Кіріспе

2004 жылы Майкл Крайтонның «Қорқыныш штаты» романы – Майкл Крайтонның 2004 жылғы технотриллері, оның өз атымен шыққан он төртінші және барлығы жиырма төртінші романы. Романның сюжетінде экологиялық террористер жаһандық жылынудың қаупін жариялау мақсатымен жаппай қырқындар жасауды жоспарлайды. Бұл туынды көркем әдебиет болғанымен, кітапта көптеген графиктер, түсіндірмелер, екі қосымша және Крайтонның жаһандық жылыну туралы көзқарастарын қолдайтын 20 беттік библиография келтірілген. Климаттанушылар, ғылыми журналистер, экологиялық ұйымдар мен ғылымды қолдаушы мекемелер кітаптағы ұстанымдарға қарсылық білдірді. Романның алғашқы таралымы 1,5 миллион дананы құрады және 2005 жылдың қаңтар айында Amazon тізімінде бірінші орынға, ал The New York Times бестселлер тізімінде екінші орынға ие болды. Романға сыншылар әртүрлі баға берді, кейбіреулері кітаптың жаһандық жылыну мәселесіндегі даулы ұстанымы оқиғадан көңіл аударатынын айтты. Осы кітап Антарктиданың суынуы туралы пікірталасты кеңінен танымал етуге септігін тигізді деп саналады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Питер Эванс – миллионер-меценат Джордж Мортонның адвокаты. Эванстың негізгі міндеттері – Мортонның экологиялық ұйымға, Ұлттық экологиялық ресурстар қорына (NERF) (Табиғи ресурстарды қорғау кеңесі үлгісінде) жасаған үлесіне қатысты құқықтық мәселелерді басқару. Мортон NERF директоры Николас Дрейктің Мортонның ұйымға берген қаражатын тиімсіз жұмсағанын білгеннен кейін күдікпен қарайды. Көп ұзамай Мортонға Джон Кеннер мен Санджон Тапа есімді екі адам келеді, олар MIT зерттеушілері болып көрінеді, бірақ шын мәнінде Экологиялық азаттық фронты (ELF) (Жерді азат ету фронты үлгісінде) деп аталатын экологиялық террористік топтың ізімен келе жатқан халықаралық құқық қорғау органдарының агенттері болып табылады. ELF-тің мақсаты – «табиғи» апаттарды тудырып, халықты жаһандық жылынудың қаупіне сендіру. Бұл оқиғалардың бәрі NERF демешілігімен өткізілетін климаттық конференциямен бірге орын алуы тиіс, онда жаһандық жылынудың «катастрофалық» жағдайы көрсетіледі. Экотеррористер өздері жасаған «табиғи» апаттарда қанша адам қаза тапқанына қарамастан, өздеріне кедері келтіргендерді аяусыз өлтіреді (олардың таңдаған әдістерін көптеген адамдар қылмыс деп танымайды: сиыршаның уы, паралич тудырады, ал «найзағай тартылысын күшейтетін құрылғылар» электр дауылдары кезінде құрбандардың тоқ соғуына себеп болады). Кеннер мен Тапа Дрейктің ELF-пен байланыста екенін және осылайша өзінің мақсаттарына жетуге тырысатынын (экологиялық саналы қоғамнан NERF-ке көбірек қаржы жинау) күдіктенеді. Эванс Кеннерге, Тапаға және Мортонның көмекшісі Сара Джонсқа қосылып, ELF жасаған түрлі апаттарды болдырмау үшін әлемді шарлап саяхаттайды, бұл апаттар мыңдаған адамдың өмірін құрбан етуі мүмкін еді. Кеннердің қызы Дженифер Хейнс, топқа соңғы кезеңде қосылады, олар ELF-тің шешімді жобасын тоқтату үшін Соломон аралдарындағы шалқар аралға сапар шегеді – Дрейк жаһандық жылынудың «катастрофасы» туралы халықаралық конференцияны аяқтағанда Калифорния жағалауын су басатын цунами. Саяхат барысында топ адам жейтін крокодилдермен және каннибалистік тайпа мүшелерімен (Дрейктің Кеннер мен оның командасын бақылау үшін жіберген экологиялық белсенді, тележұлдыз Тед Брэдлиді жегендермен) күреседі. Топтың қалған бөлігі Мортонның құтқаруына жетеді, ол бұрын Дрейктің жолынан тайып, Кеннер мен оның командасының аралға келуін күтіп, ELF-тің аралдағы қызметін бақылап, өзінің өлімін сахналаған болатын. Топ аралдағы ELF-тің элиталық командасымен соңғы шайқасқа түседі, оның барысында Хейнс жарақаттанады, ал Эванс Антарктидада оны және Джонсты өлтіруге тырысқан террористтің бірін өлтіреді. ELF командасының қалған бөлігі өздерінің тудырған цунамидің кері толқынынан қаза табады, Кеннер мен оның командасы цунаминің толыққанды күшіне жетуіне және Калифорнияға жеткеніне жол бермеу үшін оны жеткілікті түрде саботаж жасайды. Мортон, Эванс және Джонс Лос-Анджелеске оралады. Эванс заң фирмасынан кетіп, Мортонның әлі атауы белгісіз жаңа ұйымында жұмыс істейді, ол мүдделер қақтығысынан азат, экологиялық белсенділікті бизнес ретінде жүзеге асырады. Мортон Эванс пен Джонстың оның өлімінен кейін жаңа ұйымда оның орнын басатынына үміттенді.

