпы % АрачиновоHaraçinë 12 353 97,45% 14 329 97,54% БоговиньеBogovinë 20 475 89,39% 28 878 91,70% БрвеницаBërvenicë 7 377 54,06% 11 812 64,48% БутелButel 14 095 37,12% 15 678 38,60% ЧайрÇair 42 180 67,40% 47 460 68,81% ЧашкаÇashkë 4 032 50,77% 4 367 51,83% ДебарDibër 8 438 54,75% 11 720 59,24% ДолнениDollnen 4 442 33,84% 5 205 35,75% Гази БабаGazi Babë 14 146 20,32% 16 271 22,07% ГостиварGostivar 33 076 55,34% 64 703 68,87% ЕгуновцеJegunoc 3 482 39,15% 5 070 47,32% КичевоKërçovë 16 373 41,27% 31 610 55,72% КрушевоKrushevë 2 464 29,39% 2 809 31,20% КумановоKumanovë 25 493 25,99% 36 984 32,80% ЛипковоLikovë 21 560 96,65% 30 872 97,38% СарайSaraj 34 586 90,07% 39 936 90,66% СтругаStrugë 25 785 50,58% 41 863 59,72% СтуденичаниStudeniçan 14 982 68,19% 16 192 68,82% СопиштеSopisht 1 693 25,22% 1 901 27,20% Шуто ОризариShuto Orizari 8 828 34,32% 9 784 35,31% ТеарцеTearcë 14 704 83,10% 22 319 87,05% ТетовоTetovë 60 460 71,32% 78 860 75,46% ВрапчиштеVrapçisht 15 109 76,15% 25 308 81,30% ЖелиноZhelinë 18 191 95,80% 27 439 96,68% Дерек көзі: Солтүстік Македонияның Мемлекеттік статистикалық басқармасы.
Тараптар
Солтүстік Македонияда бірнеше албандық партиялар бар. 2020 жылғы сайлау нәтижесі бойынша Демократиялық интеграция одағы (ДИА) және Албандар одағы елдегі екі ірі албан саяси партиясы болып табылады. 2008 жылғы Македония парламенттік сайлауында ДИА жалпы дауыс санының 11,3%-ын, ал ДПА 10,1%-ын жеңіп алды. 2014 жылғы сайлауда үш албан партиясы – ДИА, ДПА және НДП – барлығы 123 орынның арасында 19, 7 және 1 орынды сәйкесінше жеңіп алды. Албандық партиялар жалпы сайлаушылар дауысының шамамен 21%-ын алды.
Азық-түлік
2001 жылы қарулы қақтығыс аяқталғаннан бері Солтүстік Македонияда этникалық шиеленіс күшейді. 2001 жылдың шілдесінде бұрынғы NLA жауынгерлері Албания Ұлттық Армиясын (ANA, AKSh) құрып, 3 тамызда 2001 жылы өзін жариялады. Бұл топ NLA-мен бірге македондық күштеріне қарсы шабуылдарға қатысты. NLA таратылғаннан кейін ANA Прешево аңғарында әрекет етуін бастады. 2009 жылы Македония Ғылым және өнер академиясы алғашқы энциклопедиясын жариялағаннан кейін албанфобияда айыпталды. Энциклопедияда Shqiptar – албандардың өзге Балқан халықтары қолдайтын этнонимі, оңтүстік славян тілдерінде қолданғанда албандық қоғам тарапынан кемсітушілік ретінде қарастырылады делінген. Сондай-ақ, энциклопедияда албандар 16 ғасырда аймаққа қоныстанғандығы туралы мәлімдеме жасалған. Энциклопедия таратылуы бірқатар халық наразылығынан кейін тоқтатылды. 2012 жылдың 12 сәуірінде Смилковци көлінде болған оқиғада бес македондық азаматты албандықтардың атқылап өлтіргені хабарланды. 2012 жылдың 16 сәуірінде Скопьеде осы шабуылдарға қарсы және әділдік талап етумен митингі өтті. Митингіге қатысушылардың кейбіреулері албандарға қарсы ұрандар айтты. 2013 жылдың 1 наурызында Скопьеде этникалық македондықтардың тобы қорғаныс министрі лауазымына албандық саясаткер Талат Хафериді тағайындау шешіміне қарсылық білдірді. Наразылық толқуға ұласқанда, наразылар тас лақтырып, албандықтар мен полицейлерге шабуыл жасады. Полиция 3 азаматтың, 5 полицейдің жарақаттанғанын және жеке мүлікке көп зиян келгенін хабарлады. Қалалық аурухана ауыр жарақат алған бес албанды емдеп жатыр, олардың екеуі жансақтау бөлімінде. Толқу кезінде наразылардың бір бөлігі албан туын өртеп жіберді. 2017 жылдың 27 сәуірінде македондық ұлтшылдардың тобы Талат Хаферидің Парламент спикері болып сайлануына наразылық ретінде Македония Парламентіне шабуыл жасады, наразылық кезінде көптеген адамдар жарақат алды. Манастыр Конгресінің 108 жылдығы күні Битоладағы албан әліпбиі мұражайына шабуыл жасалып, терезелер мен есіктер бұзылды. Мұражайдың есігіне "Албандарға өлім!" деген жазуы бар плакат ілінді, онда албандық екібас бұрқұстың басын кесіп жатқан арыстанның суреті бейнеленген. Осы оқиғадан бір апта өткен соң, Албанияның тәуелсіздік күнінде Пелистер ұлттық паркі дирекциясына өткен аптадағыдай хабарламалар жазылған граффитилер салынды.
