Кіріспе
Мачу-Пикчу – Перудің оңтүстігіндегі Шығыс Кордильерадағы тау жотасында орналасқан 15 ғасырдағы инка цитаделі. Көбінесе «Инкалардың жоғалған қаласы» деп аталатын бұл қала Инка империясының ең танымал символы болып табылады. Ол Мачупиччу ауданында, Урубамба провинциясында, Кусконың солтүстік-батысындағы қасиетті аңғардың үстінде орналасқан. Урубамба өзені одан өтеді, Кордильераны кесіп, тропикалық таулық климатты қалыптастырады. Сайттың атына қатысты, көптеген ағылшын және испан тілінде сөйлейтіндер үшін «Пикчу» сөзіндегі алғашқы «c» әрпі айтылмайды. Ағылшын тілінде бұл атау /m/ɑː/tʃ/uː/ /'p/iː/tʃ/uː/ MAHchoo PEEchoo немесе /m/æ/tʃ/uː/ /'p/iː/k/tʃ/uː/ MATCHoo PEAKchoo деп, испан тілінде or , ал кечуа тілінде (Machu Pikchu) деп айтылады. Инка өркениетінің жазба тілі болмаған, ал испан солдаты Балтасар Окампомен алғаш рет кездескеннен кейін, 16 ғасырдың соңынан 19 ғасырға дейін еуропалықтардың бұл жерге келгені туралы ешқандай жазба қалмаған. Тарихи мәліметтерге сүйенсек, белсенді пайдаланылған кезеңінен ешқандай жазбаша мәлімет сақталмаған. Ғимараттардың атаулары, олардың болжамдалатын мақсаты және тұрғындары – қазіргі археологтардың физикалық дәлелдер, соның ішінде осы жердегі қабірлер негізінде жасаған еңбектерінің нәтижесі. Мачу-Пикчу классикалық инка стилінде, жылтыратылған құрғақ тас қабырғалармен салынған. Оның үш негізгі құрылысы – Күн ғибадатханасы, Үш терезелі ғибадатхана және Интиуатана. Сыртқы ғимараттардың көпшілігі қалпына келтірілген, бұл келушілерге олардың бастапқы қалпын жақсырақ көруге мүмкіндік береді. 1976 жылға қарай Мачу-Пикчудың 30 пайызы қалпына келтірілді және қалпына келтіру жұмыстары жалғасуда. Көптеген қазіргі археологтар Мачу-Пикчу инка императоры Пачакути (1438–1472) үшін салынған сарай болған деп санайды. Инкалар бұл сарайды шамамен 1450 жылы салған, бірақ бір ғасырдан кейін, испандықтар басып алған кезде оны тастап кеткен. Жаңа AMS радиокөміртектік талдаулар бойынша, ол шамамен 1420–1532 жылдар аралығында пайдаланылған. 2022 жылы жарияланған тарихи зерттеулерге сәйкес, инка халқы бұл жерді Хуайна Пикчу деп атаған болуы мүмкін, өйткені ол сол аттас кішірек тау шыңында орналасқан. Мачу-Пикчу 1982 жылы Перудің тарихи қасиетті орны, ал 1983 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді.
Machu Picchu is a 15th century Inca citadel located in the Eastern Cordillera of southern Peru on a mountain ridge. Often referred to as the "Lost City of the Incas", it is the most familiar icon of the Inca Empire. It is located in the Machupicchu District within Urubamba Province above the Sacred Valley, which is northwest of Cusco. The Urubamba River flows past it, cutting through the Cordillera and creating a canyon with a tropical mountain climate. In reference to the site's name, for most English or Spanish speakers, the first 'c' in Picchu is silent. In English, the name is pronounced ,/m//ɑː//tʃ//uː// /'/p//iː//tʃ//uː/ MAHchoo PEEchoo or ,/m//æ//tʃ//uː// /'/p//iː//k//tʃ//uː/ MATCHoo PEAKchoo, in Spanish as or , and in Quechua (Machu Pikchu) as
The Inca civilization had no written language and following the first encounter by the Spanish soldier Baltasar Ocampo, no Europeans are recorded to have visited the site from the late 16th century until the 19th century. As far as historical knowledge extends, there are no existing written records detailing the site during its period of active use. The names of the buildings, their supposed uses, and their inhabitants, are the product of modern archaeologists based on physical evidence, including tombs at the site. Machu Picchu was built in the classical Inca style, with polished dry stone walls. Its three primary structures are the Temple of the Sun, the Temple of the Three Windows, and the Intihuatana. Most of the outlying buildings have been reconstructed in order to give visitors a better idea of how they originally appeared. By 1976, 30 percent of Machu Picchu had been restored and restoration continues. Most recent archaeologists believe that Machu Picchu was constructed as an estate for the Inca emperor Pachacuti (1438–1472). The Incas built the estate around 1450 but abandoned it a century later, at the time of the Spanish conquest. According to the new AMS radiocarbon dating, it was occupied from c. 1420–1532. Historical research published in 2022 claims that the site was probably called Huayna Picchu by the Inca people themselves, as it exists on the smaller peak of the same name. Machu Picchu was declared a Peruvian Historic Sanctuary in 1982 and a UNESCO World Heritage Site in 1983.
