Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
12 ғасырдағы Моңғол үстіртінің тайпалық конфедерациясы
12th century tribal confederation of the Mongolian Plateau
Меркиттер (сөзбе-сөз "шеберлер/ақылдылар";) – моңғол немесе түркі тектес бес ірі тайпалық конфедерацияның (ханлиг) бірі. Олар Моңғол империясының құрамында моңғолдардың бір бөлігі ретінде есептелген, бірақ кейбір ғалымдар олардың түркі халқы болғанын айтады. 12 ғасырдағы Моңғол үстіртінде Меркиттер Селенга және Орхон өзендерінің төменгі ағысында (қазіргі оңтүстік Бурятия және Селенге облысы) қоныстанды. 20 жылдан астам соғыс салдарынан 1200 жылы Шыңғыс ханнан жеңіліп, Моңғол империясына қосылды.
The Merkit (literally "skillful/wise ones"; ; ) was one of the five major tribal confederations (khanlig) of probably Mongol or Turkic originThey were always counted as a part of the Mongols within the Mongol Empire, however, some scholars believe that they were Turkic people. in the 12th century Mongolian Plateau. The Merkits lived in the basins of the Selenga and lower Orkhon River (modern south Buryatia and Selenge Province). After a struggle of over 20 years, they were defeated in 1200 by Genghis Khan and were incorporated into the Mongol Empire.
Этимология
Merged (мэргэд) сөзі – моңғол тіліндегі mergen (мэргэн) сөзінен туындаған көпше түр, ол «ақылды» және «шебер садақшы» мағыналарын білдіреді, яғни доға мен жебе қолдануда жақсы білген адамды. Бұл сөз сонымен қатар сиқыр, болжам, жақсы-жаманды болжау, аруақтармен байланыс немесе діни күшті білдіретін көптеген тіркестерде қолданылады. Моңғол тілінде зат есімдер мен сын есімдер арасында айқын морфологиялық немесе грамматикалық ерекшелік жоқ, сондықтан mergen «ақылды» ғана емес, «дана» мағынасын да, немесе «шебер» ғана емес, «ұста» мағынасын да білдіруі мүмкін. Merged «ақылдылар» немесе «шебер садақшылар» сияқты көпше түріне айналады. Жалпы мағынада, mergen әдетте өз ісінде шебер және ақылды адамды көрсетеді.
The word Merged (мэргэд) is a plural form derived from the Mongolian word mergen (мэргэн), which means both "wise" and "skillful marksperson", as in adept in the use of bow and arrow. The word is also used in many phrases in which it connotes magic, oracles, divination, augury, or religious power. Mongolian language has no clear morphological or grammatical distinction between nouns and adjectives, so mergen may mean "a sage" as much as "wise" or mean "skillful" just as much as "a master." Merged becomes plural as in "wise ones" or "skillful markspeople". In the general sense, mergen usually denotes someone who is skillful and wise in their affairs.
Этникалық қатынастар
Меркіттер моңғолдармен, наймандармен, кераиттермен және қидан тайпаларымен туыс болған.
The Merkits were related to the Mongols, Naimans, Keraites, and Khitan people.
