Кіріспе

Шағын тұтынуға бағытталған ауыл шаруашылығы
Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас әскери әрекеттері

Базар бақшасы – жеміс-жидек, көкөніс және гүлдерді ақшаға сату мақсатымен салыстырмалы түрде шағын көлемде өндіру. Ондай өнімдер көбінесе тұтынушылар мен мейрамханаларға тікелей сатылады. Шағын жер көлемінде (әдетте бірнеше гектар немесе бірнеше акр) немесе кейде жылыжайларда өсірілетін дақылдардың алуан түрлілігі оны өзге шаруашылық түрлерінен ерекшелейді. АҚШ-та базар бақшасы кейде "жүк тасымалдау фермасы" деп аталады. Базар бақшасы – жергілікті өсімдік шаруашылығы маусымында кең ассортименттегі және тұрақты түрде жаңа өнімдерді қамтамасыз ететін бизнес. Ірі, өндірістік шаруашылықтардан, олар монокультура мен механикаландыруды қолданады, базар бақшаларында көптеген түрлі дақылдар мен сорттар өсіріледі және көбінесе қол еңбегі мен бағбандық техникалар қолданылады. Шағын өнімді сату үшін фермерлік дүкендер, фермерлік базарлар, ауыл шаруашылығын қолдау қоғамдары, мейрамханалар және жекелеген өнім дүкендері сияқты жергілікті өнім сату орындары пайдаланылады. Базар бақшасы және жеміс-жидек шаруашылығы бағбандықпен тығыз байланысты, ол жеміс-жидек пен көкөніс өсірумен айналысады.

Тарих

Дәстүрлі түрде "базар бақшасы" термині көкөніс және жидек өсіруге арналған шаруашылықтарды, егін, сүт және жеміс бақшалары сияқты ірі салалармен салыстыру үшін қолданылған, бұл егіншіліктің мамандану саласы; ауыл шаруашылығы тарихшылары осы терминді қазір де қолданады. Мұндай шаруашылықтар міндетті түрде шағын болмаған. Керісінше, олардың көптегені өте ірі, коммерциялық шаруашылықтар болды, олар көлеміне қарамастан, ағылшын тілінде сөйлейтін фермерлер көкөніс егістіктерін дәстүрлі түрде "бақша" деп атағандықтан "бақша" деп аталды. Ағылшын тілінде, қарапайым тілде де, антропологиялық немесе тарихи зерттеулерде де, қолмен жыртылатын егіншілік "бақша шаруашылығы" деп, ал соқамен жыртылатын егіншілік "шаруашылық" деп аталады, олардың масштабына қарамастан. "Базар бақшасы" – фермердің отбасының қажеті үшін емес, сату үшін өсірген көкөніс егістігі. Базар бақшалары қызмет көрсететін нарықтарға, яғни қалаларға жақын орналасуы керек. "Жүк шаруашылықтары" нарыққа көкөніс өндіреді. "Жүк" сөзі "көлік" деген мағынаны білдіретін грекше "дөңгелек" сөзінен емес, "айырбас" немесе "сауда" деген мағынаны білдіретін ежелгі солтүстік француз сөзі "troquer" сөзінен шыққан. Нарыққа арналған көкөніс өндіру 1784 жылдан, ал "жүк шаруашылықтары" 1866 жылдан бастап қолданыла бастады.

