Кіріспе

Дурваса (,), Дурваса деп те аталады, индуистік кітаптардағы абыз (ғалым). Ол Анасуя мен Атридің ұлы. Кейбір Пураналар бойынша, Дурваса – Шиваның жартылай аватары, оның шаршаңқы мінезімен белгілі. Ол қайда болса да, адамдар мен құдайлар оны зор құрметпен қарсы алады.

Шығу тегі

Брахманда Пурананың 44-тарауында айтылғандай, Брахма мен Шива қызу дауға түсті. Құдайлар Шиваның қаһарынан қорқып қашқанда, Шива зор ашуға іштелді. Оның жұбайы Парвати Шивамен бірге өмір сүруге болмайтынын айтты. Өз ашуының тудырған шатағын сезінген Шива, ашуын Атри дананың әйелі Анусияға жүктеді. Шиваның Анусияға салған осы бөлігінен "Дурваса" (аудармасы: бірге өмір сүру қиын) есімді бала дүниеге келді. Шиваның ашуынан туғандықтан, ол оңай ашуланатын мінезді болды.

Самудра Мантана

Вишну Пурана, Ваю Пурана және Падма Пуранада Дурвасаның Индраға арнаған қарғысы Самудра Мантхананың тікелей себебі ретінде баяндалған. Шримад-Бхагавата мен Агни Пурана да Дурвасаның оқиғаға қатысуын айтады, бірақ егжей-тегжейлі тоқтамайды. Бұл оқиғаның басқа көздері, мысалы Рамаяна, Махабхарата, Харивамса және Матся Пурана Дурвасаның қатысуын мүлдем атамайды және оқиғаны девалар мен асуралардың өлместікке деген құштарлығы сияқты басқа себептерге жатқызады. Құдайлар жеңіліске ұшырап, көмек сұрап Брахмаға жүгінді. Брахма оларға Вишнудан пана табуды бұйырды. Вишну оларға асуралармен келісімге келуді және олармен бірге сүт теңізін араластыруға көмектесуді кеңес берді, осылайша өлместік нектарын бөлісе алады деп айтты. Вишну, девалар ғана нектарды ішіп, бұрынғы күштерін қайтаратынын және осылайша асураларды қайтадан жеңе алатынын уәделеді. Девалар Вишнудың кеңесін қабылдап, асуралармен келісімге келді, осылайша құдайлар мен асуралар үлкен жобаларын жоспарлай бастады.

Рамаяна

Вальмикидің "Рамаянаның" Уттара Кандасында Дурваса Раманың есігіне келіп, есікті сақтап тұрған Лакшмананы көріп, Рамамен кездесуді сұрады. Осы кезде Рама, аскет кейпінде келген Ямамен (өлім құдайы) жеке сөйлесіп жатқан еді. Сөйлесудің алдында Яма Рамаға олардың әңгімесі құпия болуын және кім болса да бөлмеге кірсе, жазаланатынын қатаң ескертті. Рама келісіп, Лакшманаға есігін күзетуді және Ямаға берген уәдесін орындауды тапсырды. Сондықтан Дурваса талабын білдіргенде, Лакшмана оған Рама кездесуін аяқтағанша күтуді сұрады. Дурваса ашуланып, Лакшмана Рамаға келгенін дереу хабарласа, әйтпесе бүкіл Аёдхьяны қарғап тастаумен қорқытты. Лакшмана қиын жағдайда қалды, Аёдхьяны Дурвасаның қарғысынан құтқару үшін өзінің өліміне келісім берді және Раманың кездесуін үзіліске ұшыратты, оған дананың келгенін хабарлады. Рама дереу Ямамен кездесуін аяқтап, дананы құрметпен қарсы алды. Дурваса Рамаға тамақ ішкісі келетінін айтты, Рама қонағының тілегін орындады, сосын қанағаттанған дана жолына кетті. Рама қайғыға батты, өйткені ол сүйікті інісі Лакшмананы өлтіргісі келмеді. Бірақ ол Ямаға берген сөзін бұза алмады. Ол кеңесшілерін шақырып, осы мәселені шешуге көмек сұрады. Васишттың кеңесімен ол Лакшманаға оны тастап кетуді бұйырды, себебі ізгі адамдар үшін мұндай тастап кету өліммен тең. Содан кейін Лакшмана Сарыу өзенінің жағасына барып, өзенге батып дүниеден бас тартуға бел буды.

