Кіріспе
Оңтүстік Американың Анды және Алтиплано аймақтарындағы жергілікті халықтар – Аймара этносы. Аймара немесе Аймара () – Оңтүстік Американың Анды және Алтиплано аймақтарындағы жергілікті халық. Олардың шамамен 2,3 миллионы Аргентинаның, Боливияның, Чили мен Перудің солтүстік-батысында тұрады. Олардың ата-бабалары көптеген ғасырлар бойы осы аймақта өмір сүрген, содан кейін 15 ғасырдың соңында немесе 16 ғасырдың басында Инка империясының бағыныш халықтары болды, ал кейіннен 16 ғасырда Перуді испандықтар жаулап алған кезде. Испаниялық Американың тәуелсіздік соғыстары (1810–1825) кезінде аймаралар Боливия және Перудің жаңа мемлекеттерінің азаматтарына айналды. Тынық мұхиты соғысынан (1879–1883) кейін Чили аймара халқы бар аймақтарды аннексиялады.
the Aymara ethnic group
The Aymara or Aimara ( ), people are an indigenous people in the Andes and Altiplano regions of South America. About 2.3 million live in northwest Argentina, Bolivia, Chile, and Peru. Their ancestors lived in the region for many centuries before becoming a subject people of the Inca Empire in the late 15th or early 16th century, and later during the Spanish conquest of Peru in the 16th century. With the Spanish American wars of independence (1810–1825), the Aymaras became subjects of the new nations of Bolivia and Peru. After the War of the Pacific (1879–1883), Chile annexed territory with the Aymara population.
Тарих
Археологтар Аймаралардың батыс Боливиядағы Анд тауларында кем дегенде 800 жыл (немесе кейбір есептеулерге сәйкес 5000 жылдан астам) қоныстанғандығына дәлел тапты. Олардың тегі ғылыми даудың нысаны болып табылады. Тиуанаку және қазіргі Аймаралар орналасқан Альтиплано аймағы Хуайна Капак (1493–1523 жылдары билеген) бастаған инкалар тарапынан басып алынған, бірақ осы жаулаудың нақты күні белгісіз. Инкалардың Аймара аймағына біраз уақыт бойы күшті ықпал еткені мүмкін. Инкалар басып алғаннан кейін, Аймаралар империя құрамында белгілі бір дәрежеде автономияны сақтап қалды. 1535 жылы испандықтар Оңтүстік Американың батыс бөлігіне келді. Одан кейін, 1538 жылға дейін, олар Аймараларды бағындырды. Бастапқыда Аймаралар инкалық ықпалдан (бұрын испандықтар басып алған) азат болғаннан кейін өзіндік мәдениетін сақтап, дамытты, бірақ испандықтармен мәдени жақындасу мен ассимиляция жылдам жүрді. Көптеген Аймаралар осы аласапыран кезеңде кендерде және егістік жерлерде жұмыс істеді. Кеңселік дәуірде Аймаралар он бір тайпаға бөлінді: Канчи, Каранга, Чарка, Колла, Коллагуа, Коллахуая, Омасуйо, Лупака, Киллака, Урбина және Пикаса. Аймаралар испандықтардан көптеген ауыл шаруашылығы және технологиялық тәсілдерді қабылдады, мысалы, тырма, жұмыс малдары, бидай, арпа, қой, ірі қара және балық аулауға арналған кемелер. Дегенмен, Аймаралар әлі де альпака өсіру, дәстүрлі дақылдар өсіру және тормен балық аулау сияқты дәстүрлі кәсіптерімен айналысты. Испан отаршылдығының ауыл шаруашылығы, кен өндіру, кока жинау және үй шаруасындағы зорлық-зомбылығына жауап ретінде Аймаралар (басқалармен бірге) 1629 жылы көтеріліс ұйымдастырды. Бұған 1780 жылы Аймаралардың ірі көтерілісі ілесуі мүмкін, олар Ла-Пас қаласын басып алмаға тікелей жақын болды және көптеген испандықтар қаза тапты. Испандар осы көтерілісті екі жылдан кейін тоқтатты. Алайда, Перу тәуелсіздігіне дейін, 1821 жылға дейін испан билігіне қарсы көтерілістер үзіліссіз жалғасты. Тарапака департаменті 1883 жылы, ал Арика 1929 жылы ресми түрде қосылды.