Этимология
Кечуа тілінде "мачу" сөзі "ескі" немесе "қарт адамды" білдіреді, ал "пиччу" сөзі "пирамида; тік, көп қырлы нысан; конус" мағынасын береді, бірақ ол "шайылған коканың бір бөлігіне" де сілтеме жасай алады. Сондықтан осы орынның аты кейде "ежелгі тау" деп түсіндіріледі. Орын Мачу-Пикчу және Уайна-Пикчу деген екі таудың арасындағы тар қыратта орналасқан. 2021 жылы "Ñawpa Pacha: Анд тану институты журналында" жарияланған зерттеуге сәйкес, кечуа тіліндегі тастап кетілген инка орталығы "Уайна-Пикчу" деп аталған, бұл орынның кішірек шыңының атынан, немесе мүмкін, жай ғана "Пикчу" деп аталған. "Уайна" сөзі кечуа тілінде "жас" дегенді білдіреді. Зерттеуде 1911 жылдан бастап америкалық тарихшы және саяхатшы Хирам Бингемнің жарияланымдарынан бастап, Мачу-Пикчу атауы қираған орынмен байланысты болғаны көрсетілген. Жаңа зерттеуде кечуа тілінде сөйлейтін жергілікті тұрғындардың Азиз аралына жасаған есептеріне, ерте карталарға және тіпті Бингеммен болған әңгімелеріне қатысты мәліметтер келтірілген. Бұл зерттеулер Бингемнің орынмен байланыстырған атының таңдалуының бұрынғы атаудан өзгеше болғанын көрсетеді. Осы тастап кетілген елді мекенді салғандар берген атау әлі зерттеушілермен анықталған жоқ.
Тарих
Бұрын Мачу-Пикчу 1450 жылдары салынған деп есептелген (Ричард Л. Бергер, Йель университетінің антропология профессоры). Алайда, 2021 жылы Бергер басқарған зерттеу радиокөміртектік талдау (әсіресе, AMS әдісі) арқылы Мачу-Пикчу шамамен 1420-1530 жылдар аралығында пайда болған болуы мүмкін екенін анықтады. Құрылысы екі ұлы Инка патшасының – Пачакутек Инка Юпанкинің (1438–1471) және Тупак Инка Юпанкинің (1472–1493) кезінде жүрген болуы мүмкін.
Мачу-Пикчудағы күнделікті өмір
Ол жерде шамамен 750 адам тұрған, олардың көпшілігі тұрақты қызметкерлер (янаконас, яна) ретінде жұмыс істеген. Мүлік Пачакутекке тиесілі болғанымен, діни мамандар мен уақытша жұмысшылар (майоктар) да онда тұрған, бәлкім, билеушінің жайлылығы мен ләззаты үшін. Ауа райы нашарлаған кезде қызметкерлердің саны шамамен жүзге дейін азайды, ал бірнеше діни мамандар тек техникалық жұмыстармен айналысты. Зерттеулер көрсеткендей, олардың сүйектеріне қарағанда, онда тұрған адамдардың көпшілігі әртүрлі аймақтардан келген иммигранттар болған. Оларда өмір бойы сол жерде тұрған болса, болуы керек химиялық және остеологиялық маркерлер жоқ. Керісінше, сүйек қалдықтарын зерттеу Перудің әртүрлі аймақтарына тән су паразиттерінен зақымдануды анықтады. Сондай-ақ, остеологиялық стресс факторлары мен химиялық тығыздықтар әртүрлі болды, бұл нақты аймақтарға тән ұзақ мерзімді диеталарды көрсетеді. Бұл диеталар жүгері, картоп, дәнді дақылдар, бұршақ және балықтан тұрды, бірақ осы адамдар үшін соңғы белгілі қысқа мерзімді диета балықтан гөрі жүгеріге басым болды. Бұл иммигранттардың көпшілігі жағалау аймақтарынан келгенін және жүгері тамақтың маңызды бөлігі болған Мачу-Пикчуға көшіп келгенін көрсетеді. Ет және терісі үшін де қолданылған. Арнайы қабір үңгірлерінен теңіз шошқалары да табылды, бұл оларды кем дегенде жерлеу рәсімдерінде қолданғандықтарын көрсетеді, өйткені оларды құрбандыққа шалу және ет алу үшін Инка империясының барлық жерінде пайдаланған. Алты ит те табылды. Олардың адам сүйектерінің арасында орналасқандығына байланысты, олар өлгендердің серіктері болған деп есептеледі.
