Кіріспе

Франция департаменті
француз департаменті

Мозель (мозель) – Францияның солтүстік-шығысындағы Лотарингиядағы ең көп халқы бар департамент. Ол Рейн өзенінің саласы – Мозель өзенінің атымен аталады, бұл өзен департаменттің батыс бөлігі арқылы ағады. 2019 жылы халық саны 1 046 543 адамды құрады. Департамент тұрғындары мозельдіктер деп аталады.

Тарих

1790 жылдың 4 наурызында Мозель француз революциясы кезінде құрылған 83 департаменттің бірі болды. 1793 жылы Франция Мандерен, Момерстроф анклавтарын және Люксембург герцогтігі княздарының иелігінде болған Крихинген графының жерлерін қосып, оларды Мозель департаментіне біріктірді. 1795 жылы Ликсинг иелігі де Мозель департаментіне енгізілді. Оның алғашқы префекттерінің бірі – граф де Воблан, ол 1805 жылдан 1814 жылға дейін қызмет етті. Наполеонның алғашқы жеңілісі мен тақтан басқасынан кейін 1814 жылғы Париж шарты бойынша Франция 1792 жылдан бері басып алған жерлерінің көбін қайтаруға міндеттелді. Алайда, Францияның солтүстік-шығысындағы шарт 1792 жылғы шекараларды қалпына келтірмеді, керісінше, шекараның күрделілігін тоқтату үшін жаңа шекараны белгіледі, оның барлық анклавтары мен эксклавтарын қамтыды. Нәтижесінде Франция Австрияға Толей (қазіргі Германияның Саар штаты) эксклавын және Сирк-ле-Бенге жақын бірнеше коммунаны (бұл аумақтар сол кезде Мозель департаментіне кірген) берді. Екінші жағынан, шарт 1793 жылғы француз аннексиясын растады, сонымен қатар Наполеонның Сарр департаментінің оңтүстігін, Лебах қаласын, Саарбрюкен қаласын және жақын маңдағы бай көмір кенішін Францияға берді. Осылайша Франция Париж шартының негізгі пайда алушысына айналды: оған өткен жаңа аумақтар Австрияға өткен аз аумақтардан әлдеқайда үлкен және стратегиялық маңызды болды. Бұл жаңа аумақтар Мозель департаментіне қосылды, бұл Мозельге 1790 жылдан бері болғаннан гөрі үлкен аумақ берді. Алайда, Наполеонның қайта оралуымен (1815 жылдың наурызы) және Ватерлоо шайқасындағы (1815 жылдың маусымы) соңғы жеңілісімен, 1815 жылдың қарашасындағы Париж шарты Францияға әлдеқайда қатал талаптар қойды. Толей және Сирк-ле-Бен маңындағы коммуналар 1814 жылы келісілгендей берілуі керек еді, бірақ Сарр департаментінің оңтүстігі Саарбрюкенмен бірге Франциядан алынып тасталды. Сонымен қатар, Франция Австрияға Рехлинген ауданын (қазіргі Саарланд) және стратегиялық Саарлуи бекініс қаласын және оны қоршаған аумақты берді – Франция 17 ғасырдан бері бақылап келген және 1790 жылдан бері Мозель департаментінің құрамына кірген барлық аумақтар мен қалалар. 1815 жылдың соңында Австрия барлық осы аумақтарды Пруссияға берді, осылайша екі мемлекет арасында алғаш рет ортақ шекара пайда болды. Осылайша, 1815 жылдың соңында Мозель департаменті 1871 жылға дейін сақталатын шекараға ие болды. Ол 1790 жылы құрылғаннан сәл кішірек болды, Австрия анклавтарының қосылуы Сарлуи, Рехлинген, Толей және Сирк-ле-Бен маңындағы коммуналардың жоғалуын толықтырмады. 1815-1871 жылдар аралығында департаменттің ауданы 5,387 км² (2,080 шаршы шақырым) құрады. Оның префектурасы (астанасы) Мец болды. Ол төрт округке бөлінген: Мец, Бри, Саррегемин және Тьонвиль. 1870-71 жылдардағы Франко-прусс соғысында Франция жеңілгеннен кейін, Мозель департаментінің көбісі, Эльзас және Мёрт және Вогез департаменттерінің бөліктерімен бірге Франкфурт шарты бойынша Германия империясына өтті, себебі осы аймақтардағы халықтың көпшілігі неміс диалектілерінде сөйледі. Бисмарк Мозельдің тек бестен бір бөлігін (департаменттің батысындағы Бри округін) аннексиядан алып тастады (кейінірек Бри және Лонгви аймақтарында темір кенінің мол қоры бар екендігі анықталғанда, Бисмарк өз шешімінен өкінді). Мозель департаменті 1871 жылдың 18 мамырында құрылудан тоқтады, ал Мозельдің шығыс төрттен бірі Германияға қосылды, сонымен қатар Германияға қосылған Мёрт департаментінің шығыс үштен бірімен бірге Мецте орналасқан Лотарингияның неміс департаментіне біріктірілді. Франция Бридің қалған аумағын Мёрт департаментімен біріктіріп, жаңа Мёрт және Мозель департаментін (жоғалған Мозель департаменті туралы естелік үшін арнайы таңдалған жаңа атау) Нансиде префектурасымен құрды. 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста Франция жеңіске жеткеннен кейін, Версаль келісімінің шарттарына сәйкес Германия Эльзас-Лотарингияны Францияға қайтарып берді. Алайда, Мёрт және Мозельдің ескі жеке департаменттерін қайта құруға болмайды, өйткені олар 1871 жылға дейінгі ескі департамент шекараларына оралады. Оның орнына Мёрт-э-Мозельге әсер етілмеді, ал Лотарингияның қосылған бөлігі (Лотарингия округі) Мозельдің жаңа департаменті ретінде қайта құрылды. Осылайша Мозель департаменті қайта жанданды, бірақ шекаралары 1871 жылға дейінгілерден мүлдем өзгеше болды. Бри ауданын жоғалтқаннан кейін, ол 1871 жылға дейін Мёрт департаментінің үштен бірін құраған және 1871 жылдан бері...

