Кіріспе

Оңтүстік Австралия штатының екі палаталы заң шығару органы.

Федералды парламенттен және көптеген басқа штаттардың парламенттерінен айырмашылығы, Оңтүстік Австралия Конституциясы парламенттің құрамына монархты немесе Оңтүстік Австралия губернаторын кіргізбейді. Дегенмен, конституция заң шығару өкілетін штат губернаторына, парламенттің екі палатасының кеңесімен және келісімімен әрекет ету арқылы береді, бұл губернатордың рөлін басқа штаттардағы рөлмен бірдей етеді. Парламент Оңтүстік Австралия Конституциясына сәйкес, Оңтүстік Австралия шегіндегі кез келген мәселе бойынша заңдар қабылдауға құқылы. Оның өкілеттігі кейбір жағдайларда Австралия Конституциясына сәйкес федералды парламенттің оны жоққа шығару мүмкіндігімен шектеледі. Сол сияқты, Оңтүстік Австралияның Жоғарғы Соты және, соңында, Австралияның Жоғарғы Соты парламенттің қызметін сот бақылауымен қамтамасыз етеді. Парламентке басқа да өкілеттіктер берілген, мысалы, мәселелерді зерттеу, ғылыми зерттеулер жүргізу және куәларды шақыру құқығы.

Ерте колониялық кезең және құрылуы

Оңтүстік Австралия актына сәйкес Оңтүстік Австралия провинциясы құрылған кезде жаңа колонияның басқаруы Оңтүстік Австралияның губернаторы мен Резидент комиссары арасында бөлінді, олар Оңтүстік Австралияның отарлау комиссиясы деп аталатын жаңа органға есеп берді. Осы тәртіп бойынша, басқарушы кеңес те болды, оған губернатор, судья немесе бас судья, колониялық хатшы, бас адвокат және резидент комиссар кірді. Кеңестің кең заңнамалық және атқарушы өкілеттіктері болды, соның ішінде мөлшерлемелер, баждар мен салықтар салу құқығы да бар еді. Бұл кеңес кейде «Заң шығарушы кеңес» деп аталды. 1842 жылы Оңтүстік Австралия туралы 1842 жылғы заң қабылданды, ол 1834 жылы тағайындалған Оңтүстік Австралия отарлау комиссиясын стандартты британ үкімет үлгісімен алмастыруды көздеді. 1842 жылғы заң губернаторды тағайындауға және кем дегенде жеті басқа лауазымды адамды Заң шығарушы кеңеске тағайындауға жауапты Британ үкіметіне Оңтүстік Австралияны толық бақылауға алу құқығын берді. Бұл жаңа Заң шығарушы кеңес Оңтүстік Австралиядағы алғашқы нағыз парламенттік орган болды. Заңда демократиялық үкімет құру, сайлау округтерін белгілеу, дауыс беру құқығына қойылатын талаптар және лауазым мерзімі туралы ережелерді бастау үшін комиссия құру қарастырылды. Ескі басқарушы кеңес, губернаторға кеңес беретін орган, Үкімет үйінде жиналатын болса, бұл жаңа Заң шығарушы кеңес Солтүстік террасадағы жаңа, мақсатты түрде салынған ғимаратта жиналды. Бұл ғимарат ақырында «Ескі Парламент үйі» деп аталды. 