Кіріспе
Инка өркениетінің аңыз негізін қалаушы, алғашқы Сапа Инка Манко Капак (шамамен 1200 – 1230 ж.; кечуа тілінде Manqu Qhapaq, "патшалық негізін қалаушы") кейбір тарихшылар пікірінше, Кускода Инка өркениетін құрған және басқарған алғашқы билеуші. Ол инка мифологиясының маңызды тұлғасы, инканың пайда болуы туралы ең белгілі екі аңыздағы басты кейіпкер. Екі аңыз да оны Куско қаласын құрумен байланыстырады. Оның басты әйелі – үлкен қарындасы Мама Уклу, сонымен қатар оның ұлы және мұрагері Синчи Рук’аның анасы. Оның есімі бірнеше жылнамаларда кездеседі, бірақ оның тарихи тұлға екені әлі де даулы.
the first Sapa Inca
Manco Cápac (before c. 1200c. 1230; Quechua: Manqu Qhapaq, "the royal founder"), also known as Manco Inca and Ayar Manco, was, according to some historians, the first governor and founder of the Inca civilization in Cusco, possibly in the early 13th century. He is also a main figure of Inca mythology, being the protagonist of the two best known legends about the origin of the Inca, both of them connecting him to the foundation of Cusco. His main wife was his older sister, Mama Uqllu, also the mother of his son and successor Sinchi Ruq'a. Even though his figure is mentioned in several chronicles, his actual existence remains uncertain.
Шығу тегі
Манко Капак Перудегі қазіргі Пумаурко провинциясында орналасқан Тампутокода дүниеге келді. Бұл қала көбінесе Жоғарғы Анд таулы аймалдарынан (Альтиплано) келген аймаралардың шабуылынан қашқан көптеген адамдарға пана болды. Оның әкесі Апу Тамбо аталды.
Кусконың негізі
Әкесі қайтыс болғаннан кейін Манко Капак оған бірнеше ондаған отбасы жататын айлудың басшысы болуға міндетті болды. Айлу мүшелері көшпелілер болды, ал Альтиплано арқылы олардың саяхаттары Айяр ағайындарының аңызындағы саяхатқа ұқсас. Куско аңғарына келгенде, олар онда тұрған үш кішкентай тайпаны – Сахуар, Хуалла және Алкахуиса тайпаларын жеңіске жеткізді. Жәй ғана құрылған қала төрт ауданға бөлінді: Чумбиканча, Квинтиканча, Сайреканча және Ярамбуйканча. Манко Капақтың тайпасы, яғни айлуы, Куско аңғарының шағын бөлігін ғана иеленді, ал қалған бөлігін қалаға қауіп төндіретін үлкен және күшті тайпалар мекендеді. Қаланың солтүстігінде Айармакас және Пинагуа тайпаларының біріккен билігі орналасқан еді. Бұл тайпалардың бәрі Манко Капак пен оның айлуын жаулап алушылар деп қарады және оларға жиі шабуыл жасады. Манко Капак, содан кейін оның ұлы және мұрагері Синчи Рока жиі қаланы басқа тайпалардан қорғауға мәжбүр болды.
Өлім
Манку Хапак табиғи өліммен қайтыс болды және оның ұлы Синчи Рока Кускода оның орнына отырды. Оның денесі мумияланды және Пачакути билікке келгенге дейін қалада сақталды, ол оны Исла-дель-Соль аралындағы Күн ғибадатханасына көшіруді бұйырды. Кускода оның құрметіне қойылған мүсін ғана қалды.
Мифологиялық шығу тегі
Манко Капак Инка империясының пайда болуын түсіндіретін екі маңызды аңыздың басты кейіпкері болып табылады. Екі аңызда да ол Куско қаласын құрған және оның әйелі Мама Уқллу болғандығы айтылады.
Айяр ағайындыларының аңызы
Бұл аңызда Манко Капак (Аяр Манко) Пакарик Тампудан (Кускодан алты лига немесе 25 км оңтүстікке қарай) Виракочаның ұлы болды. Ол ағалары (Аяр Аука, Аяр Качи және Аяр Учу) және апалары (Мама Окло, Мама Хуако, Мама Рауа және Мама Ипакура) Куско маңындағы Пакарик Тампуда өмір сүрді және олар өз халқын саяхаттарында кездескен басқа тайпалармен біріктірді. Олар Куско аңғарындағы тайпаларды жаулап алуға тырысты. Бұл аңызда Манко Капакқа әкесі сыйлаған деп есептелетін алтын таяқ та бейнеленген. Аңыздың нұсқалары әртүрлі, бірақ кейбіреулерінде Манко үш ағасынан құтылып, оларды тұтқындаған немесе тасқа айналдырған, осылайша Кусконың жетекшісі атанған. Ол үлкен әпкесі Мама Оклоға үйленді және олардың Синчи Рока есімді ұлы болды.
Манку Хапак пен Мама Окло туралы аңыз
Бұл екінші аңызда Манко Капак Күн құдайы Инти мен Ай құдайы Мама Килланың ұлы, ал Пача Камақ оның інісі болды. Манко Капақтың өзі от пен Күн құдайы ретінде құлшынылған. Инти аңызына сәйкес, Манко Капак пен оның туыстары күн құдайы тарапынан жерге жіберілді және Пакаритму үңгірінен «тапак яури» деп аталатын алтын таяқпен шықты. Оларға таяқ қай жерге сіңсе, сол жерде Күн ғибадатханасын салу туралы тапсырма берілді. Олар үңгірлер арқылы Кускоға сапар шегіп, әкелері Интидің құрметіне ғибадатхана салды. Дегенмен, 1609 жылы Гарсиласо де ла Веганың «Инкалар туралы түсіндірмелер» жарияланғанға дейін бұл әңгімені баяндайтын жазба дәстүр болмағандықтан, бұл аңыздың нағыз инка аңызы екендігі күмәнді.
However, given the absence of a written tradition recounting this tale before the publication of Comentarios Reales de los Incas by Garcilaso de la Vega in the year 1609, the authenticity of this legend as a legitimate Incan legend is questioned.
Көркем шығармаларда
Дон Розаның "Скродж МакДак" комикс кітабындағы "Күн ұлы" (The Son of the Sun) -да Манко Капак әртүрлі жоғалған қазыналардың бастапқы иесі ретінде көрсетілген. Герман Мелвиллдің "Үміт адамы" атты кітабының бірінші тарауында 1 сәуірде күн шыққанда пайда болатын бір құпия, ойдан туған кейіпкердің кенеттен пайда болуы Капақтың Титикака көлінен шығуымен салыстырылады. П. Б. Керрдің "Ормандағы көз" кітабында, "Шамның балалары" сериясының бесінші кітабында, Манко Капак – инкалар арасында өз билігін көрсетіп, құдай статусына ие болған күшті джинн деп айтылады. Британдық автор Энтони Хоровицтің "Бестің күші" атты фантастикалық триллер кітаптар сериясында Манко Капак – Интидің ұлы және әлемді зұлым күштерден сақтауға арналған бес баланың бірі. Капак 21-ғасырда Перулық Педро есімді көше сұраушысы болып қайта туды. "Жаңа императордың ойынындағы" басты кейіпкер Куско, "Күн патшалығы" фильмінің алғашқы нұсқасында Манко Капак деп аталған еді.
Мұралық
Manco Capac автокөлік жүзігі Перу-Рельстің Пунодағы теміржол соты мен Боливиядағы Гуаки порты арасында Титикака көлінде қозғалады.