Кіріспе
Манавату-Уангануи аймағындағы қала, Жаңа Зеландия.
Мартон қаласы 1850-ші жылдардың басында алғаш келген аудан фермерлері үшін өте қолайлы жабдықтау орталығы болды. Олар 1863 жылы май мен жүннен бидай өсіруге көшті, ал мол өнім 1864 жылы аймақта үш ұн диірменінің ашылуына әкелді. 1866 жылы қала ашылғаннан кейін, жалпы дүкендер, екі қонақ үй және бірнеше теміршілер жұмысын бастады. Мартон ат өнеркәсібі үшін негізгі орынға айналды, седелшілер, дөңгелек жасаушылар, ат тұрақтары мен каретшілер бизнес үшін бәсекелесті, ал Клайдсдейл және Саффолк Панч тұқымдары ауданды аралап, жаңа фермалар пайда болғанда қажетті жұмыс аттарының санын арттырды. 1878 жылы Вангануи мен Палмерстон-Нортты байланыстырған темір жол желісінің ашылуы (қазір Солтүстік аралдың Басты магистральдық темір жолының – Палмерстон-Норт және Оклендке қарай – және Мартон – Жаңа Плимут желісінің – Вангануиге қарай – бөлігі) Мартон темір жол станциясын дамыған торапқа айналдырды және ол келесі 100 жыл бойы осы мәртебені сақтап келді. 1898 жылы темір жол станциясының орын ауыстыруынан кейін 1907 жылдан бастап оңтүстік-шығысқа қарай "Мартон кеңейтімдері" қарқынды дамыды. Раңгитикей ормандарынан алынған ағаш қаланың екі ағаш өңдеу зауытына қызмет етті, алғашқысы 1889 жылдан бастап жұмыс істеді. Мартондағы өндіріс бастапқыда тыныш дамыды, ұн тарту, кірпіш жасау және жүн пресстеумен басталды. 1950-ші жылдардың соңына қарай қалада көптеген өндіріс орындары мен зауыттар жұмыс істеді. Олар ерлер киімдері, трактор қауіпсіздік кабиналары, газдалған сусындар, көкөніс салаттары, дайын бетон қоспасы, егістік плиткалары, иттің печеньелері, тоқыма киімдер, кептірілген безнек, электронды жанармай сорғылары, көкөніс қазу машиналарын сияқты алуан түрлі өнімдер шығарды. Мартоннан 9 км қашықтықта 1950 жылы ашылған және 1999 жылы жабылған психиатриялық науқастарға арналған үлкен Лейк Элис ауруханасы орналасқан. Онда жоғары қауіпсіздік бөлімі де болды және 49 жыл бойы жүздеген науқасқа көмек көрсетілді.
Газеттер
Мартонның алғашқы газеті – "Rangitikei Advocate and Manawatu Argus" 1875 жылы құрылды, оның редакторы Александр Макминн болды. 1891 жылдан 1896 жылға дейін Фрэнсис Аркрайт басып шығарған "Mercury" газеті де жарық көрді. 1903 жылдан 1905 жылға дейін "Rangitikei Advocate" газеті, жаңа құрылған Жаңа Зеландия фермерлер одағының ресми органы болған және Мартон қаласында апта сайын шығатын "Farmers’ Advocate" газетімен байланыста болды. "Rangitikei Advocate" 1941 жылдың 1 ақпанында жабылды. "Rangitikei News" апталығы 1948 жылдан 1955 жылға дейін жарық көрді. Оның орнына "Rangitikei Mail" газеті келді. Қазіргі таңда Feilding Rangitīkei Herald аймаққа қызмет көрсетуде.
Климат
Мартонның климаты қоңыржай және Жаңа Зеландияның көптеген аймақтарымен салыстырғанда ауытқулары аз. Жазда орташа температура 20 градусқа жуық болып, жылы болады. Жаз және күздің басында ауа райы ең тұрақты. Қыстары жұмсақ, жылдық жауын-шашын мөлшері орташа. Жылдық күн сәулесінің жалпы саны 2000 сағаттан аспайды.
Жергілікті билік
Қазіргі уақытта Раңгитикей ауданының әкімі – Энди Уотсон.
Ұлттық үкімет
Мартон Рангитикеи сайлау округінің және Те Тай Хауару маори сайлау округінің құрамында орналасқан. Рангитикеи 1938 жылғы сайлаудан бері Ұлттық партияның сенімді орындығы болып келді, тек 1978-1984 жылдары Социалдық несие партиясының өкілі Брюс Бетхэм осы орынды иеленгендігінен басқа. 2023 жылдан бері оны Сьюз Редмэйн ұстап тұр. Те Тай Хауару 1996 жылдан бері үш түрлі партияның қолдауына ие болған, атап айтқанда, Жаңа Зеландия бірінші партиясы, Маори партиясы және Еңбек партиясы. 2023 жылдан бері оны Те Пати Маори партиясының Дебби Нгарева Пакер ұстап тұр.
Спорт
Мартонның төрт спорт клубы бар: Мартон Крикет клубы, Мартон Регби және спорт клубы, Мартон Аюлары Регби лигасы клубы және Мартон Юнайтед АФК.
Көлік
1 мемлекеттік тас жолы Мартон қаласының шығысынан өтеді, ал 3 мемлекеттік тас жолы оңтүстік жағынан өтеді. Қалаға ең жақын әуежайлар – Уангануи әуежайы, ол батысқа қарай 37 шақырым қашықтықта, ал Палмерстон Норт әуежайы оңтүстік-шығысқа қарай 44 шақырым қашықтықта орналасқан. Екі әуежай да тек ішкі рейстерді қабылдайды. Мартон Солтүстік аралдың Басты Транзиттік Желісінде (Main Trunk Line) жатыр; сондай-ақ Мартоннан Нью-Плимутқа баратын желіде, ол Басты Транзиттік Желісінен Мартон қаласынан бөлінеді. Дегенмен, бұрын Басты Транзиттік Желісіндегі Overlander пойзы Мартон теміржол станциясында тоқтаса, 2012 жылы іске қосылған Northern Explorer азырақ аялдамалармен жүреді және Мартон қаласында тоқтамайды.