Бизнес

Көтерме сауда нарығына сатудан әдетте бөлшек бағаның 10–20% табыс әкеледі, ал тікелей тұтынушыға сатудан 100% табыс табуға болады. Дәстүрлі ферма өте өзгермелі болғанымен, белгілі бір деңгейде кіріс әкеле алады, бірақ тиімді базар бақшасы осы көрсеткіштен жоғары табысқа ие болуы мүмкін. Дегенмен, базар бақшасының мөлшерінің практикалық шегі бар, ал дәстүрлі шаруашылықта фермерлерге кең аумақтарды өңдеуге мүмкіндік бар, себебі тікелей нарыққа қажеттілік жоқ. Ірі базар бақшалары көбінесе супермаркеттер, азық-түлік кооперативтері, қоғамдық қолдау көрсетілетін шаруашылық бағдарламалары, фермерлік базарлар, таза өнімдерді көтерме сататын дүкендер және бір жеткізушіден әртүрлі көкөністерді сатып алудан пайда көретін басқа да ірі сауда орындары сияқты жергілікті азық-түлік дүкендеріне өнім сатады. Олардың тазалығы супермаркеттерден және көбінесе басқа жергілікті жеткізушілерден түсетін табыстан артықшылық береді. Ірі базар бақшасы аралас егін өндірісі арқылы шектеулі өнімдердің үлкен көлемін өндіретін шаруашылықтар көбінесе қолданатын көтерме тауар сату әдісіне балама сату мүмкіндігін сақтай алады. Бірақ, нарық үшін қалаларға тәуелді болудың кемшіліктері де бар. Мысалы, Англияның Оңтүстік Сассекс аймағы Лондон нарығына томат өндірумен танымал болған, олар пойызбен жеткізілген. 19 ғасырда теміржолдың пайда болуы кейбір аймақтарда базар бақшаларының дамуын жеделдетіп, қалаға жылдам қол жеткізуді қамтамасыз еткенімен, соңында қала тұрғындары сол жерге көшіп, көптеген базар бақшаларын қала шетіне айналдырды. Қаланың кеңеюі әлі де қала аймақтарындағы егістік жерлерді жұтып жатыр. Нью-Йорк штатының Саффолк округі фермерлерден егістік жерді дамыту құқығын сатып алып, осы мәселені шешті.

Әлеуметтік рөл

Кейбір бай елдерде, соның ішінде Австралия мен АҚШ-та, базарлық бау-бақша шаруашылығы жоғары әлеуметтік пайдалы мамандық ретінде бағаланады. Әдетте, жаңадан көшіп келген топтар осымен бір-екі ұрпақ бойы айналысады, осы уақыт ішінде капитал, тіл және кәсіби дағдыларын жинақтайды. Мысалы, Австралиядағы базарлық бау-бақша шаруашылығымен айналысқан топтардың тізбегі XIX ғасырдың басынан бастап – ағылшын-кельттер, неміс тілді елдерден келген адамдар, алтын іздеудің шыңынан кейін (XIX ғасырдың ортасында) қытайлар, содан кейін Италия, Мальта және Югославиядан (тарағанға дейін) келген оңтүстік еуропалық көшіп келушілер, ал Вьетнам соғысынан кейін Вьетнамдықтар мен Камбоджалықтар сияқты Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген көшіп келушілер мен босқындар болды. Базарлық бау-бақша шаруашылығына қатысу иммигранттар топтарына, еңбектерінен басқа нарықта сұранысқа ие дағдылары шектеулі болса да, нарықтық экономикаға белсенді қатысуға мүмкіндік береді. Бұл мамандықтың артықшылықтары – білім мен тілге қатысты талаптардың жоқтығы, үлкен отбасы мүшелеріне жұмыс ұйымдастыруға ыңғайлылығы, ал ірі бау-бақша өсіретін аймақтарда – кең ауқымды қоғамдық қолдау желілерінің болуы. Білім мен тәжірибе алмасу қауымдастықта тәуекелдерді азайтады және тасымалдаушылар, нарық агенттері, ауыр техника операторлары және шартты жұмысшылар сияқты басқа да кәсіптердің дамуына көмектеседі. Базарлық бау-бақшаға арналған жерлер әдетте салыстырмалы түрде арзан, бұл иммигранттарға жер сатып алуға, көбінесе тұрғын үймен бірге, қалалық жерлерге қарағанда әлдеқайда оңай мүмкіндік береді. Дегенмен, барлық ауыл шаруашылығы сияқты, ол да егін нашарлау, нарық құлдырауы және өнеркәсіптік ауқымды егін шаруашылығы мен "жаңа мұздатылған" импорттық өнімдерден бәсекелестік қатеріне ұшырайды. Басқа қауіптер – пестицидтерді қолдану, әсіресе бау-бақша шаруашылығымен айналысушылар оларды қолдану туралы білімге ие болмаған немесе өнім туралы ақпаратты оқи алмайтын жағдайларда. Тағы бір салдары – кейінгі ұрпақтың маргинализацияға ұшырауы, олар ферманы жалғастыру үшін ең қабілетті және күшті деп есептеліп, өзге мақсаттар мен мүмкіндіктерді іздеуге мүмкіндік алмайды.