Аллегорикалық кейіпкерлер

Бірнеше сыншылар Крайтонның кітапта бейнеленген түрлі пікірлерді оқырманға анық түсінуге мүмкіндік беру үшін басты кейіпкерлерді жаһандық жылыну тақырыбы бойынша әртүрлі көзқарастардың өкілі ретінде пайдаланғанын айтады. Джозеф Ром Кеннердің Крайтонның өзінің орнында екенін ұсынады. Дэвид Робертс Эванстың оқырманның орнында екенін (Крайтонның пікірінше, ол жаһандық жылынудың негізгі қағидаларын егжей-тегжейлі зертпестен, бірақ сұрақ қоймай қабылдайды) айтады. Дэвид Робертс сондай-ақ Тед Брэдлидің "экологтардың" ресми ұстанымын сұрақсыз қабылдайтын адамдардың өкілі екенін санайды. Брюс Баркотт Джонсты, ал Майкл Б. МакЭлрой мен Дэниел П. Шраг Хейнсті академиялық қауымның өкілі деп санайды (пікірталасқа қатысуға жеткілікті білімі бар, бірақ дәлелдер ұсынылғанға дейін шешім қабылдамайтын), Джонс дәлелдердің толыққанды болуын күтпей жаһандық жылынуға сенуге бейім қауымның бөлігін, ал Хейнс тек нақты дәлелдерге сене қоятын бөлігін көрсетеді. Майкл Б. МакЭлрой мен Дэниел П. Шраг Хейнстің зерттеулерді қаржыландыру тәсілінен туындаған мүдделердің қақтығысының өкілі екенін де айтады (яғни, оның "ресми" мәлімдемелері кім төлейтініне байланысты өзгереді, бірақ жеке өмірінде ол шынайы пікірін білдіреді).