Шыңғыс ханмен қақтығыс
Темуджиннің анасы Хоэлун, бастапқыда Олхонуд тайпасынан шыққан, 1153 жылы Меркит басшысы Йехе Чиледумен құдаласуға келісім берген. Оны Темуджиннің әкесі Есугей, Йехе Чиледу үйіне қайтарылып бара жатқанда ұрлап әкеп кеткен. Кезекте, Темуджиннің жаңа әйелі Борте 1181 жыл шамасында Онон өзені жанындағы лагерьде Меркит шабуылшыларымен ұрланып, олардың біріне берілді. Темужин, қандас емес інісі Джамуха және оның хан етсегі (хан әкесі) Кераиттердің Торил ханының қолдауымен Меркиттерге шабуыл жасап, бір жыл ішінде Бортені құтқарып алды. Осы шабуылдан кейін Мергидтер тарап кетті. Ұзақ өтпей ол Жоши есімді ұл тауып алды. Темужин оның әкесі екенін мойындады, бірақ Жоши өмірі бойы осы мәселе шешілмей қалды. Осы оқиғалар Темужин отбасы мен Меркиттер арасында зор антагонизм тудырды. 1191 жылдан 1207 жылға дейін Темужин Меркиттермен бес рет соғысты. 1206 жылы ол басқа моңғол тайпаларын біріктіріп, Шыңғыс хан атағын алған кезде, Мергидтер этникалық топ ретінде жойылып кеткендей көрінеді. Тірі қалғандары басқа моңғол тайпаларына (Ойраттар, Буряттар, Халхалар) сіңіп кетті, ал Қыпшақтарға қашқандары олармен араласып кетті. 1215–1218 жылдары Жоши мен Субутай олардың бұрынғы басшысы Тогта Беки отбасының қалдықтарын талқандады. Моңғолдар Канкалилер немесе Қыпшақтармен қақтығысты, себебі олар Меркиттерге пана берген. Шыңғыс ханның Хулан есімді Меркит хатуны (патшайымы) болды. Ол 1236 жылы Рязаньді моңғол әскері қоршаған кезде қайтыс болды. 1236 жылы Волга Болгариясына жасалған моңғол шабуылы кезінде, Болгарлар мен Қыпшақтар билік еткен аймақта Меркиттердің денелері табылды.
Temüjin's mother Hoelun, originally from the Olkhonud, had been engaged to the Merkit chief Yehe Chiledu by 1153. She was abducted by Temüjin's father Yesugei, while being escorted home by Yehe Chiledu. In turn, Temüjin's new wife Börte was kidnapped by Merkit raiders from their campsite by the Onon river around 1181 and given to one of their warriors. Temüjin, supported by his brother (not blood related) Jamukha and his khan etseg ('khan father') Tooril Khan of the Keraites, attacked the Merkit and rescued Börte within the year. The Mergids were dispersed after this attack. Shortly thereafter she gave birth to a son named Jochi. Temüjin accepted paternity but the question lingered throughout Jochi's life. These incidents caused a strong animosity between Temüjin's family and the Merkits. From 1191 to 1207, Temujin fought the Merkits five times. By the time he had united the other Mongol tribes and received the title Genghis Khan in 1206, the Mergids seem to have disappeared as an ethnic group. Those who survived were likely absorbed by other Mongol tribes (Oirats, Buryats, Khalkhas) and others who fled to the Kipchaks mixed with them. In 1215–1218, Jochi and Subutai crushed the remnants of them under their former leader Toghta Beki's family. The Mongols clashed with the Kankalis or the Kipchaks because they had sheltered the Merged. Genghis Khan had a Merged khatun (queen) named Khulan. She died while Mongol forces besieged Ryazan in 1236. In 1236, during the Mongol invasion of Volga Bulgaria, a body of the Merkit was found in the area of land dominated by the Bulgar and Kipchak.
Соңғы қосылғандар
Бірнеше Мергедтер моңғолдар арасында көрнекті орынға ие болды, бірақ моңғол қоғамында моңғолдар ретінде жіктелді. Ұлы хан Гүйүктің сүйікті хатуны Оғұл Қайымыш, 1248–1251 жылдары регенттік қызметін атқарған, Мергед әйелі болды. Дәстүрді сақтаушы Баян мен оның шөбересі Тоқтоа Юань әулетінің бас канцлерлері болды. Юань әулеті құлағаннан кейін, олар Солтүстік Юань әулетінің туына жатқан ру болды.
A few Mergeds achieved prominent position among the Mongols, but they were classified as Mongols in Mongolian society. Great Khan Guyuk's beloved khatun Oghul Qaimish, who was a regent from 1248–1251, was a Merged woman. The traditionalist Bayan and his nephew Toqto'a served as grand chancellors of the Yuan dynasty. After the fall of the Yuan dynasty, they were a clan of a banner in the Northern Yuan dynasty.