Ауыл шаруашылығы қызметі
Мачу-Пикчудағы егін шаруашылығының көп бөлігі жүздеген қолмен жасалған террасаларда жүргізілді. Бұл террасалар – үлкен инженерлік еңбек, олар жақсы дренаж бен топырақтың құнарлылығын қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ тауды эрозия мен көшкіндерден қорғау үшін салынған. Дегенмен, террасалар мүлтіксіз болған жоқ, себебі жерді зерттеулер Мачу-Пикчу салынысы кезінде көшкіндер болғанын көрсетеді. Көшкін салдарынан террасалар жылжып, кейін инкалар сол аймақта құрылыс жұмыстарын жалғастырған жерлер әлі де көрініп тұр. Урубамба өзеніне қарап тұрған және көптеген бұлақтармен қамтамасыз етілген террасалар егін өндірісі үшін таза сумен қамтамасыз етіп, 1000-нан астам шаңырақтың қажеттілігін өтеді. Алайда, террасалық егіншілік жердің шамамен бір бөлігін ғана құрайды, ал террасалар маңындағы топырақты зерттеу көрсеткендей, онда негізінен жүгері мен картоп өсірілген, бұл Мачу-Пикчуда тұратын 750-ден астам адамды асырауға жеткіліксіз болды. Сондықтан, инкалардың Мачу-Пикчуда жеген тағамы айналасындағы аңғарлардан және одан да алыс жерлерден әкелінгенін көрсететін зерттеулер бар. 1990 жылдардағы зерттеулер террасалар қабаттардан тұратынын көрсетті, олардың төменгі қабаты ірі тастардан, ал үстіңгі қабаты ұсақ құм-қиыршық тастармен жабылған. Бірақ, қайтыс болған ақсүйекпен бірге өмірден кейінгі әлемге еріп жүру үшін оның қызметшілері құрбандыққа шалынғаны туралы мәліметтер де бар.
Испандық жаулап алу
XVI ғасырдың соңында, аймақты жақында басып алған испандықтар, жергілікті тұрғындардың “Уайна Пикчуға” қайта оралғандарын жазбаға алды – осы есімнің, жергілікті халықтың алғаш берген аты екеніне сеніледі. Ғасырлар бойы, айналасындағы жартастар мен орман бұл жерді жауып тастады, ал сыртқы әлемде оның бар екенінен хабарсыздық болды. 1867 жылы неміс бизнесмені Аугусто Бернс бұл жерді қайтадан тауып, тонауы мүмкін. Кейбір мәліметтер бойынша, неміс инженері Й.М. фон Хассель одан бұрын келген. 1874 жылғы карталарда Мачу-Пикчуға сілтемелер кездеседі. 1904 жылғы атлас бұл жерді Уайна Пикчу деп көрсеткен. Алайда, Бингем бастапқыда, өзінің алғашқы жазбаларында және сөздерінде, соның ішінде “Инка елі” (1922) еңбегінде Лизарраганы ашқан адам ретінде мойындаса, кейін Лизарраганың рөлін бірте-бірте азайта бастады. Соңында, “Инкалардың жоғалған қаласы” (1952) атты соңғы нұсқасында, Бингем осы жерді өзі тапқанын мәлімдеді. Бингем бұл қираған жерді алғашқы болып көрген адам болмаса да, Мачу-Пикчуды әлемге таныстырған ғылыми ашқан адам ретінде есептеледі. 1912 жылы Бингем кең ауқымды тазалау және қазба жұмыстарын жүргізу үшін тағы бір экспедиция ұйымдастырды. Осы ақпаратпен қаруланған экспедиция Урубамба өзені бойымен түсті. Жолда Бингем жергілікті тұрғындардан инкалардың қираған орындарын көрсетуін сұрады, әсіресе бұлақ үстіндегі ақ тас бар жерлерді. Мачу-Пикчу сияқты, бұл жер де тым өсіп кеткендіктен, Бингем ғимараттардың тек бірнешеуін ғана көре алды. 1964 жылы Джин Савой Эспириту Пампадағы қираған орындарды одан әрі зерттеп, оны Вилкабамба Вьехо деп анықтады, онда испандықтар Виткостан қуғаннан кейін инкалар паналаған. Жергілікті мекемелер бастапқыда зерттеуді қолдағанмен, көп ұзамай Бингемді заңдық және мәдени жаңсақтыққа айыптады. Артефактілерді ұрлап, оларды Боливия арқылы Перуден шығарып жатыр деген қауесет тарады. (Шындығында, Бингем көптеген артефактілерді алып кетті, бірақ ашық түрде және заңды жолмен; олар Йель университетінің мұражайына сақталды. Бингем Перудің 1852 жылғы азаматтық кодексіне сәйкес әрекет етті; кодексте айтылғандай, “археологиялық жағдайлар әдетте ашқан адамға тиесілі, егер олар жеке меншік жерінде табылған болмаса” (Батьевский 100)). Жергілікті баспасөз айыптауларды жалғастырып, қазбалар орынға зиян келтірді және жергілікті археологтарды өз тарихы туралы білімнен айырды деп мәлімдеді. Қираған орындардан басқа, қорыққа Перу Юнгасы және Орталық Анд ылғалды пуна экорегиондарының флорасы мен фаунасымен бай көршілес аймақтың үлкен бөлігі кіреді. Тарихи маңызынан бөлек, Мачу-Пикчуда әртүрлі жануарлар мекендейді. Олардың арасында Анд түлкісі, пума, вискача, көздік аю және ақ құйрықты бұғы бар. Бұл қорық 420-дан астам құс түрінің, әсіресе тау әтештері мен Анд кондорының мекені болып табылады. Айналасында аллер, ақ кедр, қабық және лавр сияқты әртүрлі ағаш түрлері өседі. 1983 жылы ЮНЕСКО Мачу-Пикчуды “Инка өркениетінің ерекше шығармасы” деп атап, Әлемдік мұра ретінде тіркеді.
