Кіріспе

Францияның Пиреней-Атлантикалық департаменті (pi.ʁe.nez‿at.lɑ̃.tik; Gascon Occitan: Pirenèus Atlantics; немесе Pirinio Atlantikoak) – Францияның оңтүстік-батыс бұрышында және Новая Аквитания аймағында орналасқан департамент. Аты Пиреней таулары мен Атлант мұхитынан шыққан, француз Баск елі мен Беарн аймақтарын қамтиды. Оның префектурасы – Пау қаласы. 2019 жылы халық саны 682 621 адамды құрады.

Тарих

Бастапқыда Бас Пиреней деп аталған, бұл Франциядағы алғашқы 83 департаменттің бірі, ол 1790 жылғы 4 наурызда Француз революциясы кезінде құрылған. Ол бұрынғы Гвиенна және Гаскония провинцияларының, сондай-ақ Беарн-Наварраның (әлі де, кем дегенде, Наварра Корольдігі) құрамына кірген аймақтардан құрылды, яғни Баск провинциялары – Басе-Наварра, Лабур, Байонна (Лабурдан бірнеше жыл бұрын бөлініп шыққан), Суль және Беарн. 1790 жылғы әкімшілік реформасы жергілікті институттар мен заңдардың жойылуына әкелді. Лабурдан келген Баск өкілдері жаңа әкімшілік құрылымға ашық қарсылық танытты, себебі ол олардың институттары мен заңдарын жойды. Төменгі Наварра өкілдері Парижде дауыс беруден бас тартты, өйткені олар Франция Корольдігінің құрамына кірмейтінін мәлімдеді; ал Суль өкілдері қарсы дауыс берді. Лабурды өкілдік еткен Гарат ағайындылары, болашақ саяси шешімдерге өздерінің үлесін қоса алады деп ойлап, ақырында «жақсы» деп дауыс берді. 1969 жылдың 10 қазанында Бас Пиреней Атлантикалық Пиренейлер деп қайта аталды.

География

Атлантикалық Пиренейлер Францияның оңтүстік-батысындағы Nouvelle Aquitaine аймағының бір бөлігі. Ол Ландер, Жоғарғы Пиренейлер, Герс департаменттерімен және Бискай шығанағымен шектеседі. Оңтүстікте Испаниямен, Гюска, Наварра және Гипускоа провинцияларымен шекаралас, ал батысында Атлант мұхиты жағалауы орналасқан. Гентау көлі және Карнау көлдері Атлантикалық Пиренейлерде табылсады.

Қалалық аудандар

Атлантикалық Пиреней, шекаралық департамент, Испаниямен бірқатар экономикалық және мәдени байланыстарды қалыптастырды. Департаменттің шығысында және батысында екі қалалық орталық бар: 145 000 тұрғыны және жергілікті аймақта 344 000 жұмыс істейтіні бар Пау қаласы; және 166 400 тұрғыны және жергілікті аймақта 235 000 жұмыс істейтіні бар Байонн-Англе-Биарриц.

Мәдениет

Гвиенна мен Гасконияның, сондай-ақ Беарнның бір бөлігі болған департамент аймақтарының мәдениеті басктардың күшті ықпалында, бірақ олардың өзіндік ерекшеліктері бар. Гаскон-беарн тілінің нұсқасы да, баск тілі де тиісті аудандарда туған тілдер. Гаскон тілі – бұрын Оңтүстік Францияның басты тілі болған окситан тілінің диалектісі. Ол француз тіліне қарағанда каталон тіліне жақын. Баск тілі – кез келген белгілі тілмен байланысы жоқ, жеке тіл. Бүгінде француз тілі – Франция Республикасының жалғыз ресми тілі, ол басым көпшілік тұрғындардың ана тілі және барлық тұрғындар осы тілде сөйлейді. Пиреней-Атлантик департаментінде регби клубтары – «Авирон Байонна», «Биарриц Олимпик» және «Секция Палоиз», баскетбол клубы – «Элан Беарне Пау Ортез» және футбол клубы – «Пау ФК» сияқты кәсіби спорт командалары да бар. 1901 жылы алғаш рет өткізілген «Пау Гран-приі» автожарысы әлемдік туристік автомобильдер чемпионаты, британдық Формула 3, Формула 3 Еуро сериясы және FIA Еуропа Формула 3 чемпионаты сынды жарыстарды қабылдаған.

Саясат

Атлантикалық Пиренейлер – орталықшыл Демократиялық қозғалыстың (MoDem) бекінісі. Оның негізін қалаушысы және президенті Франсуа Байру 2014 жылдан бері Пау қаласының мэрі болып табылады.

Департамент саясаты

Пиреней Атлантикалық департаменті кеңесінде 54 орын бар. 2015 жылдан бері оның президенті – Демократиялық қозғалыстан Жан Жак Лассер.