Кіріспе

1982 жылы Гватемала қарулы күштерінің жергілікті халықты жаппай қыруы Гватемаланың Баха-Верапас департаментіне қарасты План-де-Санчес ауылында 1982 жылдың 18 шілдесінде болды. 250-ден астам адам (көбінесе әйелдер мен балалар, және дерлік толығымен ачи майя этникалық тобының өкілдері) қарулы күштердің және олардың жарымәскери одақтастарының мүшелері тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырап, өлтірілді. Бұл оқиға Гватемала азаматтық соғысының ең қатал кезеңдерінің бірінде орын алды, онда түрлі солшыл көтерілісшілер тобы үкімет пен қарулы күштерге қарсы күресті. 1982 жылдың наурыз айында билікке келген де-факто президент, генерал Эфраин Риос Монт, көтерілісті басуға бағытталған әскери науқанға кірісті, ол сәттілікке жетті, бірақ оның құны адам өмірі мен адам құқықтарының бұзылуының жоғары деңгейімен төленді. План-де-Санчестегі қырғын – үкіметтің «жанып кеткен жер» стратегиясының бір бөлігі болды. Ауыл тұрғындарының партизандық топтарды жасырып отырғаны немесе оларға көмектескеніне күдік болғандықтан нысанаға алынды. Қырғыннан кейін ауыл бірнеше жыл бойы тастамалы болып қалды, ал аман қалғандарға оқиға туралы айтса немесе олар қазған көптеген жаппай қабірлердің орнын көрсетсе, жазаланатыны ескертілді. 1980-нің соңы мен 1990-ның басында демократияға біртіндеп оралуына байланысты, аман қалғандардың кейбіреулері өз өміріне қауіптенбей, оқиға туралы айта алатындай сезімде болды. 1992 жылы билік органдарына шағымдар түсті, ал 1993 жылы қылмыстық тергеу басталды. Бірақ, тергеу барысында кешігулер мен басқа да бұзушылықтарға тап болған, сондай-ақ күдіктілерге амнистия берген Ұлттық келісім заңына тоқталған аман қалғандар, Гватемаланың ішкі құқықтық шаралары осы жағдайда тиімді емес екенін түсінді. Сондықтан олар 1996 жылы Америка мемлекеттері ұйымының Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссиясына (IACHR) шағымдануға шешім қабылдады. IACHR шағымды қарастырып, демократиялық жолмен сайланған президент Альфонсо Портильодан өкіметтің институционалдық жауапкершілігін ішінара мойындады және ақырында істі сот шешіміне және реттелуіне Америкааралық Адам құқықтары сотына жіберді. 2004 жылы Америкааралық сот екі шешім шығарды, онда Гватемаланың жауапкершілігі расталды және аман қалғандар мен қаза болғандардың туыстарына ақшалай, ақшалай емес және символдық түрдегі өтемақыдан тұратын кең ауқымды пакет қарастырылды.