Қазіргі Мачу-Пикчу қаласы
Урубамба өзенінің бойында, қираған жерлердің төменінде, пойыз жолының "көшесін" айналап орналасқан Мачу-Пикчу қаласы, сонымен қатар Агуас-Калиентес (жылы сулар) деп те аталады, онда пошта бөлімі, пойыз станциясы, көптеген арзан және бірнеше қымбат қонақ үйлер, сондай-ақ көптеген туристерге қажетті басқа да қызметтер бар. Puente Ruinas (қираған жерлерге көпір) деп аталатын станция – туристік пойыздың соңғы аялдамасы, ол Кускодан әр таңда келіп, әр кешке қайтады. Қираған жерлерге жақын, таудың үстінде сәнді қонақ үй орналасқан. Мачу-Пикчу ресми түрде Ұлыбританиядағы Хаворт (Батыс Йоркшир), Жапониядағы Фукусима және Отама, Иорданиядағы Петра, АҚШ-тағы Медли және Мексикадағы Тинум қалаларымен бауырластық байланыс орнатқан.
Туристік қызмет
Мачу-Пикчу – ЮНЕСКО-ның мәдени және табиғи дүниежүзілік мұралық орны болып табылады. 1911 жылы қайта ашылғаннан бері жыл сайын туристердің саны артып келеді, 2017 жылы бұл көрсеткіш 1,4 миллионнан асты. Перудің ең танымал туристік орталығы және маңызды кіріс көзі ретінде, ол үнемі экономикалық және коммерциялық факторлардың ықпалында болады. 1990 жылдардың соңында Перу үкіметі канат жолы мен салтанатты қонақүй салуға рұқсат беру үшін концессиялар берді, соның ішінде дүкендер мен мейрамханалардан тұратын туристік кешен және нысанға дейін созылатын көпір де болды. Перулықтар мен шетелдік ғалымдарды қоса алғанда, көптеген адамдар бұл жоспарларға қарсылық білдірді, олардың пікірінше, келушілердің көбеюі қираған орынға физикалық жүктеме түсірер еді. 2018 жылы Перу азаматтарын Мачу-Пикчуға баруға және ішкі туризмді дамытуға ынталандыру мақсатында канат жолын салу жоспарлары қайта жаңартылды. Аймақ үстіндегі әуе кеңістігіне шектеу қойылған. ЮНЕСКО Мачу-Пикчуды Дүниежүзілік мұралар тізіміне «Қауіп төндіретін» санатында қосуды қарастырып жатыр. Туристердің қаза болуы биіктікке бейімделудің қиындығы, су тасқыны және тауға серуендеу кезіндегі апаттармен байланысты. ЮНЕСКО осы жерге туристерді қабылдауға рұқсат бергені үшін сынап тартты, себебі жер сілкінісі, көшкін және құрылымдардың тозуынан зардап шегу қаупі жоғары. 2014 жылы Мачу-Пикчуда жалаңаш туризмге деген қызығушылық артып, Перу Мәдениет министрлігі бұл әрекетті айыптады. Куско облысының Мәдениет басқармасының директоры бұл тәжірибені тоқтату үшін қадағалауды күшейтті. 1994 жылдан 2019 жылға дейін Мачу-Пикчу ұлттық археологиялық паркінің басшысы перулық антрополог және археолог Фернандо Астете болды, ол 30 жылдан астам уақыт бойы осы нысанды сақтау, консервациялау және зерттеу жұмыстарында еңбек етті. Парк директоры ретіндегі зерттеулерінің нәтижесінде қасиетті орынның құрылыс процестері мен функциялары ғылыми қауымдастық тарапынан мойындалды, ал жалпы халық инка ландшафтын жақсырақ түсіне бастады, осы аймақтағы тұрақты туризмді дамытуға белсенді түрде атсалысты, бұл нысанға деген құрметтің белгісі болды. Келушілерге байланысты туындаған қиындықтар мен наразылықтарға байланысты Мәдениет министрлігі 2023 жылдың 22 қаңтарында Мачу-Пикчуды белгісіз мерзімге жапты. Ол келесі айда, 2023 жылдың 15 ақпанында қайта ашылды.
