Кіріспе

Профессор Уэстон (толық аты Эдвард Рольс Уэстон) – К. С. Льюисдің «Ғарыш трилогиясы» романындағы зұлым кейіпкер. Ол трилогияның бірінші кітабы «Сайлаусыз планетадан тыс» (1938) романында ғарыш саяхатын ойлап тапқан көрнекті физик ретінде таныстырылады. Ол романның басты кейіпкері Эльвин Рэнсомнан Марста (жергілікті тұрғындары «Малакандра» деп атайды) жеңіледі. Уэстон екінші кітапта «жаңа Едем» деп аталатын Венераға (Переландра) қиындық тудыруға тырысады.

Малакандрадағы империализм

«Көңілсіз планетадан» шығармасында Уэстон алғаш рет өзінің серіктесі Дик Девайнмен (кейін «Үлкен күш» романындағы Лорд Феверстоун) бірге пайда болады. Олар Уэстон адамнан кем және пайдасыз деп санайтын Гарри есімді психикалық мүкіяттігі бұзылған жас жігітті құрықтауға тырысады. Олар оны Малакандраға (Марс) алып барып, Оярсаға, оның билеуші періштесіне құрбандыққа шалуды жоспарлайды. Осы кезде олар романның басты кейіпкері Элвин Рэнсомның кездейсоқ келуіне таңғалады, ол Девайннің бұрынғы оқушысы. Рэнсом олардың әрекеттеріне күдікпен қарайды, ал Девайн Вестонды Рэнсомды құрықтауға көндіреді. Малакандраға қонғаннан кейін, Уэстон мен Девайн Рэнсомды Оярсаның қызметшілеріне сүйреп әкелуге тырысады, бірақ бір оқиға оларды алаңдатып, Рэнсом қашып құтылады. Малакандрадағы оқиғалары барысында Рэнсом Оярсаның, оған құрбандық шалынатын болған, Жердегі жағдайды білу үшін адаммен сөйлескім келетінін біледі. «Цивилизациялы» Уэстон мұны түсінбейді, «жабайы» мәдениеттерден тек қана қатігездік күтеді. Ақырында Уэстон мен Девайнның Малакандраға саяхаттаудың негізгі мақсаты Малакандраның мол алтын қорын өндіру екендігі анықталады. Бұл жалдамалы Девайнның жалғыз ниеті, бірақ Уэстонның жоспары – адамзат тегінің мәңгілік өмір сүруін қамтамасыз ету үшін ғарыш колонизациясының жаңа дәуірін ашу, бұл идея Стейплдонның «Соңғы және Бірінші адамдар» еңбегінен алынған. Вестонның көрінетін игілікті жоспары оның басқа тіршілік нысандарына, соның ішінде адал және зиялы малакандрандарға деген жеккөрушілік және отарлаушылық көзқарасымен бұзылады.

Эдемді ғаламдық рухтың атынан отарлау

Переландрада Вестонның ғарыш кемесінің Венераға күртен келгені өзін-өзі күмәндандырып жүрген Рэнсом үшін үлкен жаңалық болды, оны құпия қауіпке қарсы тұру үшін ойарса жіберген еді. Марстан қайтқаннан кейін Вестон философиялық өзгеріске ұшырады: ол бұрынғы адамзатқа деген адалдығын "жалған сенім" деп есептейді және енді "көзі жоқ, сөйлей алмайтын мақсатты рухты" таратуды қалайды, ол эволюцияны дамытуға күш береді. Жеке теологиясында Вестон Құдай мен Шайтанның біреу екендігіне, ал оның үлкен ісі осы синкретизм рухымен басқарылатындығына қателігін түсінді. Вестон Рэнсомты өзіне қосылуға шақырады, себебі "сенің және менің арамызда ескірген теологиялық формализмдерден басқа ештеңе жоқ, олармен ұйымдасқан дін өзінің бетін бүркеген. Бірақ мен сол қабықты бұздым". Бірақ Рэнсом сұрағанда Вестонның жаңа философиясы бұрынғысымен бірдей өзін-өзі мақтан ету болып шығады: "Мен ғаламның орталық күшінің жетекшісі болғандықтан, мен – Уэстон, сенің Құдайың және Шайтаныңмын. Мен осы күшті толығымен өзіме шақырамын". Ол жанын ашқанда, Вестон Шайтанның құрбаны болып, жеке тұлға ретінде жоғалып кетеді, оның қатып қалған есі "ол ешқандай азап көрмеген немесе адам санасы түсіне алмайтын азап көргенін" көрсетеді. Рэнсом Перэландра ханымды іздеуге кетеді, ал ол келгенде Вестон жоқ болып шығады.

