Кіріспе

Американдық экономист (1930–2021)

Энтони Даунс (21 қараша 1930 – 2 қазан 2021) – американдық экономист, мемлекеттік саясат және мемлекеттік басқару саласында маманданған. Оның зерттеулері саяси таңдау теориясы, пәтер жалға беруді реттеу, қолжетімді тұрғын үй және көлік экономикасын қамтыды. Ол «Демократияның экономикалық теориясы» (1957) және «Бюрократия ішінде» (1967) сияқты бірнеше кітап жазды, олар саяси экономиканың қоғамдық таңдау мектебіне зор ықпал етті. Даунстың 1962 жылғы «Жылдам трассадағы жол тығыны» заңында, ол жылдам трассаларды кеңейту жол тығынын азайта алмайды деп болжады, себебі сұраныс та артады, ал жылдамдықты төмендету өткізу қабілетін арттырады. Ол Вашингтондағы Брукингс институтында аға ғылыми қызметкер, Чикаго университетінің оқытушысы және Сан-Францискодағы Калифорния мемлекеттік саясат институтында қонақ ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Даунс сондай-ақ Ұлттық мемлекеттік басқару академиясының сайланған мүшесі болды.

Ерте өмір

Джеймс Энтони Даунс 1930 жылғы 21 қарашада Иллинойс штатының Эванстон қаласында дүниеге келген. Оның әкесі консалтингтік фирманың, «Жылжымайтын мүлік зерттеу корпорациясының» негізін қалаушы болды және жылжымайтын мүлік саласындағы тақырыптар бойынша жиі лекция оқыды. Ол Чикаго қаласының маңындағы Парк-Ридж қаласында өсті. 1952 жылы Карлтон колледжін халықаралық қатынастар және саяси теория мамандығы бойынша бітірді. Оқу кезінде ол колледж студенттерінің президенті болып сайланды. Кейіннен ол осы тәжірибесінің демократияны зерттеуге деген қызығушылығына ықпал еткенін айтты. Ол әскери-теңіз күштеріне қатарына шақырылып, барлау офицері болып қызмет етті. Осы жылдары ол Жерорта теңізіндегі әуе кемесінде де қызмет еткен. Ол үш жыл қызметтен кейін әкесінің консалтингтік фирмасына қосылды және қысқа мерзімге Чикаго университетінде оқытушы болып жұмыс істеді.

Демократия және солшы-оңшы тұтастық

Өзінің "Демократияның экономикалық теориясы" (1957) атты еңбегінде Даунс экономикалық теорияға сол-оң осін енгізді. "Сол жақта" ол толыққанды мемлекеттік жоспарлы экономиканы қалайтын коммунистік партияларды, ал "оң жақта" толыққанды дерегуляцияланған экономиканы талап ететін консервативті партияларды орналастырды. Ол демократияда саяси кандидаттарға дауыс берген кезде көптеген сайлаушылардың толық емес ақпаратқа ие екенін, демек, "экономикаға қаншалықты мемлекеттік араласу керек" және партиялар оны қалай басқаратыны сияқты экономикалық мәселелерге жүгінетінін айтты. Даунс бұл қисықты Гарольд Хотеллингтен алды, ол оны азық-түлік дүкендерінің тұтынушыларды қалай бағыттайтынын түсіндіру үшін жасаған еді. Даунстың кітабы содан бері саяси ғылымда ең көп сілтеме жасалған кітаптардың біріне айналды. Оның сол-оң осі моделі алғаш рет Дункан Блэк ұсынған медианалық сайлаушы теориясына енгізілді. Рационалды таңдау теориясының ерте туындысы болған "Демократияның экономикалық теориясы" (1957) еңбегінде Даунс дауыс беру парадоксын ұсынды, ол саяси өмірдің маңызды аспектілерін сайлаушының жеке мүддесі тұрғысынан түсіндіруге болмайтынын мәлімдеді. Даунс демократияларда саяси пікірлердің жиынтық таралуы қоңырау тәрізді қисық сызықты құрайтынын көрсетті, көптеген сайлаушылардың орташа пікірлері бар; ол бұл фактінің демократиялық елдердегі саяси партияларды орталықтандырылған ұстанымдарды қабылдауға мәжбүр ететінін дәлелдеді.