География
Қазіргі уақытта аймара тілін сөйлейтіндердің көпшілігі Титикака көлінің алабында тұрады, бұл территория Титикака көлінен Десагуадеро өзені арқылы Пупо көліне (Оруро, Боливия) дейін, сондай-ақ Альтиплано деп аталады. Олар көлдің оңтүстігінде орналасқан. Ежелгі аймара цивилизациясының астанасы белгісіз. Корнелл университетінің антропологы Джон Мурраның зерттеулеріне сәйкес, кем дегенде жеті түрлі патшалық болған. Лупака патшалығының астанасы Титикака көлінің жағалауында орналасқан Чукуито қаласы болуы мүмкін. Аймара аймағының қазіргі қалалық орталығы – Боливияның астанасы Ла-Пас қаласына жақын орналасқан 750 мың тұрғыны бар Эль-Альто қаласы. ХХ ғасырдың көп бөлігінде әлемдік аймара мәдениетінің орталығы Чукиаго Марка (Ла-Паз) болған болуы мүмкін. Боливияның астанасы генерал Хосе Мануэль Пандоның (1917 жылы қайтыс болған) үкіметі кезінде және Боливияның Азамат соғысы кезінде Сукреден Ла-Пазға көшірілген болуы мүмкін.
Мәдениет
Аймара халқының туы – вифала деп аталады; ол диагональды жолақтармен біріктірілген жеті түстен тұрады. Аймаралардың ана тілі – аймара тілі. Көптеген аймаралар испан тілін екінші немесе бірінші тіл ретінде қолданады, әсіресе олар тұратын аймақтарда ол басым тіл болған жағдайда. Аймара тілінің қазірге дейін сақталған бір туысы бар, оны Лимадан солтүстікке қарай, Орталық Перу тауларында (Лима департаменті, Яуйос провинциясының Тупе ауылы және оның төңірегі) шамамен 1000 адамнан тұратын шағын, оқшауланған топ сөйлейді. Бұл тілдің жакару және кауки деген екі түрі бар, олар аймара тілімен бір туыс. Кейбір тіл білімі мамандары бұл тілді «Орталық аймара» деп атайды. «Оңтүстік аймара» тілі – ең көп тараған тіл, оны Титикака аймағының халқы қолданады. Қазіргі заманғы аймара қалалық мәдениетінің көп бөлігі Ла-Пастың жұмысшы табы аймаралар тұратын елді мекендерінде, мысалы, Чиджини және оған жақын Эль-Альтода қалыптасты. Перу мен Боливиядағы кечуа және аймара әйелдері 1920 жылдары боулер (цилиндр) бас киімдерін кию дәстүрін қабылдады. Аңыз бойынша, Еуропадан Боливияға Перу арқылы теміржол құрылысында жұмыс істейтін еуропалықтарға боулер бас киімдерінің партиясы жіберілген. Егер олар құрылысшыларға тым кішкентай болса, оларды жергілікті халыққа берген. Боливияның символы саналатын сәнді, әсем және қалалық аймара чола киімі (боулер, агуайо, ауыр полира, юбка, етік, әшекейлер және т.б.) Ла-Паста пайда болып, дамыды. Бұл – қалалық киім салты. Бұл киім стилі аймара әйелдерінің этникалық идентификациясының бір бөлігіне айналды. Көптеген аймаралар айналасындағы Альтипланода шаруалар ретінде өмір сүріп, жұмыс істейді. Шолалардың жарқын эстетикасын пайдалана отырып, жақында жасалған тағы бір жаңалық – Эль-Альтода шоғырланған «Нео-Анд» стилінде салынған ғимараттар. Аймаралар ғасырлар бойы кока өсімдігін өсіріп, жапырақтарын дәстүрлі медицинада, сондай-ақ әке құдай Интиге (Күн) және ана құдай Пачамамаға (Жер) арналған қасиетті рәсімдерде пайдаланған. Өткен ғасырда есірткі соғысы кезінде осы өсімдік үшін мемлекеттік билікпен қақтығыстар болған. Кокаиннің өндірілуі мен оқшаулануын болдырмау үшін билік өкілдері коканы жою шараларын жүзеге асырды. Дегенмен, коканың қасиетті мақсатта қолданылуы аймаралар мен кечуалардың діндерінде маңызды орынға ие. Кока ятирилердің емдеу рәсімдерінде қолданылады. ХХ ғасырдың соңынан бері оның қасиетті мақсатта қолданылуы мәдени ерекшеліктің символына айналды. Чайро – аймара халқының дәстүрлі сорпасы. Ол чуньо (картоп крахмалы), пияз, сәбіз, картоп, ақ жүгері, сиыр еті және бидай дәндерінен жасалады. Сондай-ақ, онда кинза және дәмдеуіштер сияқты шөптер де бар. Бұл тағам Ла-Пас аймағына тән.