Қазіргі кездегі мәселелер
Жұмыссыздардың арасында албандықтардың үлесі аса жоғары. Мемлекеттік мекемелерде де, көптеген жеке секторларда да олар жеткіліксіз өкілдікпен қарастырылған. Олар мемлекеттік қызметкерлер мен жұмыс берушілер тарапынан кемсітушілікке де ұшырайды. АҚШ-тың 2012 жылғы Македония бойынша адам құқықтары жөніндегі еліміздік баяндамасына сәйкес, "кейбір министрліктер қызметкерлердің этникалық құрамы туралы ақпарат бөлісуден бас тартты". Сол баяндамада былай делінген: "Этникалық албандар және этникалық сербтер мен влахтарды қоспағанда, басқа ұлттық азшылықтар мемлекеттік қызметте және басқа да мемлекеттік институттарда – әскери, полиция, барлау қызметтері, сондай-ақ соттар, ұлттық банк, кеден және мемлекеттік кәсіпорындарда жеткіліксіз өкілдікпен қарастырылды, бұл қауымдастықтардан білікті үміткерлерді тартуға жасалған күш-жігерге қарамастан. Үкімет ұсынған мәліметтерге сәйкес, албандықтар армия құрамының 18 пайызын құрады, ал азшылықтардың барлығы халықтың 25 пайызын құрады". 2019 жылдан бастап албан тілі елдегі қосымша ресми тіл мәртебесіне ие болды.
" ethnic Albanians and other national minorities, with the exception of ethnic Serbs and Vlachs, were underrepresented in the civil service and other state institutions, including the military, the police force, and the intelligence services, as well as the courts, the national bank, customs, and public enterprises, in spite of efforts to recruit qualified candidates from these communities. Ethnic Albanians constituted 18 percent of army personnel, while minority communities as a whole accounted for 25 percent of the population according to statistics provided by the government." As of 2019, the Albanian language is a co official language in the country.
Дін
Солтүстік Македониядағы албандардың басым діні – ислам, алайда олардың арасында католик дінін ұстанатындар да бар, олардың ең танымал өкілі – Агнес (Анжеза) Бояхиу, ол Ана Тереза ретінде де белгілі. Тағы бір көрнекті тұлға – композитор Лоренк Антони.
Мәдениет
Албан тілінің сөйлегіш диалектілері көбінесе гег, ал оңтүстік бөлігінде тоск диалектісі таралған. Оңтүстік-Шығыс Еуропа университеті де Тетово қаласында орналасқан. Пьетр Богдани (шамамен 1630–1689), итальян тілінде Пьетро Богдано деп белгілі, Албанияның ерте әдебиетінің ең көрнекті жазушысы. Ол 1685 жылы жарық көрген «Cuneus Prophetarum» («Пайғамбарлар тобы») атты алғашқы мағыналы прозалық туындының авторы, ол түпнұсқада албан тілінде жазылған. 1630 жыл шамасында Албанияның Кукес ауданына жақын Гур-и-Хасит ауылында дүниеге келген Богдани католик шіркеуінің дәстүрлерінде тәрбиеленіп, өмірін соған арнады. Оның інісі Андреа Богдани (шамамен 1600–1683) Скопье архиепископы және латын-албан грамматикасының авторы болған, алайда ол қазір жоғалып кеткен.