Қоршаған орта

Қоршаған орта Лотарингиядағы темір кен орындарымен байланысты ауыр индустрияландыруға ұшырады, нәтижесінде аңғарлар мен өзен жағалаулары жасанды түрде өзгертілді. Өнеркәсіптер ауыл шаруашылығынан жер сатып алып, су құқықтарынан пайдаланып, аңғарларда кең аумақты жерлерге ие болды. 19-ғасырдың соңында қоршаған ортаның нашарлауы мәселесі саясиланды. Содан бері бір ғалым аймақта ластануға қатысты консенсусқа қол жеткізілгенін айтты, ол болат өнеркәсібін жалғастырудың құны ретінде қарастырылады.

Негізгі қалалары

Ең көп халқы бар коммуна – Метц, префектура. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, 15 000-нан астам тұрғыны бар 8 коммуна бар:

Демография

Мұндағы тұрғындар француз тілінде мозельдіктер деп аталады. Халық саны Екінші дүниежүзілік соғыстан бері салыстырмалы түрде тұрақты болып келеді және қазір 1 миллионнан асады, көбінесе Мецтің айналасындағы және Мозель өзенінің бойындағы қалалық аймақта орналасқан. Егер Мозель департаменті 1815 және 1871 жылдар аралығындағы шекарасында сақталған болса, 1999 жылғы француз санағы бойынша оның халқы 1 089 804 адамды құраған болар еді. Қазіргі Мозель департаментінің шекарасы 1919 жылы белгіленген, сондықтан оның халқы аз – 1 023 447 тұрғын. Бұл себебі, 1871 жылы жоғалған Брие және Лонгви өнеркәсіптік аймақтары 1919 жылы қосылған Шато-Салин және Сарребур ауылдық аймақтарынан халық саны жағынан көп. Департаменттің оңтүстік бөлігі, әсіресе Саульноа аймағы, көбірек ауылдық сипатқа ие. Департамент тұрғындарының аз бөлігі (100 000-нан кем) platt lorrain немесе Lothringer Platt деп аталатын неміс диалектісінде сөйлейді (Лотарингия франкониясы және Мозельдің тілдік шекарасына қараңыз). Неміс диалектісі негізінен Альзас, Люксембург және Германиямен шекаралас департаменттің солтүстік-шығыс бөлігінде таралған. Осы аймақтарда қолданылатын герман диалекттерін зерттеу үшін төрт нысан – Арцвиллер, Гесслинг, Петит Редерчин және Родемак – Atlas Linguarum Europae атласына енгізілді. Тілдік тұрғыдан алғанда, Платт диалектісін шығыстан батысқа қарай үш түрге бөлуге болады: Рейн франкониясы, Мозель франкониясы және Люксембург диалектісі.