Автордың сөздері/қосымшалары

Крайтон жаһандық климаттың өзгеруі туралы өз пікірлерін кітаптың соңындағы сөздерінде келтірді. "Автордың хабарында" Крайтон климаттың өзгеруінің себептері, масштабы және қауіп-қатері көбінесе белгісіз екенін мәлімдейді. Ол табиғатты басқаруды және Жердің барлық аспектілерін зерттеуді жалғастыруды қолдайды. І қосымшада Крайтон жаһандық жылыну мәселесіндегі "екі тарапты" ғылымды саясаттануға қарсы ескертеді. Ол псевдонаука мен саясаттың апатты үйлесімінің екі мысалын келтіреді: 20 ғасырдың басындағы евгеника идеялары (ол оны Холокостқа жол берген теориялардың бірі деп тікелей атап көрсетеді) және Лысенколық. Бұл қосымшадан кейін 172 кітап пен ғылыми мақаладан тұратын библиография келтірілген, оны Крайтон "оқырмандарға менің ойыммен танысып, өз қорытындыларын жасауға көмектесу үшін" ұсынады.

Әлемдік ауа райының жылынуы

State of Fear, Крайтонның көптеген кітаптары сияқты, нақты әлемдегі деректер мен болжамдарды, сондай-ақ негізгі сюжеттік құрылғылар ретінде технологиялық жаңалықтарды пайдаланатын ойдан шығарылған туынды. Кітаптағы оқиғаның фоны – жаһандық жылыну мәселесін талқылау. Крайтон жеке сөздерін және кітаптың көркем бөлігін нақты мысалдармен байланыстыратын екі қосымша ұсынады. Оқиғаның басты кінәлілері – қоршаған ортаны қорғау радикалистері. Крайтон сюжетте де, қосымшаларда да "кәсіпкерлікті" айыптайды. Кітапта түрлі мәлімдемелер келтіріледі, мысалы: жаһандық жылынудың ғылыми негізі болжамдық және толық емес, демек климаттың өзгеруіне адамның қатысы туралы нақты қорытынды жасау мүмкін емес. Әртүрлі салалардағы элиталар қазіргі әлеуметтік тәртіпті сақтау үшін нақты немесе жасалған дағдарыстарды пайдаланады, жаһандық жылынудың артындағы "ғылымды" теріс пайдаланады. Мүдделердің қақтығысы салдарынан, жаһандық жылынуға қатысты зерттеулер жүргізетін ғалымдар өздерінің нәтижелерін қаржыландыру көздеріне сәйкес ету үшін жасырын түрде өзгерте алады. Климатология басқа ғылымдардағыдай екі жақты соқыр зерттеулерді жүргізе алмайды, себебі климаттық ғалымдар эксперимент параметрлерін өздері белгілейді, осы параметрлер шегінде эксперименттер жасайды және нәтижелерді талдайды. Сондықтан климаттық ғылымның дәлдігінің төмендігіне ең қарапайым себеп – "жағдайлық" деп аталатын құбылыс. Эксцентриктік профессор Хоффманның басты идеясы, Хоффманның сөздерімен айтқанда, "саяси-құқықтық медиа" кешенінің бар екендігін көрсетеді, оны суық соғыс кезеңінің "әскери-индустриялық кешенімен" салыстыруға болады. Хоффман климаттық ғылымның Берлин қабырғасы құлағаннан кейін көп ұзамай "адамдарды қорқытуға" бағытталған "дағдарыс", "апат" және "жаңапай" сияқты сөздерді қолдана бастағанын айтады. Бұл терминдер азаматтарды әлеуметтік бақылауда ұстау үшін қолданылды, себебі Кеңес Коммунизмінің қаупі жойылған еді. Осы "қорқыныш күйі" кітапқа атау берді. Кітапта көптеген кестелер мен нақты деректерден алынған цитаталар бар, олардың ішінде орташа жаһандық температура осы кезеңде төмендеп бара жатқанын көрсететін кестелер де бар. Егер жергілікті температуралар орташа температураның жалпы көтерілуін көрсетсе, әсіресе әлемнің ірі қалаларында, Крайтонның кейіпкерлері бұл көміртегі шығарылымдарының емес, қалалардың кеңеюі мен орманды жоюдың салдары деп санайды. Крайтон ғылымнан саясатты алып тастауды қалайды және осы пікірін дәлелдеу үшін қосымшаларда жаһандық жылыну және тарихи фактілерді пайдаланады. 2003 жылы Калифорния технология институтында сөйлеген сөзінде ол ғылымның өзінде пайда болған "дағдарыс" туралы алаңдаушылық білдірді, атап айтқанда, қатал ғылым мен қоғамдық саясат арасындағы қарым-қатынастың күшейе түсуі туралы.