Ұлттық мән-жай

1982 жыл Гватемаланың 36 жылдық ішкі қақтығысының (1960–1996) ең қанды жылдарының бірі болды. 1982 жылдың 23 наурызында кіші офицерлердің басшылығымен әскери әскерлер билікке келуіне кедеріс келтіру үшін төңкеріс жасады, бұл генерал Анхель Анибал Гуэвараның, келе жатқан президент генерал Ромео Лукас Гарсияның таңдаған мұрагерінің орнына жасалған әрекет еді. Лукас Гарсия екі апта бұрын даулы сайлауда жеңіске жеткен болатын. Төңкеріс басшылары зейнеткер генерал Эфраин Риос Монттан Лукас пен Гуэвараның кетуі туралы келіссөздер жүргізуін сұрады. 1974 жылғы президенттік сайлауда Христиан демократиялық партиясының үміткері болған және көпшілік алдап жеңіске жетпеген деп санайтын Риос Монт, бұл ұсынысты қабылдады. Ол 1965 жылғы конституцияны жойған, Конгрессті таратып, барлық саяси партияларды тоқтатқан үш мүшелі әскери хунта құрды. Бірнеше айдан кейін ол хунтадағы әріптестерін қызметтен босатып, Республика Президентінің де-факто лауазымын иеленді. Атнамалық сөйлесінде Риос Монт – Ізгі хабардың евангелистік протестанттық шіркеуінің дін қызметкері – оның президенттігі Құдайдың еркінен туындағанын мәлімдеді. Елдің партизандық күштері мен олардың солшыл одақтастары партизандық көтерілісті әскери қимылдар мен экономикалық реформалар арқылы жеңуге тырысқан Риос Монтты айыптады. Оның сөздерімен, "бұршақ пен мылтықтар" (frijoles y fusiles). 1982 жылдың 18 шілдесінде ("Нью-Йорк Таймс" газетінде, План де Санчес қырғынының күні) әскери офицердің Эль-Квише департаментінің Кунен ауданындағы жергілікті тұрғындарға: "Егер бізбен болсаңыз, біз сізді тамақтандырамыз; егер болмасаңыз, біз сізді өлтіреміз" деген сөздері келтірілген. Үкімет жергілікті "азаматтық өзін-өзі қорғау жасақтарын" (парамилитарилік күштер, patrollas de autodefensa civil немесе PAC) құра бастады. Теориялық тұрғыдан алғанда, қатысу ерікті болды, бірақ іс жүзінде, әсіресе солтүстік-батыстағы көптеген шаруалардың PAC-қа немесе партизандарға қосылудан басқа жолы қалмады. Елдің мерзімі өткен армиясы, PAC-тың қолдауымен, партизандар басып алған барлық аумақты қайта басып алды. Партизандық белсенділік азайды және көбінесе шабуылдармен шектелді. Алайда, бұл жеңіске үлкен құрбандықтар есебінен қол жеткізілді. Риос Монттың қысқа ғана президенттік мерзімі 36 жылдық ішкі қақтығыстың ең зорлық-зомбылыққа толы кезеңі болды, нәтижесінде шамамен 200 000 адам қаза тапты, олардың көпшілігі қарусыз, көбінесе жергілікті тұрғындар еді. 1983 жылдың 8 тамызында Риос Монтты өзінің қорғаныс министрі генерал Оскар Умберто Мехия Викторес құлатты, ол Гватемаланың де-факто президенті болды. Осы кезеңнің құрбандары, Asociación para Justicia y Reconciliación (AJR) ұйымы және олардың заңды өкілдері Centro para Acción Legal en Derechos Humanos (CALDH) 2001 жылы Риос Монтқа қарсы қылмыстық іс қозғады. 2013 жылдың мамыр айында ол ұлттық сотта геноцид және адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін сотталды. Конституциялық соттың араласуынан кейін сот үкімінің күші әлі де белгісіз.

Жергілікті жағдай

Баха-Верапас департаменті сегіз муниципалитеттен тұрады, олардың бірі – Рабиналь, ол Гватемала қаласының солтүстігіне шамамен 70 км қашықтықта орналасқан. 1982 жылы муниципалитет Рабиналь қаласының әкімшілік орталығынан, сондай-ақ тағы 14 ауыл мен 60 шағын елді мекеннен құралған. Ауылдардың арасында Рабиналь қаласынан шамамен 9 км қашықтықтағы төбелі орманды аймақта орналасқан Плань-де-Санчес ауылы болды. Жергілікті тұрғындардың көп бөлігі – ачи майялары. Ачи – Гватемалада мойындалған 21 майя тілінің бірі; 2002 жылғы мемлекеттік халық санауы бойынша, Баха-Верапас таулы аймағында шамамен 105 000 адам осы тілде сөйлейді.