Саясат

Департамент кеңесінің төрағасы – Патрик Вайтен, ол 2011 жылы сайланды.

Президент сайлауы 2-ші тур

Сайлау жеңімпазы КандидатПартия% Екінші орын КандидатПартия% 2022 Эммануэль Макрон LREM 50.46 Марин Ле Пен FN 49.54 2017 Эммануэль Макрон LREM 57.66 Марин Ле Пен FN 42.34 2012 Николя Саркози UMP 53.50 Франсуа Олланд PS 46.50 2007 Николя Саркози UMP 56.56 Сеголен Рояль PS 43.44 2002 Жак Ширак RPR 51.30 Лионель Жоспен PS 48.70

Мәдениет

Шығыс Мозель бірқатар жергілікті дәстүрлерді сақтап қалды, атап айтқанда қазан айында ауылдық жерлерде тойланатын Кирб фестивалі, Саррегеминдегі Марди Гра шерулері және тамыз айында Метц қаласында өтетін Mirabelle фестивалі, онда түрлі мәдени шаралар ұйымдастырылады. Метц опера театры – Франциядағы ең көне, үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан театр, ол 18 ғасырдан бері ашық есіктерін қабылдап келеді. Метцте комедиялық қойылымдар мен симфониялық оркестрлер сияқты алуан түрлі шараларды ұсынатын бірнеше концерт залы бар. Тьонвиль қаласында NEST (Nord Est Théâtre) орналасқан.

Заң

Мозель және оның шығысындағы Эльзас кейбір салаларда өз заңдарына ие. Бұл заңдар негізінен 1871–1919 жылдар аралығында, аймақ Германия империясының құрамында болған кезде қабылданған. 1919 жылы Эльзас-Лотарингия Францияға қайтарылғаннан кейін, орталық үкіметтегі көптеген адамдар қайтарылған аумақтар француз заңдарына бағынады деп есептеді. Бірақ, Бісмарк жүргізген реформалардың ішінде азаматтық және әлеуметтік құқықтарды күшті қорғау шаралары болғандықтан, жергілікті халық француз заңын толық қабылдауға қарсылық көрсетті. Көптеген талқылаулар мен беймәлімдіктерден кейін, Париж 1924 жылы бұрынғы неміс заңдарының кейбір салаларда қолданылатынын мойындады, атап айтқанда – аңшылық, экономикалық өмір, жергілікті билікпен қарым-қатынас, денсаулық сақтану және әлеуметтік құқықтар салаларында. Көптеген маңызды заңдар әлі күнге дейін түпнұсқа неміс тілінде қолданылады, себебі олар ресми түрде аударылмаған. Француз заңдарынан басты айырмашылық – шіркеу мен мемлекеттің формальды түрде бөлінбеуі: христиан дінінің бірнеше басты ағымдары, сондай-ақ еврей діні Францияның басқа аймақтарында қатаң сақталынатын принциптерге қарамастан, мемлекеттік қаржыландырудан үлес алады.

Туризм

Соңғы жиырма жылда Мозель департаменттік кеңесі департаментте туризмді дамытуға көмектесті. Жаңа қонақүйлер, кемпингтер, жаяу серуендеу жолдары, велосипед жолдары және басқа да туристік қызметтердің құрылысы Мозельдегі туристердің санын айтарлықтай арттырды. Мозель департаменттік кеңесі департаменттің 650 органының бірін көрсету үшін "Орган жолы" атты маршрут құрды, олардың көпшілігі осы аймақта салынған және тарихи маңызы бар. Департаменттегі ең көне орган 1537 жылы Мец қаласындағы Сент-Этьен соборында орналасқан. 19 ғасырда Мозельде 17 орган зауыты жұмыс істесе, қазіргі таңда тек бесеуі ғана қалды. Мозельде көптеген сарайлар, үйлер және бекінілген үйлер бар, олардың көпшілігі 17 және 18 ғасырларға жатады, сондай-ақ олардың көпшілігі ішінара қираған.