Кіріспе
Тупак Катари (Тұпаж Катари) (шамамен 1750 – 1781 жылдың 13 қарашасы), шын аты Хулиан Апаса Нина, – испан отарлық кезеңіндегі Жоғарғы Перуде (қазіргі Боливия) болған ірі көтерілістің Аймара басшысы. Ол Ла-Пас қаласын алты ай бойы қоршауға алды. Оның әйелі Бартолина Сиса және қарындасы Грегория Апаза оның жанында көтеріліске қатысты. Көтеріліс ақырында испан тарапынан басылып, Катари тіл-кеспе жазаға тартылды.
Túpac Katari or Catari (also Túpaj Katari) (c. 1750 – November 13, 1781), born Julián Apasa Nina, was the indigenous Aymara leader of a major insurrection in colonial era Upper Peru (now Bolivia), laying siege to La Paz for six months. His wife Bartolina Sisa and his sister Gregoria Apaza participated in the rebellion by his side. The rebellion was ultimately put down by Spanish loyalists and Katari was executed by quartering.
Өмірбаян
Катари Сикасика округінде Джулиан Апаса болып дүниеге келді, кейін жақын орналасқан Айоайо қаласына көшіп кетті. Ол шаруа болып туған және кока мен баиз саудасымен айналысты. Аймара халқының мүшесі Апаса, екі бұрынғы көтерілісшілердің құрметіне – 1572 жылы испандықтар өлім жазасын орындаған Томас Катари мен Тупак Амарудың есімін алып, «Тупак Катари» деген атқа ие болды. Катаридің көтерілісі Тупак Амару II көтерілісімен бір уақытта болды, оның касик басшысы өзін бұрынғы Тупак Амарудың ұрпағы деп жариялады. Тупак Катаридың Тупак Амару II сияқты көшбасшылыққа дәстүрлі талабы болған жоқ, бұл Катариді бұрынғы басшылармен байланысуға итермелеген болуы мүмкін. Катари Тупак Амарудан билік алды және өзін аймақтың вице-королі деп жариялады. (Катари аймара тілінде «жылан, ірі жылан» деген мағына береді; Амару кечуа тілінде, Тупак Амарудың тілінде де солай мағыналанады. Тупак екі тілде де «сұлу, жарқын» дегенді білдіреді.) Ол шамамен 40 мың сарбаз жинап, 1781 жылы Ла-Пас қаласын қоршауға алды. Катари мен оның әйелі Бартолина Сиса Эль-Альтода сот құрып, наурыздан маусымға дейін және тамыздан қазанға дейін қоршауды сақтап тұрды. Сиса қоршаудың қолбасшысы болды және сәуір айында Катари тұтқындалғаннан кейін маңызды рөл атқарды. Лима мен Буэнос-Айрестен келген испан отаршыл әскерлері қоршауды бұзды. Қоршау кезінде 20 000 адам қаза тапты. Катари сол жылы тағы да қоршауға алды, бұл жолы Тупак Амару II-нің жүрек туысы Андрес Тупак Амару қосылды, бірақ Катарида жеңіске жету үшін жеткілікті күш болған жоқ. Катари қатал және көбінесе зорлыққа құмар басшы ретінде танымал болды. Көтерілісшілер лагеріндегі басқа басшылар оның «адам өлтіруі мен үлкен зорлық-зомбылығы» туралы куәлік берді; ол жауына ғана емес, өз жағындағыларға да зорлық көрсеткенімен белгілі болды, «оған қарсы сөйлегендері, мүлкін ұрлағандары, мақтанға берілгендері, билігіне қарсы шыққандары немесе оны қорлағандары үшін» адамдарды өлімге кесті. 1781 жылдың 15 қарашасында қайтыс болғаннан кейін Катаридің соңғы сөздері, ауызша дәстүрге сәйкес, «Наява живтха наяжусти варанка варанкакутанипха» болды. Аймара тілінен аударғанда «Мен өлемін, бірақ ертең мыңдаған мың болып қайта ораламын» дегенді білдіреді.
Көтеріліс
Көтерілістің бір бөлігі ретінде Тупак Катари қырық мың адамнан тұратын әскер құрып, 1781 жылы екі рет Испанияның Ла-Паз қаласын қоршап алды. Бірақ екі әрекеті де испандықтардың саяси және әскери маневрлері, сондай-ақ Тупак Катариға қарсы жергілікті басшылармен жасалған одақтардың нәтижесінде сәтсіз аяқталды. Соңында көтерілістің барлық басшылары, оның ішінде Тупак Катаридің әйелі Бартолина Сиса және оның әпкесі Грегория Апаза тұтқындалып, жазаланды. Бұл жергілікті көтеріліс 18 ғасырдың соңында географиялық тұрғыдан ең кең аумақты және ең көп қолдауға ие болды. Оны басуға екі жыл кетті. Көтерілісшілер 1781 жылдың 13 наурызынан бастап 109 күн бойы Ла-Паз қаласын қоршап, қарсылық көрсетті, бірақ Буэнос-Айрестен келген әскерлердің көмегіне және қаланың қарсы тұруына байланысты сәттілікке жете алмады. Осы жағдайды пайдаланған вице-король Агустин де Яуреги көтерілісшілердің рухының төмендегенін сезіп, басып тапқандарға кешірім ұсынды, бұл қозғалыстың бірнеше басшыларын қамтыды. Тупак Катари кешірімді қабылдамай, Ахакачиге жол тартты, онда тарап кеткен әскерін қайта құруды жоспарлады. Бірақ оның бірқатар ізбасарлары оны сатып кетіп, 1781 жылдың 9 қарашасы түнде испандықтарға ұстатты. Екінші қоршау кезінде Тупак Амару II-нің шөбересі Андрес Тупак Амару, Тупак Катаридің кіші әпкесі Грегория Апазамен сырлы қарым-қатынаста болды және Тупак Катари көтерілісшілеріне қосылды. Ла-Паз қаласының испандықтарының еңбегі мен құрбандықтарына деген құрмет ретінде, 1784 жылдың 20 мамырындағы патша жарлығымен Ла-Паз қаласына «асыл, батыл және адал» (Испания короліне адал, әрине) атағы берілді.
Мұра
Оның күш-жігері, сатқындығы, жеңілісі, қиындықтары мен қатыгездікпен атқарылған өлімі үшін Тупак Катари Боливиядағы қазіргі заманғы үндістер қозғалысында батыр ретінде еске алынады, олар өздерінің саяси философиясын Катаризм деп атайды. Боливиялық партизандық тобы, Тупак Катари партизандық армиясы да оның есімін алып жүр. Боливияда 2005 жылдың 15 шілдесінде бұрынғы президент Эдуардо Родригес Велце (Заң № 3102 арқылы) Жюлиан Апаса мен Бартолина Сисаны "Аймара халқының ұлттық батырлары және қаһармандары" деп жариялады. Аргентинада, екі жүз жылдық мерекелік шаралар аясында 2010 жылдың 25 мамырында Оңтүстік Америкалық патриоттар галереясы ашылды, онда Боливия Тупак Катари, Педро Доминго Мурильо және Бартолина Сисаның портреттерімен ұсынылған. Суреттер "Роза үйіндегі" "Екі жүз жылдық батырлар залы" деп аталатын бөлмеде орналасқан. Боливияның алғашқы телекоммуникациялық спутнигі, Тупак Катари 1, білім беру бастамаларын қолдау және мемлекеттік қауіпсіздікті сақтау мақсатымен аталған. 2019 жылдан бері оның суреті 200 боливиялық банкнотаның жаңа дизайнына енгізілді.