1850 жылғы Австралия колониялары туралы заң – Нью-Саут Уэльс, Виктория, Оңтүстік Австралия және Тасманияға өкілді конституциялар берген маңызды оқиға болды. Колониялар демократиялық прогрессивті парламенттерді құруға бағытталған конституцияларды жазуға бел буды. 1851 жылы Заң шығарушы кеңеске сайлаулар өтті. Жаңа кеңес 24 мүшеден тұрды: төрт ресми (қазіргі министрлік лауазымдарды атқаратын) және төрт ресми емес мүше, екеуі де Король атынан губернатор тағайындады, ал 16 сайлаушы бір мандатты округтерден сайланды. Алайда, бұл лауазымдарға дауыс беру құқығы барлығына бірдей болмады, ол тек мүліктік жағдайы бар ер адамдармен шектелді. Сонымен қатар, реформалар губернатордың іс жүргізуді қадағалауын тоқтатты, ал бұл рөлді мүшелер сайлаған спикер атқаратын болды. 1853 жылы Заң шығарушы кеңес Лондонға Парламент туралы 1853 жылғы заңды жіберді, онда екі палаталы парламент құруды көздейтін жаңа конституция қарастырылды. Колониялар осындай схема ғана британ үкіметінің мақұлдауына ие болады деген қате пікірде болды. Губернатор, сэр Генри Янгқа бұл дұрыс емес екені айтылды, бірақ ол бұл ақпаратты өзінде сақтап қалды. Колониялықтардың ашуы ұлғайды, 5000 адам Вестминстерге петиция жолдап, оларға екі сайланған палата беруді сұрады. Бұл конституция қайтарылып алынды, ал 1855 жылы жаңа Заң шығарушы кеңес сайланды, оның міндеті Британ империясында бұрын-соңды болмағандай радикалды және демократиялық жағдайды орнату болды. Заңда сондай-ақ жауапты үкімет жүйесі қарастырылды, онда атқарушы биліктің мүшелері парламентте отыруға тиіс және конвенция бойынша Ассамблея палатасының көпшілігінің сенімін алғанда ғана қызметте қала алады. «Бір адам – бір дауыс» принципін қабылдау сайлаушылардың меншігі бар кез келген округте дауыс беру мүмкіндігін жойды. Заңда парламентарийлердің өкілеттігінің ережелері де анықталды. Оңтүстік Австралияның алғашқы екі палаталы парламенті 1857 жылдың 9 наурызында сайланды, Бойл Траверс Финнис Оңтүстік Австралияның парламентке жауапты премьер-министрі болды. Парламент алғаш рет 1857 жылдың 22 сәуірінде отырысқа жиналды. Бұл мөлшерлеме одан әрі өзгерістерге ұшырады және қазір тәуелсіз сыйақылар сотының шешімімен бекітіледі. 1889 жылы Ассамблея палатасы бастапқы Парламент үйінен көшіп, жанында салынған жаңа ғимаратқа орналасты. Қаржылық қиындықтарға байланысты бұл «Жаңа Парламент үйі» 50 жыл бойы аяқталмай тұрды, ал Заң шығарушы кеңес бастапқы Парламент үйінде орналасуын жалғастырды.

