Кіріспе
Poaceae Zea) – астық тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Ең белгілі түрі – Z. mays (көпте жүгері, немесе үнді жүгері деп аталады), ол әлемнің көп бөлігіндегі адамзат қоғамы үшін ең маңызды егістік дақылдарының бірі. Теосинттер деп аталатын оның төрт жабайы түрі Мезоамерикаға тән.
Zea is a genus of flowering plants in the grass family. The best known species is Z. mays (variously called maize, corn, or Indian corn), one of the most important crops for human societies throughout much of the world. The four wild species are commonly known as teosintes and are native to Mesoamerica.
Этимология
Зея грек тіліндегі тағы бір дәнді дақылдың (мүмкін, бидайдың) атауынан (ζειά) туындаған.
Танулы түрлер
Тұқымдағы бес қабылданған түр атаулары: Zea тұқымдасындағы жалғыз үйретілген таксон. Тұқым екі бөлімге бөлінеді: Luxuriantes, Z. diploperennis, Z. luxurians, Z. nicaraguensis, Z. perennis; және Zea, Z. mays. Алғашқы бөлімге хромосомалардың көп бөлігіндегі хромосома қолдарының ұштарында орналасқан гетерохроматиннен құралған қара түсті дақтар тән, ал Zea бөлімінің көптеген түрлерінде әрбір хромосома ұшы мен центромер арасында бірде-бір немесе үш дақ болуы мүмкін, сондай-ақ өте сирек ұш жақ дақтары кездеседі (Z. m. huehuetenangensis-тің көптеген ірі ұш жақ дақтары бар).
Сипаттама
Бір жылдық және көп жылдық теосинт түрлері кездеседі. Z. diploperennis және Z. perennis көпжылдық, ал қалған барлық түрлері біржылдық. Барлық түрлер диплоидты (n=10), Z. perennis болмаса, ол тетраплоидты (n=20). Теосинттің әр түрлі түрлері мен тұқымдарын морфологиялық, цитогенетикалық, ақуыздық және ДНК айырмашылықтары, сондай-ақ географиялық шығу тегі бойынша оңай ажыратуға болады. Екі көпжылдық өсімдік бірге өседі және өте ұқсас, сондықтан кейбіреулер оларды бір түр деп санайды. Көптеген адамдар ең қызықты теосинт деп Z. m. huehuetenangensis-ті санайды, ол Z. m. parviglumis сияқты морфологияны, көптеген терминалдық хромосомалық түймешіктерді және екі бөлімнің арасындағы изозимдік позицияны біріктіреді. Фенотиптік тұрғыдан ең ерекше, сонымен қатар ең қауіп төндірілген теосинт – Zea nicaraguensis. Бұл теосинт Никарагуаның солтүстік-батысындағы жағалаудағы өзен сағасының 200 метрі бойында су басқан жағдайда жақсы өседі. Теосинттер жүгеріге көп жағынан ұқсайды, әсіресе олардың тастек (еркек гүлшоғыры) морфологиясымен. Теосинттер жүгеріден әрқайсысында ерекше, кішкентай әйел гүлшоғырлары бар көптеген бұтақтарымен ерекшеленеді. Бұл тікенектер жетіліп, бестен онға дейінгі үшбұрышты немесе трапеция тәрізді қара немесе қоңыр түсті, бөлінетін сегменттерден тұратын екі қатарлы "құлақ" құрайды, әр сегментте бір тұқым болады. Әр тұқым өте қатты жеміс қабығымен қоршалған, ол рахистегі купуладан немесе ойықтан және төменгі қатты гүл қабығынан тұрады. Бұл оларды теосинтті жейтін шайнаушы жануарлардың ас қорыту жүйесінен қорғайды және олардың нәжісі арқылы тұқымның таралуына көмектеседі. Теосинт тұқымы өсіп-өнуге кедергі келтіреді, бірақ сутек пероксидінің сұйық ерітіндісімен өңделгенде тез өнеді.
Жүгерідің пайда болуы және теосинттермен өзара әрекеттесуі
Жүгері – соргомен, ал күріш пен бидаймен алыс туысқан шөп. Zea туы Tripsacum, гамашөп туымен тығыз байланысты. Теосинттер жүгерінің қолға үйретілуінің маңызды бөлігі болып табылады, бірақ қай таксондар қатысқандығы туралы пікірлер әртүрлі. Ең көп тараған эволюциялық модельге сәйкес, бұл дақыл Z. m. parviglumis-тен негізгі мутацияларды таңдау арқылы тікелей алынған; бірақ кейбір сорттарында оның генетикалық материалының 20%-ға дейін Z. m. mexicana-дан интрогрессия арқылы келген. Никарагуалық теосинте түрін қоспағанда, барлық теосинтелер жүгері егістіктерінде немесе оған жақын жерде өсіп, теосинте мен жүгері арасында интрогрессияға мүмкіндік береді. Бірінші және кейінгі буын гибридтері жиі далада кездеседі, бірақ ген алмасу деңгейі өте төмен. Z. m. mexicana-ның кейбір популяциялары өсірілген жүгері егістіктерінде Вавиловтік мимикрияны көрсетеді, фермерлердің таңдаулы арамшөптерді жою қысымының нәтижесінде жүгеріге ұқсас пішінге ие болған. Мексиканың кейбір аймақтарында жүгері өсірушілер теосинтесті зиянды арамшөп деп есептейді, ал кейбір аймақтарда фермерлер оны пайдалы серіктес өсімдік деп есептеп, жүгеріге енуіне ынталандырады.
Геномдық
Генетикалық өзгертілген жүгеріден теосинт арамшөптеріне гендер ағыны қазірге дейін бірдей белгіге ие ГМ теосинттің пайда болуына ғана әкеп соқты, бірақ мұндай нәтиже әрқашан бола бермейді.