Дін және мифология
Қазіргі заманғы аймаралардың көпшілігі жергілікті дәстүрлер мен сенімдермен үйлесім тапқан католицизмнің синкреттік түрін ұстанады. Испанияның жаулап алуынан кейін көп ұзамай, иезуиттер мен доминикандық дін қызметкерлері аймараларды дінге көндіруге және насихаттауға кірісті. Дегенмен, аймаралар өздерінің дәстүрлі дінін сақтауды жалғастырып, христиан дінін тек сырттай ғана қабылдады. Қазіргі заманғы аймара руханилығында халықтық емдеу, болжау, сиқыр және тағы да басқа синкреттік сенімдер көптеп кездеседі. Алайда, өмірден кейінгі өмір туралы сенімдерге келгенде, аймаралар дәстүрлі христиан дініндегідей стандартты көзқарас ұстанады.
Саясат
Аймаралар және басқа да жергілікті халықтар үлкен тәуелсіздік немесе саяси билік үшін көптеген қозғалыстар құрды. Олардың қатарында Фелипе Квиспе басқарған Тупак Катари партизандық әскері және Кокалеро қозғалысы мен Эво Моралес ұйымдастырған Социализмке қарай қозғалысы бар. Бұл және басқа да аймара ұйымдары Боливиядағы саяси белсенділікті, соның ішінде 2003 жылғы Боливия газ соғысын және 2005 жылғы Боливиядағы наразылықтарды жетекшілік етті. Квиспе өз тобының мақсаттарының бірі – тәуелсіз жергілікті мемлекет құру екенін айтты. Олар қазіргі Перудің оңтүстік-шығыс бұрышы мен Батыс Боливияны қамтыған Инка империясының шығыс (көптеген аймаралар мекендеген) айманының атымен Qullasuyu деген атауды ұсынды. Эво Моралес – Чапаре аймағынан шыққан аймара кока өсірушісі. Оның Социализмге қарай қозғалыс партиясы ауылдық жергілікті топтармен де, қалалық жұмысшы табымен де одақ құрып, Боливияда кең солшыл коалиция құрды. Моралес 20 ғасырдың соңынан бері бірнеше сайлауда президенттікке кандидат болып, үнемі қолдауын арттырып келеді. 2005 жылы ол күтпеген жеңіске жетіп, Боливия демократияға оралғаннан бергі ең көп дауыс жинады. Ол Боливияның тұңғыш түпкі халық өкілі – президенті. Ол Боливияның бұрынғы екі президентін қызметтен шеттетуге себепкер болды. Аймаралардың өзі Боливиялық және Чилилік аймаралар арасында маңызды айырмашылықтар жасайды, осы арқылы ұлтына қарай жергілікті мәселелерде кімнің пікірі ескерілетінін (ал кім шешім қабылдау процесінен шеттетілетінін) анықтайды.