Федерациядан кейін

Оңтүстік Австралия 1901 жылы Австралияның басқа британдық колонияларымен федерация құру жөніндегі дауыс беруден кейін Австралия Ұлттыстығының штаты болды. Федерацияның бір салдары – Оңтүстік Австралия Парламентінің өкілеттіктері Австралия Конституциясының ережелерімен шектелді, ал кейбір өкілеттіктер федералды парламентке берілді. Тағы бір салдары – "миграция" болды, парламенттің көптеген көрнекті мүшелері федералдық деңгейге өтті. 1857 жылдан 1933 жылға дейін Ассамблея палатасы көпмандатты округтерден сайланды, олар көбінесе "мандаттар" деп аталды, әр округтен бірден алтыға дейін депутат сайланды. Отарлық кезеңде Ассамблеяның құрамы өсті – 1857 жылдан 1875 жылға дейін 36 депутат, 1875 жылдан 1884 жылға дейін 46 депутат, 1884 жылдан 1890 жылға дейін 52 депутат, 1890 жылдан 1902 жылға дейін 54 депутат. Бұрыннан қалыптасқан ауылдық басымдық 2:1 қатынасына дейін артты, депутаттар саны 39-ға дейін азайтылды және көпмандатты округтерден бірмандатты округтерге көшілді. Ассамблея палатасы қазір 26 халық азын қоныстанған ауылдық округтен тұрады, олар халық санының өзгеруіне байланысты 13 жоғары халық тығыздығы бар қалалық округке қарағанда 10:1 артықшылығына ие болды, тіпті ауылдық округтер Оңтүстік Австралия халқының үштен бірін ғана құраса да. 1968 жылы пропорционалсыздық шарының ең жоғарғы нүктесінде Фром ауылдық округінде 4500 жарамды дауыс болса, Энфилд қалалық округінде 42000 жарамды дауыс тіркелді. Еңбек партиясы Плеймандер кезінде 1965 жылы үкімет құру үшін жеткілікті парламенттік орындарды жеңіп алды. Еңбек партиясы 1944, 1953, 1962 және 1968 жылдары үкімет құра алмаса да, штаттық екі партиялық дауыс беруде толық көпшілікті жеңді. Төменгі палата 1895 жылдан бастап барлық азаматтарға сайлау құқығы берілгенімен, жоғарғы палата, Заң шығару кеңесі, 1973 жылы Дон Данстанның Еңбек үкіметі палата реформасын жүзеге асырғанға дейін мүлік иелерінің билігінде болды. 1856 жылғы бастапқы Конституция бойынша сайлау құқығы ерлерге ғана шектелген, "осы провинцияда орналасқан, заңды немесе теңдік бойынша, барлық төлемдер мен ауыртпалықтардан жоғары, кемінде елу фунт стерлингке тең таза құны бар жылжымайтын мүлікке ие, немесе осы провинцияда орналасқан, жалға алынған мүлікке ие, оның жалға алу шарты Бас тіркеу кеңсесінде тіркелген, актілерді тіркеу үшін, және дауыс беру кезінде кемінде үш жылға дейін қолданылады, немесе жалға алушыға осы мүлікті сатып алуға рұқсат беретін ереже бар, немесе жылдық таза құны жиырма бес фунт стерлингке тең тұрғын үйді иеленеді." 1975 жылғы Оңтүстік Австралия штатының сайлауынан бері ешбір партия штатының жоғарғы палатасын бақылай алмады, ал билік тепе-теңдігін түрлі шағын партиялар мен тәуелсіздер сақтап келеді.

Сайлау жүйелері

Бастапқыда екі палатаның да сайлау жүйесі көпшілік дауыс берудің бір түрі болды, онда әр сайлаушыға сайланатын кандидаттар санына тең дауыс берілуге рұхсат етілді. 1929 жылдан бастап бұл жүйе бірден екінші кезеңге ауыстырылды, көпмандатты округтерде басымдық блоктық дауыс беру нұсқасы қолданылды. 1973 жылы Жоғарғы палата реформасының бөлігі ретінде Заңнамалық кеңес партиялық тізімдер арқылы пропорционалды сайлау жүйесіне көшті, бірақ 1982 жылы бір ауыстырылатын дауыс жүйесіне өзгертілді. Бүгінде Ассамблея палатасы міндетті дауыс беру арқылы бірден екінші кезеңге дауыс беруді қолдануда. Міндетті дауыс беру 1942 жылы Ассамблея палатасы үшін, ал 1985 жылы Заңнамалық кеңес үшін енгізілді. 1985 жылға дейін сайлаулар әр 3 жылда бір рет өткізілді (1933-1938 жылдардағы парламентте Ассамблея палатасы үшін 5 жылдық мерзімге ұзаққа соқпаған тәжірибе болды), содан кейін парламент 4 жылдық мерзімге ауысты, демек Жоғарғы палата үшін 8 жылдық мерзімге ауысты. 2006 жылдан бастап сайлау күні әр төртінші жылдың наурыз айының үшінші сенбісіне белгіленді.