Куәгерлердің айғақтары

Олар 15 пен 20 жас аралығындағы қыздарды және балаларды бөлек қойды. Содан кейін олар қырғынды бастады. Олар алдымен қарттарды қинаған, себебі олар партизандар екен деп айтқан, содан кейін екі граната лақтырып, қарудан атып, әйелдер мен еркектерді өлтірген соң, балалар бірінен соң бірі ұсталып, жерге жығылып, отқа тасталған. Ешкім қашып құтыла алмады, өйткені армия План де Санчестің кіреберісі мен шығысын қоршап алды, сондай-ақ іргелес жолдарды қоршап алды [Келесі күні] ол жасырынған жерінен шығып, болған апатты тексеру үшін дайындалды. Ол ағалары Хуан, Буэнавентура және Эстебанмен және Эулалио Граве Рамиреспен бірге өліктерді жалмап жатқан отты сөндірді. Олар 15 пен 20 жас аралығындағы қыздарды топтан бөліп, оларды Гиллерма Грейв Мануэлдің үйіне алып барды; олар оларды зорлады; олар қол-аяғын сындырып, содан кейін өлтірді. Балаларды еденге ұрып, содан кейін ата-аналарымен бірге отқа тасталды. Ол өзінің бір қызын тірі тапты; ол қашып құтылуға тырысты, өйткені ол екі бауырының денесімен жерленді. Апам Рабиналда саудаға шықты, бірақ ол План де Санчес ауылына жеткенде, әскер сол жерде болатын. Сол жерде олар оны ұстап алып, бір үйде зорлады. Он бес қыз зорланып, оқпен жараланды. Кейін оларды жасырын жерлеу орнына жерледі. Куәгер ауылды аралап келе жатқан анасының айқайлап жатқанын естіді, сондай-ақ, анасынан 9 айлық немере баласын шалымен және басқа да нәрселерімен бірге алып, оны барлық адамдар жиналған үйге алып кеткенін көрді. Ол анасынан, әпкесінен, әжесінен, әжелерінен, барлық туыстарынан, тіпті сәбилерінен айырылды. Келесі күні ол мәйіттерді көре алды, бірақ қысқа уақытқа ғана, өйткені сарбаздар оның жақын туыстарын жерлеуге үш сағат берді.

Салдары

Келесі айларда, әскердің үнемі келіп, оларды қорқытып, мазалап, қысым көрсетуі салдарынан, аман қалғандардың көпшілігі ауылды тастап, тауларға, басқа қалалар мен ауылдарға немесе Гватемала қаласына көшті. 1985 жылы олар қайта орала бастады және План де Санческе қоныстануға және жерлерін өңдеуге рұқсат етілді, бірақ олар ПАК-те қызмет етсе және әрдайым әскери бақылауда болса ғана. 1987 жылға қарай, шамамен 20 отбасы қайтадан ауылға қоныстанды, бірақ әскерлер соғыс қырғынын талқыламауды қатаң түрде бұйырды. Әскери және жартылай әскери топтардың мазалауы мен қорқытуы жалғасты, ал ПАК-пен бірге патрульдеу талабы 1996 жылы бейбіт келісімдерге қол қойылғанға және азаматтық өзін-өзі қорғау жасақтары таратылғанға дейін сақталды.