Өлім

Ransom оны қайтадан тапқанда, жыртылған бақалардың арасында, Уэстон енді адам емес: ол ауру адамға емес, қайтыс болғанға ұқсады. Бақаны азаптаудан көтерген беті, кейде мәйіттің бетіне тән болатын, қорқынышты күшке ие болды – ол адамның оған қатысты қандай да бір сезімін қабылдамайтын. Ол Ransom-ға үнсіз қарады, сосын күлімсіреуі көрінді. Күлімсіреу ащы да емес, ашулы да емес, тіпті зұлым да емес, оның ішінде ешқандай мазақ та жоқ еді. Ол Ransom-ды, қорқынышты бір қарапайымдықпен, өзінің ләззат әлеміне шақырып тұрғандай, барлық адамдар сол ләззатты бөлісетіндігіне, оның әлемдегі ең табиғи нәрсе екеніне, оны талқылауға ешкімнің құқығы жоқ екеніне сендірді. Ол жасырын да емес, ұялмады да, оның ішінде ешқандай қастандық сезімі де болмады. Ол жақсылыққа қарсы тұрмады, оны мүлдем елемеді. Ransom бұрын-соңды жамандыққа жасалған жалған әрекеттерден басқа ештеңе көрмегенін түсінді. Бұл жаратылыс толыққанды жамандыққа берілген еді. Оның зұлымдығының шегі күрестен асып, қорқынышты түрде тазалыққа ұқсас бір жағдайға жеткен. Уэстонды билеп алған зұлым рух жаңадан жаратылған нәсілді бұзуға тырысады, Переландра ханымды (жаңа Еуаны) Малельдилдің (Құдайдың) бұйрықтарына бағынбауға сұраныш етеді, ал Ransom оған Un man (Рансом Уэстонды атаған есімі) қарсы тұруға шақырады. Соңында Ransom, Un man-ды сөзбен жеңе алмайтынын түсініп, Малельдилдің ишарасымен, оған физикалық күш қолданады, осы шайқаста екеуі де ауыр жарақат алады, бірақ ешбірі жеңіске жете алмайды. Бір сәтте Уэстонның санасы қайта оянады, Ransom-ды тозақтың қорқынышымен үркітеді: [Өлім] – нағыз ғалам. Барлық мәні сонда. Сондықтан мүмкін болғанша ұзақ өмір сүру маңызды. Біздің «өмір» деп атап жүргеніміз – тек қана сыртқы қабық, көрсету үшін ғана қойылған, содан кейін – мәңгілікке нағыз ғалам. Сол қабықты бір сантиметрге қалыңдату – бір апта, бір күн, жарты сағатқа көбірек өмір сүру – сонда ғана мәні бар. Әлемді сыртынан жұқа қабықпен жабылған шексіз шар ретінде көзге елестетіңіз. Біз оның бетінде туамыз, және өміріміз бойы оның ішіне батып барамыз. Толығымен өткен соң, біз «өлген» деп аталамыз: біз ішкі қараңғы бөлікке, нағыз әлемге кірдік. Егер сіздің Құдайыңыз болса, Ол сол шардың ішінде емес. Оның көзқарасы бойынша, біз Оның ешқашан ілеспейтін, еш нәрсе емес деп санайтын жерге қашықтап барамыз. Біздің барлығымыз сонда, әрқашан сонда болдық. Ақыл-ойдың өзі тек қана сіздер қабықта болғанда ғана жарамды. Оның нағыз әлеммен еш қатысы жоқ. Сіз бір нәрсені біріктіруге тырысасыз, бірақ оны жасай алмайсыз. Сіздің басыңызды кесіп тастайды, тіпті өміріңіз қандай болғанын еске түсіре алмайсыз, өйткені ол ешқашан мәні болмағанын білесіз. Бірақ оның айтқандарының барлығы Уэстонның сөздері ме, әлде шайтанның оны пайдаланып айтқан сөздері ме екенін анықтау мүмкін емес. Шындығында, Ransom қорытындылайды:

