Кіріспе

Перудегі Инка мемлекетінің монархы Тупак Амару (14 сәуір 1545 – 24 қыркүйек 1572) (алғашқы аты сондай-ақ Тупак, Топа, Тупак, Тупақ, Тупа деп те жазылады, соңғы аты Амарудың орнына Амаро деп те жазылады) – Инка империясының соңғы тәуелсіз бөлігі – Жаңа Инка мемлекетінің соңғы Сапа Инкасы болды. Жаңа Инка мемлекетінің құлауынан кейін бірнеше айға созылған қудалаудан кейін испандықтар оны өлімге кесті. Оның есімі кечуа тілінде "патшалық" немесе "жарық" мағынасын беретін "thupaq" және анддық мифологиядағы жыланға ұқсас құдайды немесе "жылан" деген мағынаны білдіретін "amaru" сөздерінен шыққан.

Кiру

1530 жылдары Перуді испандықтар басып алғаннан кейін, корольдік отбасының бірнеше мүшесі Кусконың солтүстік-шығысында, салыстырмалы түрде қиын қолжетімді Жоғарғы Амазонкада орналасқан Вилькабамбада шағын тәуелсіз Жаңа Инка мемлекетін құрды. Бұл мемлекеттің негізін қалаушы Манко Инка Юпанки (кейде Манко Капак II деп те аталады) болды, ол бастапқыда испандықтармен одақтасып, кейін оларға қарсы сәтсіз соғыс жүргізіп, 1540 жылы Вилькабамбаға қоныстанды. 1544 жылы испандықтардың шабуылында Манко Инка Юпанки қаза болғаннан кейін, оның ұлы Сайри Тупак Сапа Инка (император, сөзбе-сөз "бір ғана Инка") атағын алды, бірақ 1558 жылы испан билігін мойындап, Кускоға көшіп, 1561 жылы (демек, уланған) қайтыс болды. Оның орнын Вилькабамбада оның інісі Титу Куси басты, ол 1571 жылы қайтыс болды. Содан кейін бұрынғы екі императордың тағы бір інісі Тупак Амару Вилькабамба тағына отырды.

Испандықтармен соңғы соғыс және тұтқынға алу

Бұл кезде испандықтар бұрынғы Сапа Инкасының (Титу Куси) өлімі туралы әлі білмеді және Титу Кусимен жүргізіліп жатқан келіссөздерді жалғастыру үшін екі елшіні жіберді. Екеуі де шекарада Инка капитанының қолынан қаза тапты. Инкалардың "әлемнің барлық елшілері сақтайтын қасиетті заңды бұзғаны" деген желеумен, жаңа вице-король, Франсиско де Толедо, Оропеза графы, Вилькабамбаға шабуыл жасап, оны басып алуға шешім қабылдады. Ол 1572 жылдың 14 сәуірінде соғыс жариялады. Соғыстың алғашқы қақтығысы 1 маусымда Вилькабамба алқабында басталды. Инка халқы, қару-жарағы аз болса да, зор шабытпен шабуылға шықты. Олар испандықтар мен олардың туысқан тайпаларының қоршауын бұзуға талай рет тырысты, бірақ әр жолы кері шегінуге мәжбүр болды. 24 маусымда испандықтар Вилькабамбаға кіргенде, қала құлаған, Сапа Инкасы жоқ екенін көрді. Қала толығымен қиратылды және Инка империясының соңғы қалдықтары, Жаңа Инка мемлекеті, ресми түрде тоқтатылды. Тупак Амару бұрынғы күні шамамен 100 адамнан тұратын топпен батысқа қарай, жазық орманға қарай аттанды. Топтың ішінде оның генералдары мен отбасы мүшелері болды, олар қолға түспеу үшін кішігірім топтарға бөлінді. Үш топ испан сарбазы оларды қуды. Бір топ Титу Кусидің ұлы мен әйелін тұтқынға алды. Екінші топ әскери тұтқындармен, алтын, күміс және басқа да құнды әшекейлермен оралды. Үшінші топ Тупак Амарудың екі бауыры, басқа туыстары және оның бірнеше генералдарымен келді. Сапа Инка мен оның қолбасшысы қашып кетті. Содан кейін, Мартин Гарсия Онез де Лойола басқаратын қырық сарбаздан тұратын топ оларды қууға аттанды. Олар Масахуай өзенінің бойымен 170 мильдей жол жүріп, Инка қоймасын тапты, онда алтын мен Инкалардың аспап-саймандары жиналған еді. Испандықтар Чунко тайпасының бір тобын тұтқынға алып, оларды көргендері және Сапа Инкасын көрген-көрмегендері туралы айтуға мәжбүр етті. Олар оның Момори деген жерге қайықпен өзен бойымен кеткенін хабарлады. Содан кейін испандықтар бес сала жасап, оларды қуды. Момориде Тупак Амару құрлық жолымен қашқан екенін анықтады. Олар Манари тайпасының көмегімен оны қуды, ол Инканың қай жолмен кеткенін айтты және Тупактың босануға жақын әйелінің кешіккенін хабарлады. Олар түнгі сағат тоғызда шамасында лагерь отын көрді. Олар Сапа Инкасы Тупак Амару мен оның әйелі жылынып жатқан жерін тапты. Олар оларға ешқандай зиян келтірмейтініне сендіріп, олардың бағынуын қамтамасыз етті. Тупак Амару тұтқынға алынды. Тұтқындар Вилькабамбаның қираған жерлеріне әкелінді және олар 21 қыркүйекте Кускоға бірге аттанды. Басқыншылар Манко Капак пен Титу Кусидің мумияланған денелерін, сондай-ақ Инкалардың тегін бейнелейтін және қайтыс болған Инка патшаларының жүрек қалдықтарын сақтаған алтыннан жасалған Пунчао мүсінін де алып келді. Бұл қасиетті заттар кейін жойылды.