Парламент палатасы

Ассамблея палатасы (немесе "төменгі палата") 47 мүшеден тұрады, олардың әрқайсысы бір мандатты сайлау округтерінде толық преференциялық тікелей дауыс беру жүйесімен сайланады. 47 сайлау округінің әрқайсысында шамамен бірдей сайлаушылар саны бар. Мүше зейнетке шыққан немесе қызмет мерзімі ішінде қайтыс болған жағдайда туындаған бос орындар сол мүшенің округінде өткізілетін қосымша сайлау арқылы толтырылады. 1975 жылдан бері сайлау округтерінің шекараларын белгілеуді тәуелсіз орган – Оңтүстік Австралия сайлау округтері шекаралары комиссиясы жүзеге асырады. Оңтүстік Австралияның жалпы халқы 1,7 миллион адамды құраса, Аделаида халқы 1,3 миллион адамды құрайды. Ерекшелігі, штат халқының 75 пайызынан астамы астаналық аймақта тұрады және олардың үлесі 72 пайызды (47-нің 34-і) құрайды. Сонымен қатар, салыстырмалы түрде ірі ауылдық елді мекендердің жетіспеуіне байланысты, астаналық аймақ сайлау қорытындысын анықтауға бейім. Мысалы, 2014 жылғы сайлауда штат бойынша екі партиялық дауыс (2PP) 47,0% Лейборист партиясы, 53,0% Либерал партиясы болғанмен, астаналық аймақта 2PP 51,5% Лейборист партиясы, 48,5% Либерал партиясы көрсеткішін тіркеді. Ассамблея палатасының мерзімі – 4 жылға белгіленген, бірақ штат Конституциясы белгілі жағдайларда Губернаторға Палатаны ертерек таратуға және кезекті жалпы сайлауды тағайындауға құқық береді. Олар: егер Палата үкіметке сенімсіздік білдіру туралы резолюцияны қабылдаса, үкіметке сенім білдіру туралы резолюцияны қабылдамаса, немесе Палата "арнайы маңызды заң жобасы" деп таныған заң жобасы Ассамблея Палатасынан өтіп, бірақ Заңнамалық Кеңесте қабылданбаса. Екі палата арасындағы дауларды шешу үшін Ассамблея Палатасы толыққанды Заңнамалық Кеңеспен бірге "қос тарату" деп аталатын жағдайда ертерек таратылуы мүмкін. Мұндай қос таратудың шарттары төменде сипатталған.