География
Мачу-Пикчу Оңтүстік жарты шарда, экватордан 13,111 градус оңтүстікте орналасқан. Ол Кусконың солтүстік-батысында, Мачу-Пикчу тауының жотасында, теңіз деңгейінен шамамен 2430 метр биіктікте орналасқан, Кускодан 300 метрден астам төмен. Сондықтан, бұл жер Инка елордасынан гөрі қоңылтым климатқа ие болған. Мачу-Пикчу Оңтүстік Америкадағы ең маңызды археологиялық орындардың бірі, Латын Америкасындағы ең танымал туристік орындардың бірі және Перудегі ең көп саяхатталатын жер. Мачу-Пикчуда ылғалды жаз бен құрғақ, аязды қыс мезгілдері болады, жылдық жаңбырдың көп бөлігі қазаннан наурызға дейін жауады. Мачу-Пикчу Үрубамба өзенінің иілісінің үстінде орналасқан, ол үш жағынан қоршап тұр, ал оның жартастары өзенге тік түседі. Аймақта таңғы тұман жиі пайда болады. Қаланың орналасқан жері әскери құпия болған, ал тік жартастар мен биік таулар табиғи қорғаныс қызметін атқарған. Инка көпірі, Понго-де-Майниктегі Үрубамба өзені арқылы салынған, Инка әскеріне құпия жол болған. Мачу-Пикчудың батысында тағы бір Инка көпірі – ағаш түбірлерінен жасалған көпір салынған, ол жартастағы ойысқа орналасқан. Қала Мачу-Пикчу мен Уайна-Пикчу таулары арасындағы қуыста жатыр, екі аңғарға қарай керемет көрініс ашылады және артында өтуге қиын тау бар. Ол бұлақтардан сумен қамтамасыз етіледі, оларды тоқтату қиын. Оған апаратын төбелер террасалармен жабдықталған, егін шаруашылығы үшін көбірек жер беру және басқыншылардың өтуіне қиындық тудыру үшін. Террасалар топырақ эрозиясын азайтады және көшкіндерден қорғайды. Мачу-Пикчудан Кускоға екі биік жол бар, біреуі Күн қақпасы арқылы, екіншісі Инка көпірі арқылы өтеді. Егер басқыншылар осы жолдармен келсе, оларды оңай тоқтатуға болады. Мачу-Пикчу және аймақтағы басқа да орындар жер сілкінісіне байланысты жарықтардың үстінде салынған. 2019 жылғы зерттеуге сәйкес, бұл кездейсоқ болуы мүмкін емес: "Зерттеушілердің пікірінше, себебі осы жерде құрылыс материалдары – көп мөлшерде бұзылған тау жыныстары – оңай қол жетімді болған".
The city sits in a saddle between the two mountains Machu Picchu and Huayna Picchu, with a commanding view down two valleys and a nearly impassable mountain at its back. It has a water supply from springs that cannot be blocked easily. The hillsides leading to it were terraced, to provide more farmland to grow crops and to steepen the slopes that invaders would have to ascend. The terraces reduced soil erosion and protected against landslides. Two high altitude routes from Machu Picchu cross the mountains back to Cusco, one through the Sun Gate, and the other across the Inca bridge. Both could be blocked easily, should invaders approach along them. Machu Picchu and other sites in the area are built over earthquake faults. This may not be a coincidence, according to 2019 research: "One simple answer, researchers now suggest, is that that's where building materials for the site—large amounts of already fractured rock—were readily available."
Орналасу
Бұл жер қалалық және ауыл шаруашылығы секторларына, сондай-ақ жоғарғы және төменгі қалаларға шартты түрде бөлінеді. Ғибадатханалар жоғарғы қалада, ал қоймалар төменгі қалада орналасқан. Архитектурасы таулы жерге бейімделген. Шамамен 200 ғимарат шығыс-батыс бағытындағы орталық алаңның төңірегінде кең, қатарластырылған террасаларда орналасқан. Әртүрлі құрылыстар, «қанча» деп аталатын, жерді тиімді пайдалану үшін ұзын және тар болып келген. Күрделі арна жүйелері егістіктерді суаруды қамтамасыз еткен. Қабырғаларға орнатылған тас баспалдақтар нысанның әртүрлі деңгейлеріне қол жеткізуге мүмкіндік берген. Қаланың шығыс бөлігі, әдетте, тұрғын үйлерден тұрған. Батыс бөлігі, алаңмен бөлінген, діни және рәсімдік мақсаттарға арналған. Осы бөлімде Torreón орналасқан – үлкен мұнара, ол, мүмкін, обсерватория ретінде пайдаланылған. Бірінші аймақта маңызды археологиялық табыстар сақталған: Интиуатана, Күн ғибадатханасы және Үш терезелі ғибадатхана. Халықтық аудан, немесе Тұрғын аудан, – төменгі тап өкілдерінің мекені. Онда қоймалар мен қарапайым үйлер бар. Дворяндық аймақ, дворяндарға арналған сектор, – беткейде қатарлап орналасқан үйлер тобы; «амауталардың» (даналардың) үйі қызыл түсті қабырғаларымен ерекшеленген, ал «нюсталардың» (княздардың) аймағында трапеция пішіндес бөлмелер болған. Монументальді мазар – күмбезді ішкі кеңістігі мен ою-өрнектермен безендірілген мүсін. Ол рәсімдер мен құрбандықтар үшін қолданылған. Қорғаушылар үйі – үш жақты құрылыс, оның бір ұзын жағы Салтанатты жартастың террасасына қараған. Инка архитектурасының үш жақты стилі «уайрона» стилі деп аталады. 2005 және 2009 жылдары Арканзас университеті бүкіл нысанды және жақын орналасқан Хуайна-Пикчу тауының жоғарғы жағындағы қираған жерлерді лазерлік сканерлеу арқылы жан-жақты зерттеді. Сканерлеу деректері зерттеу мақсатында онлайн қолжетімді.