Ransom ақыры Переландраның жер астындағы туннельдерінде Уэстонды өлтіріп, оның денесін жанартаудың ішіне лақтырады. Үңгірдің сыртындағы қабырғаға үлкен физиктің ескерткішін ойып, Ransom жаңа планетаның ханымдары мен патшасымен кездесу үшін тау басына көтеріледі.

Өмір сүру ұзақтығы

Рэнсомның епитафиясына сәйкес, Уэстон 1896 жылдан 1942 жылға дейін өмір сүрген («Переландра», 15-тарау). Дегенмен, оның 46 жасында қайтыс болғаны туралы мәлімдеме, Вестонның 7-тараудағы «елуге жеткенше» биологияны оқымағаны туралы түсіндірмесімен келіспейді.

Мүмкін әсер етулері

Уэстон ағылшын оңтүстік африкалық бизнесмен және империалистік саясаткер Сесил Джон Родстың (1853–1902) карикатурасы болуы мүмкін. Родс сияқты, Уэстон да өте қабілетті болғанымен, нәсілшіл, аморальді және ашкөз, Құдайды және дінді жек көреді. «Ол қорқынышты күш» кітабында айтылғандай, Ұлыбритания батырларды да, зұлымдарды да өндірген, әрбір Артур патшаға қарамастан, Мордред сатқын, әрбір Сидней (Ренессанс ақыны) үшін Сесил Родс болған. «Переландра» романында Уэстон Родстың «Ол мені кім екенімді жасады» деген сөздерімен есте сақтаған кітабына – Уинвуд Ридтің «Адамның шейіт болуы» туралы әңгімелейді, ол секулярлық гуманизм идеологиясын жариялаған. Джордж Бернард Шоуға жасалған ишара бар: Уэстонның Малакандрадағы сөйлеуі, «Метуселахқа оралу» сияқты, «Мен үшін одан артығы жеткілікті» деген сөздермен аяқталады, және Уэстон Шоудың (және Анри Бергсонның) Өмір күшіне сенуімен ортақ. Философ Фридрих Ницшенің де ықпалы болуы мүмкін, оның философиясының мақсаты «супер адамның» пайда болуы болды. Ол сондай-ақ Дж. Б. С. Холдейнге негіделген болуы мүмкін. Боб Рикард Уэстонды Ж. Р. Р. Толкиннің «Сақиналар Иесі» кітабындағы құлаған сиқыршы Саруманға ұқсас деп санайды, бірақ ол «Сақиналар Иесінен» бұрын пайда болған. «Вестон» есімін таңдау кездейсоқ болмауы мүмкін, өйткені ол «Тыныш планетадан тыс» сөйлеген сөзінде өзін «Батыс өркениетінің» ең экспансионистік және агрессивті түрінің жақтаушысы ретінде көрсетеді. («Ол қорқынышты күштегі» басты зұлымдардың есімдері – «Wither» және «Frost» олардың мінез-құлқын көрсету үшін таңдалған.) Профессор Уэстон басқа білім түрлерін жек көретін ғылыми элитаризмді де білдіруі мүмкін.