Әдебиеттік сын-пикірлер

Роман кәсіби әдеби сыншылардың аралас пікірлерін алды. The Wall Street Journal журналының журналисі Рональд Бейли оны «шараптап жылдамдықпен дамитын технополитикалық триллер» және «Мистер Крайтонның 2003 жылдың қыркүйегінде Сан-Францискодағы Комонвелл клубында сөйлеген сөзінің романдағы жаңаша бейнесі» деп бағалады. The New Republic журналында Саша Циммерманның пікірлері әртүрлі болды. Циммерман Крайтонның деректерді оқырманға жоғарыдан қарап, кемсінткендей етіп ұсынуын сынға алды, бірақ кітапты «адамды табиғатпен қатыгездікке толы күреске түсіретін, халықаралық қастандықтармен құрылған және «жақсы ауа райына» сүйенген қорғаушыларды сынап көрсететін әлемдік триллер» деп қорытындылады. 2006 жылдың наурызында The New Republic журналының аға редакторы Майкл Кроули Крайтонның жаһандық жылыну мәселесіндегі ұстанымын сынап жазған өте күшті сын пікірін жариялады. Сол жылы Крайтон «Келесі» романын шығарды, онда «Мик Кроули» есімді екінші дәрежелі кейіпкер бар, ол Йель университетінің түлегі және Вашингтон қаласындағы саяси бағана жазушысы. Кейіпкер кішкентай мүшесі бар бала зорлаушы ретінде бейнеленген. Бұл кейіпкер кітаптың басқа бөлімдерінде кездеспейді. The Guardian газетінде Питер Гаттридж кітаптағы кестелер мен зерттеулер «триллер элементтеріне кедеріл келтірді» деп жазды және библиография сюжеттен гөрі қызықтырақ екенін айтты. The New York Times газетінде Брюс Баркотт романның жаһандық жылыну туралы пікірталасты қатты сынға алды, оның тек бір жақты ғана көрсетілгенін айтты. Питтсбург Пост Газетте Аллан Уолтон негізінен жағымды пікір білдірді және Крайтонның жұмысына мақтау айтты. Уолтон Крайтонның кітаптары «мұқият зерттелгендіктен, ойын-сауық паркі сияқты сезім береді. Автор өзінің «Джурасик Парк» романының Джон Хаммондысын сияқты, оқиғаға, күмәнге және, әрине, қанағатқа келгенде ешқандай шығынды аямайды».

AAPG 2006 жылғы журналистика сыйлығы

Роман 2006 жылы Американдық мұнай геологтары қауымдастығының (AAPG) журналистика сыйлығымен марапатталды. AAPG коммуникация директоры Ларри Нейсон «Нью-Йорк Таймс» газетіне: «Бұл көркем шығарма, бірақ оның шындыққа ұқсас екендігіне күмән жоқ» деді. Бұл сыйлықты беру мұнай өнеркәсібінің саясатын қолдау және көркем әдебиет пен журналистика арасындағы шекараны жою деп сынға алынды. Ұйым ішінде туған даулардан кейін AAPG сыйлықтың атауын «Geosciences in the Media» сыйлығы деп өзгертті. Гарвард университетінің Қоршаған ортаны зерттеу орталығының директоры Дэниел П. Шраг бұл сыйлықты «үлкен ұят» деп атап, «бұл мұнай өнеркәсібінің саясатын және қауымдастықтың кәсіби деңгейінің жетіспеушілігін көрсетеді» деді. Ал кітап туралы ол: «Крайтон сияқты үлкен аудиторияға ие адамның мұндай білімсіздік танытуы өкінішті» деп қосты.