Альтернативті өмір салты

Базарлық бау-бақша шаруашылығы соңғы онжылдықтарда "жерге оралуды" қалайтын адамдар үшін балама бизнес және өмір салты таңдауына айналды, себебі бизнес-моделі мен нишасы дәстүрлі коммерциялық шаруашылыққа қарағанда аз бастапқы инвестиция талап етеді және көбінесе тұрақты нарық ұсынады (микроэкономикада негізгі немесе маңызды азық-түліктер қажеттіліктер ретінде қарастырылады және олардың сұраныс қисықтары өте серпімсіз болады, яғни тұтынушылар бағалар немесе табыстар өзгерсе де, оларды салыстырмалы түрде тұрақты көлемде сатып алады), әсіресе соңғы кезде органикалық және жергілікті өнімдердің танымалдылығы артып келеді. Кейбір жағдайларда бұл хобби шаруашылығы деп есептелсе де, базарлық бау-бақша шаруашылығы ерекше бизнес-моделі бар мойындалған шаруашылық түрі болып табылады, ол айтарлықтай пайдалы және тұрақты болуы мүмкін. Бұл аматор бағбандардың үйден немесе базарлардан сату арқылы өздерінің хоббилерін кеңейту әрекеттерінен бастап, толыққанды коммерциялық бау-бақша шаруашылығына дейін, осы шаруашылықтан негізгі немесе жалғыз табыс көзіне дейін ауқымды спектрді қамтиды. Соңғысы ең жоғары тәртіп пен кәсіпкерлік қабілетін талап етеді. Бұл сала бойынша кітап жазған тәжірибелі шаруалардың қатарында Элиот Коулман және Жан Мартин Фортье бар.

Қазіргі Солтүстік Америкада

Солтүстік Америкадағы базар бақшасының мысалы бір фермердің толық жұмыс күнімен айналысуын қамтиды. Көптеген жұмыстар қолмен және жеңіл құралдармен, мүмкін шағын трактормен атқарылады. Маусым ішінде 20-ға жуық түрлі дақыл егіледі. Ең алдымен көктемде бұршақ, шпинат, түймедақ, сәбіз және салат сияқты төзімді өсімдіктер себіледі, одан кейін қызанақ, картоп, жүгері, бұршақ, қияр, пияз және жазғы қабақ сияқты негізгі маусымдық дақылдар егіледі. Күздегі салқын ауа райында егін жинауға арналған қосымша егісте шпинат пен сәбіз, қысқы қабақ, капуста және рутабага да егілуі мүмкін. Егін жинау аптасына кем дегенде бір рет қолмен, кейде жартылай штатты жұмысшылардың көмегімен жүзеге асырылады, ал өнімдер сұрыпталып, жуылып, жергілікті фермерлер базарында және шаруашылықтағы сату орындарында таза күйінде сатылады. Егін мен басқа шаруашылық материалдарын қысқа қашықтыққа тасымалдау үшін пикап көлігі пайдаланылады. Жұмыс ағыны – өсімдік өсу маусымы бойы егіс пен егін жинаудың үздіксіз айналымы, әдетте суық қыс айларында аяқталады. 2 гектарға дейінгі аумақты қамтитын, шамамен үлкен базар бақшасы, негізгі бизнес және шаруашылық міндеттері бірдей болса да, қарқынды аралас көкөніс өндірісі деп аталуы мүмкін. Мұндай шаруашылықтарды көбінесе толық жұмыс күнімен фермер немесе шаруашылық отбасы және бірнеше толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін қызметкерлер басқарады. Трактор көптеген жұмыстарда қолданылады, ал егістік дақылдарын отырғызу және егін жинау сияқты қол еңбегінің қажеттілігі жоғары, көбінесе 10, 20 немесе одан да көп адамнан тұратын маусымдық бригадалар жұмыс істейді. Бұл АҚШ-та "көшпенді" немесе "мигрант" жұмысшылардың топтарының пайда болуына әкелді, олар егін жинау маусымымен елдің әртүрлі шаруашылықтарына барады. Салқын климатта жылыжайлар көбінесе егістік дақылдарын өндіру үшін қолданылады, ал кейде жылыжай өндірісі қыс айларында немесе гидропоника арқылы ұзартылады. Үлкен аумақта егін жинау және егіннен кейінгі өңдеу күрделірек, механикаландырылған егін жинау және өңдеу жабдықтары, салқындатқыштар мен тоңазытқышпен жабдықталған көліктер бар.