Маһабхарата

Махабхаратада Дурваса өзіне риза болғандарға сыйлықтар бергенімен белгілі, әсіресе, ол құрметті қонақ ретінде жақсы күтім көргенде. Мұндай мінез-құлқының мысалы – оның Пандудың болашақ әйелі және Пандавалардың анасы Кунтимен болған оқиғасы. Кунти кішкентай кезінде асырап алған әкесі Кунтибхожаның үйінде тұрды. Бір күні Дурваса Кунтибхожаға келіп, оның қонақжайлылығын күтті. Патша сахабаны қызының қарауына тапсырып, Кунтиге сахабаны жақсы күтуге міндеттеді. Кунти Дурвасаның ашу-ызасына төзімділікпен қабылдап, оның ақылға сыймайтын талаптарына (мысалы, түнгі уақытта тамақ сұрауы) шыдап, данаға зор ықыласпен қызмет етті. Ақырында, дана риза болды. Кету алдында Кунтиге Атхарваведа мантраларын үйретті, бұл әйелге өзі таңдаған құдайды шақырып, одан бала сұрауға мүмкіндік берді. Кунти қызығушылық пен күмәнмен мантраны сынап көруге шешім қабылдады. Күн құдайы Сурьяға сиынғаннан кейін ол өзінің тұңғыш ұлы Карнаны дүниеге әкелді. Баяу әйелдің тағдырынан қорқып, жаңа туған сәбиін себетке салып, өзенге жіберді. Бала Карнаны кейін Хастинапура монархының күймешісі Адиратха және оның әйелі Рада тауып, өсірді. Осы оқиғадан кейін Кунти Хастинапур патшасы Пандуға үйленді. Дурваса үйреткен мантраларды қолданып, ол Пандудың бес ұлының үлкенін дүниеге әкелді. Карна өте шебер жауынгер және Пандавалардың қаһарлы қарсыласы болды. Бұл жаулық ақырында оның Курукшетра шайқасы алаңында Арджунаның қолынан қаза табуына әкелді, ол олардың бауырлас екенін білмейді. Дурвасаның мейірімді жағының тағы бір мысалы – Дурйодханаға сыйлық бергені. Пандавалар жер аударылған кезде Дурваса бірнеше шәкірттерімен бірге Хастинапураға келді. Дурйодхана анасының інісі Шакунимен бірге дананың көңілін табуға тырысты. Дурваса оған сыйлық беруге уәде берді. Дурйодхана Дурвасаның ашуынан Пандаваларды қарғауын жасырын тіледі, сондықтан Драупади тамақтанғаннан кейін, пандавалардың оны тамақтандыруға ештеңесі қалмайтынын білген соң, данадан орманға баруын сұрады. Ол бір гади (12 минут) күтті, оны құрметпен қарсы алу үшін, бірақ ешкім оның келгенін байқамады. Ешкімнің өзін қарсы алуға келмегенін көргенде, ол мұны қорлық деп санап, барлық жиналған қауымды қарғып: «Барлығы адам баласы болып туып, зұлымдардың қорлауы мен азабын тартады!» деді. Нара Нараянаның ата-анасы, құдай Дхарма және құдайы Бхакти Дурвасаны тыныштандырды, ол қарғысын жеңілдетіп, Нараянаның өзі (осында Жоғарғы Тұлға ретінде бейнеленген) Дхарма мен Бхактидің ұлы ретінде дүниеге келеді және оның тууы оларды зұлымдықтан құтқарады деді. Осылай деп жариялағаннан кейін Дурваса Кайлашаға қайтып оралды.

Ғибадатхана

Азамгархта Дурваса есімді қасиетті орын бар, онда Дурваса ғибадатханасы орналасқан. Ғибадатхананың рухани қызметкерінің сөзіне сүйенсек, Дурваса осы жерде Шива лингасы ішінде самадхиға жатқан.

Танымал мәдениетте

Үнді кинорежиссері Шри Натх Патанкар 1923 жылы Дурвас Шап (Дурваса қарғысы) туралы нұсқаусыз фильм жасады.