Күн ғибадатханасы немесе Торреон
Бұл жартылай шеңберлі ғибадатхана Бингемнің "Патшалық кесенесі" орналасқан жартастың үстіне салынған және Бингем "параболалық қоршау қабырғасы" деп сипаттаған нәрсеге ие болғандықтан, Кускодағы Күн ғибадатханасы мен Писактегі Күн ғибадатханасына ұқсас. Тас қалаудың сапасы жоғары. Ғибадатхананың ішінде 1,2 м х 2,7 м өлшемдегі жартас платформа бар, беті тегіс, тек оңтүстік-батыс бөлігінде кішкентай платформасы бар. "Жылан есігі" 340° бұрышқа, яғни солтүстік-батысқа қарай ашылады, 16 бассейнге жол ашады және Уайна Пикчуға көрініс ұсынады. Ғибадатханада екі трапеция пішіндес терезе бар: біреуі 65° бұрышқа қарап, "Күнтоқсан терезесі" деп аталады, екіншісі 132° бұрышқа қарап, "Құлқа терезесі" деп аталады. Жартас платформасының солтүстік-батыс жиегі 15 ғасырдың маусым айындағы күннің шығуын Күнтоқсан терезесі арқылы 2 минутқа дейін көрсетеді. Салыстыру үшін, Күннің бұрыштық диаметрі 32 минутты құрайды. Инка жұлдыздығы Құлқа, қойма, 15 ғасырдың маусым айындағы күнбағыс кезінде күн бату кезінде Құлқа терезесінен көрінеді, сондықтан терезе осылай аталған. Осы уақытта Плеяда шоқжұлдызы аспанның қарсы жағында орналасқан. Сондай-ақ, осы түнде осы терезе арқылы Лламакнавин, Ллама, Уналламаха, Махакуай шоқжұлдыздары және Пачапакарик Часка (Канопус) жұлдызын көруге болады.
Интиуатана тас
Интиуатана тасы – Оңтүстік Америкадағы көптеген қасиетті тастардың бірі. Бұл тастар қысқы күн тоғысында тікелей Күнге бағытталған. Тастың атауы (бәлкім, Бингем тапқан) кечуа тілінен келген: inti – "күн", ал wata – "байлау, бекіту" мағынасын білдіреді. "Na" жұрнағы құралдар мен орындарды атау үшін қолданылады. Сондықтан Интиуатана сөзбе-сөз "күнді байлайтын" құрал немесе орын, ал ағылшын тілінде көбінесе "Күннің тіреуі" деп аударылады. Инкалар бұл тастың Күнді жылдық жолы бойында өз орнында ұстайтынына сенген. Тас 13°9'48" оңтүстік ендікте орналасқан. 11 қараша және 30 қаңтар күндері түскі уақытта Күн бағананың тіке үстінде болады, көлеңке түсірмейді. 21 маусымда тас оңтүстік жағына ең ұзын көлеңке береді, ал 21 желтоқсанда солтүстік жағына әлдеқайда қысқа көлеңке түседі.
Инти Мачай және Күннің патшалық мейрамы
Инти Мачай – күннің патшалық тойын бақылау үшін пайдаланылатын ерекше үңгір. Бұл мереке инкалардың Қапақ Райми айында тойланды. Ол айдың басында басталып, желтоқсан күн тоқысымен аяқталды. Осы күні, асыл текті ұлдар құлақтарын тесіп, ерлікке қадам басқан. Олар үңгір ішінде тұрып, күн шығуын қадағалаған. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, Инти Мачай Мачу-Пикчудағы ең маңызды құрылым деп есептеледі. Оның кіреберістері, қабырғалары, баспалдақтары және терезелері инка империясының ең шебер тас қалау үлгілерінің бірі. Үңгірде инка құрылыстарының арасындағы бірегей, туннель тәрізді терезе де бар, ол желтоқсан күн тоқысының шамамен бірнеше күнінде ғана күн сәулесінің үңгірге түсуіне мүмкіндік беру үшін салынған. Осы себепті, жылдың көп бөлігінде үңгірге кіру мүмкін болмаған. Инти Мачай Мачу-Пикчудың шығыс жағында, «Кондор тасынан» солтүстікке қарай орналасқан. Бұл аймақты қоршаған көптеген үңгірлер тарихи тұрғыдан қабірлер ретінде пайдаланылған, бірақ Мачай жерлеу орны болғанына ешқандай дәлел жоқ.
