Кіріспе

1998 жылғы 27 қыркүйекте Германияда 14-ші Бундестаг мүшелерін сайлау үшін федералды сайлаулар өтті. Социал-демократиялық партия (СДП) 1972 жылдан бері алғаш рет парламенттегі ең ірі фракцияға айналды, ал оның басшысы Герхард Шредер канцлер болды. Христиан-демократтар 1949 жылдан бергі ең нашар сайлау қорытындысын көрсетті.

Тақырыптар мен науқан

1990 жылдың 3 қазанында Германия біріккеннен кейін жұмыссыздық деңгейі 4,2%-дан 9,4%-ға дейін өсті, 1998 жылы Федералды еңбек агенттігі 4 миллионнан астам жұмыссызды тіркеді. Біріккен Германия Еуропалық интеграция жобасына белсенді қатысқанмен, экономикалық және ішкі қиындықтармен күресуге мәжбүр болды. Көптеген адамдар экономикалық қиындықтарды Христиан-демократиялық одақ/Христиан-әлеуметтік одақ (ХДС/ХСО) және Еркін демократиялық партия (ЭДП) коалициялық үкіметіне жапты. Көптеген адамдар ұзақ жылдар бойы канцлер болған Хелмут Кольдің үкіметі сегіз жылдан кейін бірігуді толыққанды іске асырмағанын, себебі Шығыс Германияның көптеген қалаларында жұмыс орындарының жоғалуы мен әлеуметтік жәрдемақылардың қысқартылуына байланысты жаппай наразылықтар болды деп есептеді. 1998 жылғы сайлау кампаниясы ХДС және СДПК партияларын кім жетекшейтіні туралы сұрақтармен басталды. Коль отставкаға кетеді және Вольфганг Шойблеге ХДС-тің басшылығын тапсырады деген қауесет тарады, бірақ 1997 жылдың сәуір айында Коль алтыншы мерзімге канцлерлікке кандидат болатынын жариялағаннан кейін бұл қауесеттер күшін жойды. СДПК-ның кандидаттары партия төрағасы Оскар Лафонтен және Төменгі Саксонияның премьер-министрі Герхард Шрёдер болды. 1998 жылдың 1 наурызында Шрёдер СДПК-ны Төменгі Саксониядағы сайлауда жеңіске жеткізіп, екінші рет абсолютті көпшілік дауыс жинады және федералды канцлерліке үміткер ретінде тағайындалды. Шрёдер 42%-дан кем дауыс алса, кандидаттығынан бас тартатынын мәлімдеген еді. 1998 жылғы жалпы сайлауда Шрёдер 47,9% дауыс алды. Сайлаудан кейін Лафонтен өзінің кандидаттығын қайтарып алды және Шрёдер 1998 жылдың мамыр айындағы съезде тағайындалды. Шрёдер СДПК-ға жаңа бейне келтірді. Ол партияға жаңа күш берді, ал Коль кандидатурасын жариялағаннан кейін ХДС-те мұндай күш болмады. ХДС-тегі көптеген адамдар Кольдің партия үшін дұрыс таңдау жасағанын күмәндандырды. ХДС-тің сайлау кампаниясы Кольдің тәжірибесі мен беделіне негізделді. ХДС-тің басты ұраны: «Қауіпсіздік, тәуекел емес». «Коль өзінің таныстығы мен тәжірибесін, сондай-ақ Еуропадағы ең ұзақ қызмет еткен үкімет басшысы ретіндегі мәртебесін пайдаланды». СДПК Кольге тікелей шабуыл жасаудан аулақ болды, керісінше «жаңа орталық» туралы хабарламасына назар аударды. ЭДП әдетте ХДС-тің артынан ілесіп, сауалнамаларда көбінесе мақұлданбады. СДПК сауалнамаларда алда болғандықтан, ХДС-тен келген көптеген сайлаушылардың ЭДП-ге дауыс беруге ынтасы азайды. ЭДП сайлаушыларға тұтас бағдарлама ұсынуда да қиындықтарға тап болды. Жасылдар да өз бағдарламаларына қатысты мәселелермен күресті. Жасылдар партиясының екі фракциясы – фундаменталистер мен прагматистер партия құрылғаннан бері өз бағдарламаларында келісе алмады. 1998 жылғы кампанияның басты мәселесі жұмыссыздық болды. 1996 жылы Германиядағы жұмыссыздық деңгейі үкімет белгілеген 4 миллион жұмыссыз адамның «шегінен» асып кетті. Екі партия да проблеманың себептері ретінде жоғары еңбекақы, жоғары салықтар мен жоғары әлеуметтік шығындарды айыптады. Кампания кезінде Шрёдер бұл мәселені Кольге қарсы пайдаланып, оны «жұмыссыздық канцлері» деп атады. Жұмыссыздық бұрынғы Шығыс Германияда ең нашар болды. Еліміз бойынша 9,4% көрсеткіш болса, бұрынғы Шығыс Германияда жұмыссыздық 20% құрады. Бұрынғы Шығыс Германиядағы көптеген адамдар Кольді экономиканың баяу қалпына келуіне кінәлады. Тағы бір мәселе Германияның салық және әлеуметтік реформалары болды. ХДС/ХСС денсаулық сақтау және зейнетақы бойынша жәрдемақыларды қысқарту ұсыныстарын жасаған кезде, СДПК басқаратын Бундесрат заң жобасын қабылдады. Ұсынылған заң жобасында байларға пайда әкелетін салықты азайту да қарастырылды, бұған СДПК қарсы болды. Коль Еуропалық интеграция мәселесін үнемі көтеріп отырса да, сайлаушылардың назарынан тыс қалды. Шрёдер бұл мәселеге көңіл бөлмеді. Германиядағы көптеген сайлаушыларды Еуропалық Одақтан басқа да мәселелер мазалады.