Куәгерлердің айғақтары

План де Санчестің әскериленуі олардың ата-бабаларының дәстүрлерін жалғастыруына кедергі келтірді. Қырғынға дейін олар жеке және құпия рәсімдерді, "ғибадаттар" деп атады. Осы рәсімдерді өткізуге бірнеше ересек ер адам жауапты болды, бірақ олардың көпшілігі қаза тапқандықтан, олардың білімі жаңа буынға жеткізілмеді. Әскердің көрсеткен қысымы мен жас жігіттердің әскери міндетін өтеуге міндетті болуы салдарынан, соңғылары өздерінің сенімдерін, дәстүрлерге және ата-бабаларының біліміне деген құлшыныстарын жоғалтты және дәстүрлерді жалғастыруға құлшынбады. Олар майяның бірнеше рәсімдерін өте сирек орындады, себебі әскери шенеуніктер осы ритуалдарға рұқсат бермеді, оларды өз жауларына қарсы сиқыршылықпен айналысады деп айыптады. – Бенжамин Мануэль Джеронимо, Америкааралық соттың өтемақы туралы шешімі. Куәгерге 30 айға әскери қызметке алыну міндеті жүктелді. 1987 жылдың 31 қазанында ол әскери казармадан План де Санческе оралды [және] қайтадан патрульге қосылуға мәжбүр болды. Қырғыннан аман қалған ерлер басқа қауымдардан әйелдерге үйленді, себебі План де Санчесте қырғыннан кейін әйелдердің саны өте азайып қалды. – Буэнавентура Мануэль Джеронимо, Америкааралық соттың өтемақы туралы шешімі.

Ішкі сот іс жүргізуі

1992 жылдың 10 желтоқсанында бір топ ауыл тұрғындары План-де-Санчесте жасырын қабірдің бар екенін хабарлады, ал 1993 жылдың 7 мамырында елдің адам құқықтары жөніндегі омбудсмені (Procurador de los Derechos Humanos) Рамиро де Леон Карпио 11 жыл бұрын болған қырғын туралы хабарлап, прокуратураға ресми айыптама жолдады. Салама, Баха-Верапас қаласындағы тергеу судьясы қылмыстық тергеуді бастады, ал 1994 жылдың 8 маусымында Гватемала сот-медициналық антропология тобы (EAFG) қауымдағы жасырын қабірлерді зерттеуге кірісті. Екі айдан кейін сот-медициналық антропологтар 21 қабірден 84 мәйіттің қалдықтарын шығарды. Далалық жұмыстар кезінде тағы бір қабір орны анықталды және заңдық талаптар орындалғаннан кейін, EAFG оны қарап шығып, 1996 жылдың тамызында төрт адамның сүйектерін эксгумациялады. 1996 жылдың 2 қыркүйегінде Омбудсмен Хорхе Марио Гарсия Лагуардия тарихи қаулы шығарды, онда ол План-де-Санчестегі қырғынды (және сол жылы Рабиналда болған тағы екі қырғынды: Чичупак пен Рио Негро) адамзатқа қарсы қылмыс деп бағалады, оның кінәсін үкімет пен әскерилерге жүктеді және оның алдын ала жоспарланған мемлекеттік саясаттың бөлігі ретінде жасалғанын мәлімдеді. 1997 жылдың мамырында қылмыстық тергеуде талапкер ретінде аталған ауыл тұрғындары билік органдарына қырғынға қатысқан солдаттар мен патрульдік полиция қызметкерлерінің тізімін тапсырды. 1997 жылдың маусымында олардың заңдық өкілдері – Centro para Acción Legal en Derechos Humanos (CALDH) қабірлерден табылған бос патрондарды баллистикалық сараптамадан өткізуді сұрады; прокуратура баллистикалық материалды "жоғалған" деп мәлімдеді және ол 2000 жылдың ақпанына дейін табылған жоқ. Жәбірленушілер мен CALDH-тің үздіксіз күш-жігерінен және Гватемалада жаңа Бас прокурордың тағайындалуынан кейін, бес тікелей кінәлі адам ішкі қылмыстық іс бойынша сотталды және 2012 жылдың қазан айында олардың үкімі апелляциялық сотта күшінде қалды.

Әскерлер мен жарымәскери топтардың мүшелерін соттау

Гватемала соттары 1982 жылғы қырғындағы кісі өлтіруге кінәлі деп танылған "Patrullas de Autodefensa Civil" жарымәскери ұйымының бес мүшесін соттады. Бес адамның әрқайсысы 2012 жылдың 21 наурызында 7710 жылға бас бостандығынан айырылды.