Мәдениет мұралары туралы дау
1912, 1914 және 1915 жылдары Бингем Мачу-Пикчудан мыңдаған артефактілерді – керамикалық ыдыстарды, күміс мүсіндерді, зергерлік бұйымдар мен адам сүйектерін алып, оларды 18 айға зерттеу үшін Йель университетіне әкелді. Бірақ Йель университеті Перудың оларды сақтауға қажетті инфрақұрылымы мен жүйелерінің болмауына байланысты артефактілерді 2012 жылға дейін өздерінде қалдырды. Перудың бұрынғы президенті Алехандро Толедоның әйелі, антрополог Элиан Карп, Йель университеті Перудің мәдени мұрасынан пайда табуда деп айыптады. Көптеген артефактілер Йельдің Пибоди мұражайында көрмеге қойылды. 2006 жылы Йель университеті кейбір артефактілерді қайтарды, бірақ қалғандарын Перудің ежелгі заттарына қатысты федералдық сот заңдарына сүйене отырып, өздерінде қалдырды. 2007 жылы Перу мен Йель университеті бірлескен көшпелі көрме ұйымдастыру және Йель университетінің кеңесімен Кускода жаңа мұражай мен зерттеу орталығы құру туралы келісімге келді. Йель университеті Перудің барлық артефактілерге құқығын мойындады, бірақ зерттеу жинағында Перумен құқықтарды бөлісуге келісті, оның бір бөлігі зерттеу мақсатында Йельде қалатын болды. 2010 жылдың қараша айында Йель университеті даулы артефактілерді қайтаруға келісті. Артефактілердің үшінші және соңғы партиясы 2012 жылдың қараша айында жеткізілді. Артефактілер Кусконың отарлық орталығына жақын орналасқан Мачу-Пикчу мұражайында, «Шелл үйі» деп аталатын Ла-Каса-Кончада тұрақты түрде қойылды. Сан-Антонио Абад дель Куско ұлттық университетіне тиесілі Ла-Каса-Кончада жергілікті және шетелдік студенттер үшін оқу алаңы бар.
Құрылыс
Орталық ғимараттар классикалық инка сәулет стилін пайдаланады. Инкалар тас блоктарын қиып, цементсіз біріктіретін, «ашлар» деп аталатын техниканың шеберлері болды. Бұл жердің өзі жақсы дренажға және сынық таспен қамтамасыз етуге мүмкіндік беру үшін қасақана түрде геологиялық жарылымдар бойында салынған болуы мүмкін. «Мачу-Пикчу инка өркениетінің сынық тау жыныстарынан тұратын империя болғанын анық көрсетеді». Мачу-Пикчу салынған таудың бөлігі инкаларға жергілікті материалдармен шешілуі тиіс болған түрлі қиындықтарды ұсынды. Бір мәселе – екі геологиялық жарылымның салдарынан сейсмикалық белсенділік. Бұл әк және осыған ұқсас құрылыс әдістерін тиімсіз етті. Оның орнына инкалар осы жердегі бірнеше карьерлерден тас қазып алды, соның ішінде қашықтан зондтау әдістерін қолдана отырып, жақында табылған, Хурин мен Ханан арасындағы су жиналатын аймақта орналасқан, кейіннен қазіргі Плаза Принципалды құру үшін жабылған карьер де болды. Гранит тастарды қазып алғаннан кейін инкалар оларды бір-біріне сәйкес етіп тізе беріп, құрылысты тұрақтандырды. Инка қабырғаларының тұрақтандыруға арналған көптеген ерекшеліктері бар: есіктер мен терезелер трапеция пішіндес, төменнен жоғарыға қарай тарылады; бұрыштар көбінесе дөңгеленеді; ішкі бұрыштар көбінесе бөлмелерге қарай сәл еңкейеді, ал сыртқы бұрыштар көбінесе L пішіндес блоктармен байланыстырылады; қабырғалар қатардан қатарға сәл ығыстырылған, тік бойымен жоғары көтерілмейді. Көп жауын-шашын болғандықтан, жаңбыр суын ағызу және балшық ағыны, жер сілкінісі, эрозия және су тасқынының алдын алу үшін террасалар мен тас сынықтары қажет болды. Террасалар тас сынықтарымен, құммен, топырақпен және жоғарғы қабатпен қабаттастырылды, бұл суды сіңіріп алып, таудан ағып түсуіне жол бермеді. Осыған ұқсас қабаттар үлкен қала орталығын су басудан қорғады. Қаланың әр жерінде орналасқан көптеген арналар мен резервуарлар террасаларды суару және эрозия мен су тасқынын болдырмау үшін сумен қамтамасыз етті. Инкалар дөңгелекті тұрмыста тиімді пайдаланбаған, бірақ оның ойыншықтарда қолданылуы олардың осы принципті білгенін көрсетеді. Инженерлік салаларда дөңгелектің қолданылуы, ықтимал, мықты көліктік жануарлардың жетіспеуімен, сондай-ақ тік жерлермен және тығыз өсімдіктермен байланысты болды. Зор тастарды жылжыту және орналастыру әдісі әлі де белгісіз, бірақ олардың еңіске итеру үшін жүздеген адамдар қатысқан болуы мүмкін. Кейбір тастарда оларды орналастыру үшін тетік ретінде пайдаланылуы мүмкін түйреуіштер бар; түйреуіштер көбінесе тегістелген, бірақ кейбіреулері назардан тыс қалды.