Заң шығарушы кеңес

Заң шығарушы кеңес (немесе "жоғарғы палата") 22 кеңесшіден (МКК) тұрады, олар пропорционалды өкілдік принципі бойынша бірыңғай ауыстырылатын дауыс беру жүйесімен (қажет болған жағдайда, басымдық берілетін дауыс берумен) бүкіл штат бойынша 8 жылға сайланады. Заң шығарушы кеңестің сайлаулары кезең-кезеңмен өткізіледі, әр 4 жыл сайын 11 орынға қайта сайлау болады, ол Парламент палатасының сайлауымен бір уақытта өткізіледі. Заң шығарушы кеңесшілер Парламент палатасының мерзімінен бұрын таратылуы жағдайында әдеттегі 8 жылдан кем немесе көп мерзімге қызмет ете алады. Егер палатаның жартысы таратылған кезде кем дегенде 6 жыл қызмет етсе, олар сайлауға түседі, ал егер барлық Заң шығарушы кеңесшілер 6 жылдан аз қызмет етсе, тек Парламент палатасы ғана халыққа есеп береді. Бос орын туған жағдайда, Заң шығарушы кеңестің мүшелері парламенттің екі палатасының мүшелерінің жиналысымен толықтырылады. Егер бос орынға ие болған мүше саяси партияның мүшесі ретінде сайланған болса, жиналыс мүмкіндігі болған жағдайда, оның орнына сол партиядан ұсынылған мүшені тағайындауы керек. Заң шығарушы кеңестің Парламент палатасымен шамалас өкілеттіктері бар. Басты айырмашылық – жоғарғы палата ақшаны бөлуге немесе салық салуға қатысты заң жобаларын бастауға немесе өзгертуге құқығы жоқ. Кеңес осы заң жобаларына түзетулер енгізуді сұрай алады және келіспеген жағдайда ақша заң жобаларын қабылдамау құқығын сақтайды. Заң шығарушы кеңестің басты міндеті – Парламент палатасы қабылдаған заңдарды қарау. Бұл үкімет пен Заң шығарушы кеңес арасында шиеленіс тудыруы мүмкін, егер кеңес маңызды заңнаманы қабылдамаса, ол кедергі келтіруші ретінде қаралуы мүмкін, әсіресе екі палатаның сайлау құрамы әртүрлі болған кезде. Жоғарғы палатаның тағы бір маңызды функциясы – үкіметтік қызметті бақылау, ол палатада да, комитеттер арқылы да жүзеге асырылады. Заң шығарушы кеңесшілер 1970 жылдардың ортасынан бері пропорционалды өкілдік принципі бойынша сайланатындықтан, палатада билік үшін күресіп жатқан көптеген партиялар бар. Осы жүйе енгізілгеннен бері жоғарғы палатада үкіметтік немесе оппозициялық көпшілікке қол жеткізу мүмкін болған жоқ, ал билік тепе-теңдігін бірнеше шағын партиялар мен тәуелсіздер ұстап тұр. Бұл процедура "қос тарату" деп аталады. Жоғарғы палата 22 мүшеден тұрады, олардың 11-і әр жалпы сайлауда 8 жылдық мерзімге 8,33% квотамен штат бойынша сайланады, бұл барлық 22 мүше үшін 4,35% квотамен сайлауға әкеледі. Қос тарату сайлауы кезінде, кәдімгі сайлауда жеңіске жете алмайтын 11 Заң шығарушы кеңесші, әдеттегі 6 жыл емес, 3 жыл қызмет еткеннен кейін келесі жалпы сайлауда қайта сайлануға түседі. Бұл процедура Оңтүстік Австралияда ешқашан қолданылмаған. Бұл практика Вестминстердің екі палаталы жүйесін қолданатын басқа парламенттерде көбінесе қолданылмайтын болғанымен, Оңтүстік Австралия парламенті әр палатадан жеке-жеке даулы заң жобалары бойынша келісімдерді келісу үшін "Басқарушылар конференциясын" тұрақты түрде тағайындайды. Конференция басшылары екі палатаға ұсыныстар есебін дайындайды.

Мемлекеттік алғашқы халықтар дауысы

2023 жылдың наурызында «Бірінші халықтардың дауысы туралы» 2023 жылғы заң қабылданғаннан кейін Оңтүстік Австралияда да мемлекеттік парламентке және үкіметке Оңтүстік Австралияның жергілікті халқының өкілдігін жүзеге асыра алатын Жергілікті дауыс пайда болды. Заң премьер-министр Питер Малинаускас басқарған салтанатты шарада іске қосылды. Ол бас прокурор және аборигендер істері министрі Кям Махердің, сондай-ақ Бірінші халықтар комиссары Дейл Агиустың заң жобасын қабылдауға салған еңбегін мойындады. Жаңбырға қарамастан, көптеген адамдар қатысты, ал майор "Муги" Самнер сөз сөйлеп, би биледі және "Қош келдіңіз" рәсімін орындады. Бұл ғимарат 1843 жылдан бері салынған, 1857 жылы кеңейтілген және қазір «Ескі Парламент үйі» деп аталатын, бұрынғы тығыз Парламент үйінің орнына салынды. Қаржылық шектеулерге байланысты қазіргі Парламент үйі 1874 жылдан 1939 жылға дейін 65 жыл бойы кезең-кезеңмен салынды. 1939 жылы Жаңа Парламент үйі аяқталғаннан кейін Ескі Парламент үйі түрлі мақсаттарда қолданылды, оның ішінде Австралия Корольдік Әуе күштерінің жұмылдыру кеңсесі, үкіметтік ведомстволардың кеңселерi және «Конституциялық музей» ретінде пайдаланылды. 1995 жылы ғимарат парламенттің қарауына қайта оралды және содан бері кеңселер мен комитеттер отырыс бөлмелері ретінде пайдаланылуда.