Тұрғын үй және көлік саясаты

Кейін Даунс тұрғын үй саясатымен айналысып, жалға беруді реттеу және қолжетімді тұрғын үй туралы жазды. «Жылжымайтын мүлік қаржысындағы революция» (1985) тұрғын үй құрылысының ұзақ мерзімді баяулауын және тұрғын үй бағасының төмендеуін болжады. Даунс көлік экономикасымен де айналысты. 1962 жылы Даунс өзінің «Ең көп жүрмелі уақыттағы көлік тығыны туралы Даунс заңы» еңбегін жариялады. Бұл заңға сәйкес, қалалық магистральдардағы ең көп жүрмелі уақыттағы көлік тығыны жолдың максималды сыйымдылығына жетеді. Сондықтан, магистраль желісін кеңейту көлік тығынына қарсы көмектеспейді. Бұл заңның артында жатқан күрделі факторлар жолаушылардың шешім қабылдау моделі және оның негізгі болжамдары арқылы талданды. Кейде бұл құбылысқа «туындаған сұраныс» деп аталады. Мысалы, 1965 жылғы «Магистраль сыйымдылығы жөніндегі нұсқаулықта» автомобиль жолының немесе автокөлік жолының сыйымдылығы көліктің жылдамдығы төмендеген сайын артады, оның максималды сыйымдылығы шамамен 50 км/сағ (30 миль/сағ) жылдамдыққа жеткенге дейін. (Сал. Бресс парадоксы.) Оның «Көлікте тұрып қалдық» (1992) кітабында көлік тығынының экономикалық зияндары егжей-тегжейлі баяндалып, оны жеңілдетудің жалғыз тиімді жолы ретінде жол бағасын ұсыну ұсынылды. Көлік инженерлері тығынмен күресу шараларының нәтижесіз екенін айтқандықтан, оны сынады. Дегенмен, оның тығын туралы пессимистік болжамдарының көп бөлігі дұрыс болды, ол екінші басылымын – «Әлі де көлікте тұрып қалдық» (2004) – жариялады. Даунстың ұсыныстары іске асырыла бастады, көбінесе АҚШ магистральдарының орталық бөлігіндегі жолақы төленетін қатарлар және бірнеше қалаларда қолданылып келе жатқан тығын бағасы арқылы: Сингапур (Аймақтық лицензиялау схемасы және электрондық жол бағасын қараңыз); Лондон (Лондон тығын ақысын қараңыз); Стокгольм (Стокгольм тығын салығын қараңыз); Валетта, Мальта; және Милан, Италия. 1977 жылы ол американдық «Брукингс институты» зерттеу орталығына қосылды. Ол институтта тұрғын үй саясаты және көлік мәселелерін шешу бойынша жұмысын жалғастырды. Ол 24 кітаптың және 500-ден астам мақаланың авторы немесе тең авторы болды. Оның ең ықпалды кітаптары – «Демократияның экономикалық теориясы» (1957) және «Бюрократия ішінде» (1967); олар кеңінен аударылған және саяси экономиканың қоғамдық таңдау мектебіне үлкен әсер еткені үшін танылған. 2004-2005 жылдары ол Сан-Францискодағы Калифорния мемлекеттік саясаты институтында қонақ ғылыми қызметкер болды.

Жеке өмір

Даунс өзінің алғашқы әйелі Мэри Кэтрин Уотсонмен мектеп бітіру кешінде танысты. Осы кезде ол оны шахматқа ойнауға шақырды, және ол жеңіске жетті. Олар 1956 жылы үйленді. Олардың бес баласы болды. Кей 1998 жылы жұмыртқа безінің қатерлі ісігінен көз жұмды. Кейін Даунс екінші әйелі Дариан Дрейфусс Олсенге үйленді. Энтони Даунс 2021 жылдың 2 қазанында Мэриленд штатының Бетезда қаласында табиғи себептерден қайтыс болды.