Жолдар, кіру және тасымалдау
Инка жол жүйесі Мачу-Пикчу аймағына дейін созылған. Мачу-Пикчу халқы алыс қашықтықтағы саудамен байланысты болған, мұны қазба жұмыстарынан табылған жергілікті емес заттар дәлелдейді. Мысалы, Бингем кіреберіс қақпасынан өңделмеген обсидиан кесектерін тапты. 1970 жылдары Бургер мен Асаро осы обсидиан үлгілерінің Титикака немесе Чивай обсидиан кенінен алынғанын және Мачу-Пикчудан алынған үлгілер испандық Перуде осы обсидиан түрінің қашықтықтан тасымалдануын көрсеткенін анықтады. Жыл сайын мыңдаған туристер Мачу-Пикчуға бару үшін Инка жолымен жүреді. Олар Кускода жиналады, содан кейін бір, екі, төрт немесе бес күндік саяхатын бастайды. Олар 82 километрден (немесе 77 немесе 85, төрт немесе бес күндік сапар) немесе 104 километрден (бір немесе екі күндік сапар) Олантайтамбо қаласының жанындағы Урубамба аңғарынан Анд таулары арқылы оқшауланған қалаға дейін жол тартады. Мачу-Пикчуға ең жақын қол жеткізу нүктесі – Мачупикчу ауылы, сондай-ақ Агуас Калиентес деп те аталады.
Кіру шектеулері
2011 жылдың шілдесінде Куско аймақтық мәдениет басқармасы (DRC) Мачу-Пикчу цитаделіне кірудің жаңа қағидаларын енгізді. Кіру қағидаларын күшейту туризмнің салдарына қарсы бағытталған шара болды. Күніне 2500 адамға дейін кіруге рұқсат етілді, ал Хуайна Пикчуға (цитадель ішінде) күніне 400 адамнан аспауы тиіс болды. 2018 жылы кіруге қосымша шектеулер қойылды. Бұрынғы екі кезеңнің орнына үш кезеңдік кіру жүйесі енгізілді, бұл келушілер ағынын реттеуге және туризм салдарынан туындаған нысанға келтірілген зиянды азайтуға көмектеседі. 2012 жылдың мамыр айында ЮНЕСКО-ның консервация сарапшылары Перу билігінен нысанның қорғау аймағын одан әрі нығайту және, әсіресе, қарқынды дамыған Агуас Калиентес қаласындағы зияннан қорғау үшін «шұғыл шаралар» қабылдауды сұрады.
2010 жылғы қаңтарда эвакуация
2010 жылдың қаңтар айында ауыр жаңбыр су тасқынына себеп болды, ол Мачу-Пикчуға апаратын жолдар мен теміржолдарды қиратты немесе жуып кетті. Осының салдарынан 2000-нан астам жергілікті тұрғын мен 2000-нан астам турист қамалып қалды, олар кейіннен әуемен эвакуацияланды. Мачу-Пикчу уақытша жабылды және 2010 жылдың 1 сәуірінде қайта ашылды.
2023 жылы жабылады
2023 жылдың қаңтарында Перуде 2022-2023 жылдардағы тәртіпсіздіктер көлікпен байланысты қиындықтар туғызғандықтан, жүздерше туристерді қиын жағдайда қалдырып, сайт мерзімі белгісіз жабылды. 1972 жылы түсірілген "Агирре, Құдайдың қаһары" фильмінің бастапқы сахналары Мачу-Пикчу аймағында және Уайна-Пикчудың тас баспалдағында түсірілген. Мачу-Пикчу 2004 жылғы "Мотоцикл күнделіктері" фильмінде маңызды орын алды, бұл фильм марксистік революционер Че Гевараның 1952 жылғы жастық шағындағы саяхаты туралы естеліктерге негізделген. NOVA телеарнасы "Мачу-Пикчудың көлеңкелері" атты деректі фильмінде Мачу-Пикчудың құпияларына арналған толық зерттеу ұсынады. Мультимедиялық суретші Кимсуджа 2010 жылы түсірілген "Thread Routes" фильмінің бірінші бөлімінде Мачу-Пикчу маңында түсірілген материалдарды пайдаланды. "Трансформерлер: Жануарлардың оянуы" (2023) – олардың жетінші жобасы, ол автоботтарды Мачу-Пикчуға және Кусконың басқа да танымал орындарына жеткізді.
Музыка
Үндістанның тамил тіліндегі "Enthiran" (2010) фильмінен "Килиманджаро" әні Мачу-Пикчуде түсірілді. Түсіруге рұқсат Үндістан үкіметінің тікелей араласуы арқылы ғана алынды.