Нәтижелер

Үгіт-насихат аяғында сауалнамалар ХДС/ХСС және ФДП коалициясын СДПК және Жасыл коалициямен теңестірді. Осы сауалнамаларға қарамастан, соңғы нәтижелер басқаша болды. СДПК-Жасыл коалициясы күтпеген үлкен жеңіске жетіп, 345 орынға ие болды және Бундестагта берік көпшілікке қол жеткізді – екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германиядағы алғашқы орталық-солшыл үлкен көпшілік. СДПК 1994 жылғы көрсеткіштен 4,5%-ға артып, 40,9% дауыс жинады. ХДС/ХСС-ФДП коалициясы сайлауға 341 орынмен және берік көпшілікпен келді, бірақ олардың саны 288 орынға дейін азайды. ХДС/ХСС 1994 жылғы сайлауда 6,2% дауыс жоғалтты және СДПК-ға 109 сайлау округін жеңіліске ұшыратты. Германияның аралас пропорционалдық сайлау жүйесі, онда штаттық және сайлау округтерінен делегаттар сайланады, бұл соққыны біршама жұмсартты, нәтижесінде ХДС/ХСС 49 орын ғана жоғалтты. Бұл ХДС/ХСС-ның тарихындағы ең ауыр жеңілісі болды. Ал олардың кіші коалициялық серіктесі ФДП тек 4 орынға кеміді. СДПК Бранденбург, Саксония-Анхальт, Саарланд, Бремен, Гамбург және (бірінші және соңғы рет) Шлезвиг-Гольштейн штаттарындағы барлық бір мандатты сайлау округтерін жеңіп алды. Коль өзінің Людвигсхафен сайлау округін жоғалтты, бірақ Рейнланд-Пфальц ХДС партиясының тізімі арқылы Бундестагқа қайта сайланды, алайда ол 1983 және 1987 жылғы сайлауларда бұл орынды жеңіп алмаған еді. Болашақ канцлер Ангела Меркель өзінің Стральзунд – Рюген – Гриммен сайлау округінде тек 37,3% дауыспен тартысты жеңіске жетті; ол 40% төмен дауыс жинаған жалғыз жағдай. СДПК мен Жасылдар арасындағы коалиция нәтижесінде жаңа үкімет құрылды, онда СДПК-ның Герхард Шредері канцлер, ал Жасылдардың көшбасшысы Йошка Фишер вице-канцлер және сыртқы істер министрі болды. Бұл Германиядағы федералдық деңгейдегі алғашқы қызыл-жасыл коалициялық үкімет және екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германиядағы алғашқы таза орталық-солшыл үкімет болды. Коль ХДС төрағалығынан, ал ХСС төрағасы Теодор Вайгель де қызметінен кетті.

Мұра

1998 жылғы Германиядағы сайлау көптеген жағынан тарихи болды. Оның нәтижесінде оңшыл орталық үкіметті солшыл үкімет алмастырды – бұл соғыстан кейінгі Германиядағы тұңғыш рет болды (СДПК-ның бұрынғы билігі солшыл орталық коалицияның құрамында болған). Бұған қоса, бұл Германия тарихында демократиялық жолмен сайланған басшы ретінде ең ұзақ билік еткен және екінші ең ұзақ канцлер Кольдің он алты жылдық үкіметтік қызметіне нүкте қойды. Бұл оқиға 1945 жылы Уинстон Черчилльдің жеңілісімен салыстырылады. Екеуі де соғыс жылдарындағы консервативті лидерлер ретінде танылды, және екеуі де соғыс аяқталғаннан кейін сайлаушылар тарапынан қызметтерінен босатылды. Черчилль Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталмас бұрын қызметтен алынды, ал Коль Германияның бірігуінен кейін тағы екі мерзімге билікте қалуға үміттенді (бұл көбінесе Суық соғыстың аяқталуы деп есептеледі).