Атқару

Бес тұтқынға алынған инка генералдары жедел сотқа тартылып, асылып өлім жазасына кесілді. Бірнеше адам азаптаудан немесе аурудан қайтыс болған. Сапа Инканың өзі бірнеше күннен кейін сотталды. Тупак Амару Вилкабамбадағы дін қызметкерлерін өлтіргені үшін айыпталды. Тупак Амаруға бас кесу жазасы берілді. 1598 жылы түрлі дереккөздерде көптеген католик дінбасылары Тупак Амарудың кінәсіздігіне сенімді болып, тізе бүгіп, оны өлімге жіберудің орнына Испанияға сотқа жіберуді сұрады, бірақ олардың өтініші қабылданбады. Көптеген адамдар вице-король Толедоның испандықтар тәуелсіз король деп мойындаған мемлекет басшысын өлімге кесу арқылы өкілеттігін асырып, өз заманының саяси идеяларына қайшы келетін қылмыс жасады деп санайды. Басқа да пікірлер бар – Тупак Амару көтерілісші болған (оның алдыңғылары испан билігін қабылдаған), Толедо келіспеушіліктерді бейбіт жолмен шешуге тырысқан, оның Инкадағы үш елшісі өлтірілген және Тупак Амару кейіннен отарлаушы әскерге қарсы тұру үшін әскер жинаған. Испания королі Филипп II бұл жазаны мақұлдамады. Көзі куәгер болған адам сол күні оның қолдары артына байланып, мойнына арқан салынып, қашырға мініп кеткенін айтады. Басқа куәгерлер көпшіліктің көп болғанын және Сапа Инканың айналасын жүздеген сақшылар найзамен қоршап тұрғанын хабарлады. Кусконың орталық алаңындағы Санто-Доминго соборының алдында қара матамен жабылған эшафод орнатылды. Шамамен 10 000-нан 15 000-ға дейін куәгер болған. Тупак Амару Куско епискобының ілесімен эшафодқа көтерілді. Сол куәгерлердің айтуынша, "алаңды толығымен толтырған көптеген үндістер өздерінің мырзасы мен Инкасының өлетінін көргенде, аспанды дауыстарымен және ағлауларымен дірілдетіп жіберді". Көзі куәгер болған Бальтасар де Окампа және Кускодағы Доминикан орденінің приоры Фрайр Габриэль де Овьедо хабарлағандай, Сапа Инка көпшілікті тыныштандыру үшін қолын көтерді және оның соңғы сөздері: "Ccollanan Pachacamac ricuy auccacunac yawarniy hichascancuta." ("Пача Камак, менің жауларымның қанымды төккеніне куә бол.")

Ұрпақтар

Перуді жаулап алу Атауальпаның өлімімен басталғаннан кейін шамамен қырық жыл өткен соң, жаулап алу оның немере інісінің өлімімен аяқталды. Испан вице-королі патшалық әулеттен шыққандарды жинады. Тюпак Амарудың үш жасар ұлының ішінде болған бірнеше ондаған адам Мексика, Чили, Панама және басқа да елдерге жер аударылды. Олардың кейбіреулеріне туған жерлеріне оралуға рұқсат берілді. Тюпак Амарудың есімі сақталды және ол испан әкімшілігіне қарсы, инка дәрежесін қайта жаңғыртуға ұмтылған маңызды, он сегізінші ғасырдың соңындағы көтерілісте бейнеленді. 1780 жылы Хосе Габриэль Кондорканки (Тюпак Амару II), өзін Тюпак Амарудың тікелей ұрпағы деп жариялап, әйелі Микаэла Бастидаспен бірге Перудағы испан билігіне қарсы үндістер көтерілісін жетекке алды. Кондорканкидің көтерілісі испан коронасы жүзеге асырған жаңа Бурбон реформаларына жауап ретінде туды, оның ішінде үнді халқына салық мөлшерінің ұлғаюы, мысалы, алкабала немесе сату салығы болды. Тюпак Амару II көтерілісі 1780 жылғы қарашада испан коррегидоры Антонио Ариаганы тұтқындап, өлтірген кезде басталды.

Мұра

Тарихшы Эль Инка Гарсиласо Де Ла Вега король Филипп II Тупак Амарудың көпшілік алдында атқарылуына қарсы болғанын мәлімдеді. Тупак Амарудың 1572 жылы болған өлімі ғасырлар бойы үлкен қызығушылық тудырып келеді. Тупак Амару туралы көп мәлімет белгілі емес, бірақ бұл оның өлімінің аймақтағы адамдар үшін күш символына айналуына кедерес болмады. Анд тауларындағы көтерілісшілердің басшысы Хосе Габриэль Кондорканки сияқты қоғам қайраткерлері Тупак Амару идеологиясына әсерленді, тіпті өзін Тупак Амару II деп атады. Тупак Амарудың өмірі қысқа болғанымен және трагикалық аяқталғанымен, оның мұрасы, әсіресе перулік қауымдастықта, одан бұрыннан танымал. Варшавадағы (Миров) 239-шы мектеп Тупак Амарудың құрметіне аталған, бірақ 2001 жылы жабылды. Раппер Тупак Амару Шакур Тупак Амару II-нің құрметіне ат қойылған.