Кіріспе

Бургундия-Франш-Контедегі департамент, Францияның департаменті.

Йонн (jɔn) – Францияның Бургундия-Франш-Конте аймағындағы департамент. Оның атынан Йонн өзені аты берілген, ол елдің солтүстік-орталық бөлігінен ағып өтеді. Бургундия-Франш-Контедегі сегіз департаменттің бірі, ол солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан және Иль-де-Франспен шектеседі. 1790 жылы Франция революциясы кезінде құрылған. Оның префектурасы – Осер, ал Аваллон және Сенс – субпрефектуралары. INSEE коды және пошта индексі – 89. Йонн – Бургундия-Франш-Контедегі халық саны бойынша төртінші департамент, 2019 жылғы мәліметтер бойынша халқы 335 707 адамды құрайды. Оның ең ірі қаласы – Осер префектурасы, қала шегінде шамамен 35 000 адам, ал қалалық аймақта 68 000 адам тұрады.

Тарих

Бұл аймақта адамдар қоныстанғандығының алғашқы дәлелі 28 000 жыл бұрын суреттері табылған Арси-сюр-Кюре үңгірлерінде кездеседі. Сол кездегі палеолит дәуіріндегі аңшы-жинаушылар көптеген кремнезден жасалған артефакттарды қалдырған. Аймақ шамамен 200 000 жыл бойы қоныстанған деп есептеледі. Б.з.д. 4000 жылы Дунай өзенінің Шығыс Еуропа аймағынан неолиттік мәдениеттің өкілдері келді. Олар мықты ағаш үйлер салып, сызықты керамика мәдениетінің ерекшеліктерімен безендірілген қыш ыдыстарды енгізді. Одан кейін көшіп келушілердің тағы бір толқыны – Шассиан мәдениеті мен Микельсберг мәдениеті пайда болды. Бұл аймақтағы келт тайпасы Йонне өзенінің құрметіне «Икауна» деп аталды, оны қасиетті деп санаған. Кейін аймақты галл тайпалары мекендеді. Осы кезеңде аймақ Рим империясының бақылауына өтті, оның маңызды қаласы Сенс болды, оны римдіктер Агендикум деп атады. Ол Франция төрт провинцияға бөлінген кездегі Галлия Лугдуненсис провинциясының астанасы еді. Қазіргі Лионнан Булоньге және Сенстен Алис-Сент-Ренге дейінгі басты жолдар осы кезеңде салынған. Осы шақта Оксер, Тоннер (Торнодурум) және Авалон қалалары дамып, үлкейді. IV ғасырда Сенс қаласы қабырғамен қоршалған қалаға айналды. Сенс және Лангре қалаларында алғашқы епископтар тағайындалды, олар өз билігімен аймаққа зор әсер етті. 1771 жылы қазіргі департаменттің солтүстік-батыс бөлігі Франция королі Людовик XVI-ның туысы, Саксонияның принці Франциск Ксавьерге тиесілі болды. Қазіргі Йонн департаменті 1789 жылғы 22 желтоқсанда қабылданған заңның нәтижесінде 1790 жылғы 4 наурызда Француз революциясы кезінде құрылды. Ол Бургундия, Шампан және Орлеан провинцияларының бөліктерінен, сондай-ақ Ниверне және Иль-де-Франс провинцияларының кіші бөліктерінен бөлінді.

География

Йонн – Францияның орталық бөлігіндегі департамент, Бургундия-Франш-Конте аймағының құрамындағы сегіз департаменттің бірі. Солтүстік-шығысында Об департаменті, шығысында Кот-д’Ор, оңтүстігінде Нивр, батысында Луар және солтүстік-батысында Сена-э-Марна департаменттері орналасқан. Йонн өзені солтүстікке қарай ағып өтеді. Департаменттің астанасы – Осер, ол Йонн өзенінің жағасында орналасқан, ал Серен өзені қаладан солтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде оған қосылады. Жерорта теңізін Атлант мұхитымен байланыстыратын Бургундия каналы Мигенн қаласының шлюздері арқылы Йонн өзенімен қосылады. Екінші ірі қала – Сенс, ол Ванн және Йонн өзендерінің тоғысында орналасқан. Департаменттің геологиясы күрделі: граниттің концентрлі қабаттары, юра, бор және үшіншілік дәуірге жататын тау жыныстары, сондай-ақ шөгінді тау жыныстарының қабаттары бар. Жер бедері көбінесе ауыл шаруашылығына пайдаланылатын аласа жазықтан тұрады. Оңтүстік-батыс бөлігі – Пюизи, ол биік және орманды. Орталық және шығыс бөліктеріндегі жер солтүстік-батысқа қарай көтеріліп, Тоннеруа аймағының жоталық жерлеріне жетеді. Шығыс бөлігінде әктас тас басым. Осерруа аймағы өндірілген шарапқа қолданылатын жүзімдерімен әйгілі. Оңтүстікте Мован тау массиві орналасқан, оның ең биік бөліктері көршілес Нивр департаментіне жатады.

Негізгі қалалары

Ең көп халқы бар коммуна – Осер, префектура. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, 5 000-нан астам тұрғыны бар 6 коммуна бар:

Экономика

Департамент тұрғындарының елу пайызынан астамы ауыл шаруашылығымен айналысады. Йонн Францияның ең кедей және ең ауылдық департаменттерінің бірі. 1962 жылға дейінгі жүз жыл ішінде оның халқы шамамен 100 000 адамға азайды, ал қоршаған барлық департаменттерде халық саны өсті. Йонн теміржол құрылысынан шетте қалды. XIX ғасырдың соңында француз өнеркәсібі басқа аймақтарда гүлденген кезде, жастар жақсы мүмкіндіктер іздеп Йоннан кетіп, департамент дамудан тоқтап қалды. Жүзім шаруашылығы саласы он тоғызыншы ғасырда ұнтақ шіліңнің пайда болуынан және филлоксераның келуінен ауыр зардап шекті; сонымен қатар, теміржол желісінің дамуы басқа өңірлерден келген арзан шараптарға Париж нарығында Шабли шарабымен бәсекелесуге мүмкіндік берді. Бұрынғы дамыған өнеркәсіп ешқашан қалпына келмеді. 1945 жылға қарай, бар болғаны 4000 гектар жүзімдік қалды, ал Шабли үшін тек 471 гектар жүзім өсірілді.

Саясат

Департамент кеңесінің төрағасы – 2017 жылы сайланған Патрик Гендрауд. 2015 жылы департаменттің Бас кеңесіне 410 миллион евро көлемінде бюджет қарастырылды.