Кіріспе

Сирияның Осман империясындағы раввин және каббалист тұлғасы. 17 ғасырдағы дәрігер Мұса бен Якоб Кордоверо (Моше Кордоверо; 1522–1570) – 16 ғасырдағы Сирияның Осман империясындағы Сафед қаласындағы мистикалық мектептің жетекшісі және Кабаланың тарихи дамуындағы маңызды тұлға. Ол «Рамак» деген аббревиатурамен танымал. Кабаланың Зохарға негізделген орта ғасырлардағы дамуынан кейін, оның теологиясына толыққанды интеллектуалдық жүйе беруге тырысылды, мысалы, Мейр ибн Габбай сияқтылар. Яһуди философиясының еврей ойын рационалды түрде зерттеудегі бұрынғы табысына ықпал еткен Моше Кордоверо, каббалистік түсіндірудегі бұрынғы әртүрлі мектептерді біріктірген алғашқы толық жүйені жасады. Ол Зохардың түсініксіз бейнелерінен шабыттанған мистик болғанымен, Кордовероның Кабаласы Кабаланың жүйеленуі үшін шексізден шектіге дейінгі себеп-салдар қағидасын қолданды. Бұл, бірізді логика мен үйлесімділікті көрсететін процесті сипаттауда ең тиімді деп саналған философиялық стильдегі әдіс болды. Оның энциклопедиялық еңбектері Кабаланың дамуындағы маңызды кезеңге айналды. Сафедте одан кейін Исаак Лурия Кабалалық теологияның жаңа жүйесін жасады, бұл жүйе бұрынғы Кабалалық ойды жаңа, рационалды емес ұстанымдармен қайта қарастырды. Лурианизм Кордовероның жүйесін ығыстырып, иудаизмде басымдыққа ие болғанымен, оның ізбасарлары Кордовероның еңбектерін өз ілімдерімен үйлесімді оқыды. Олардың пікірінше, Лурианизм «Түзетілген Әлемді» сипаттаса, Кордоверо түзетуге дейінгі әлемді сипаттады. Сафедтегі 16 ғасырдың мистикалық қайта жаралуының екі түсіндірмесі де Кабалаға Испаниядан қуылғаннан кейін әлеуметтік ықпалы азайған орта ғасырлық рационализммен теңесетін зияткерлік бедел берді.

Ерте өмір

Кордоверо деген ат оның отбасы Испанияның Кордова қаласынан шыққандығын көрсетеді және мүмкін, испан инквизициясынан кейін 1492 жылы одан қашқан болуы мүмкін. Дегенмен, оның еврейше қолтаңбасы (Кордоэйро) Португалияда ұзақ тұрғанын күшті көрсетеді. Мұса Израиль жеріндегі Сафед қаласында туған немесе сол жерге көшіп келген, бұл қала жақын арада Каббала мен мистикалық шығармашылықтың орталығы ретінде танымал болды. Ол жиырма жасқа дейін мистикалық зерттеулермен айналыспаса да, көп ұзамай ерекше дарынды және жемісті жазушы ретінде көзге түсті. Каббала білімінен өзге, ол Талмудты жақсы білген және еврей философиялық ой-пікірінде шеберлік танытқан, осы салаларда құрметке ие болған адам еді. Алайда, көпшілік пікірге қарамастан, ол 1538 жылы Яков Берабтан арнайы семиха ("рухсат") алған раввиндердің қатарында болған жоқ, олардың ішінде Кордовероның халаха пәнінің ұстазы Йосеф Каро, Моше бен Йосеф ди Трани, Йосеф Сагис және Моше Алшич та бар еді. Жалпы алғанда, Мұсаның кейінгі ұрпаққа қосқан үлесі болжамдық және практикалық Каббала саласында болды, бірақ өмірінде ол Сафедтегі португал иммигранттарының Ешивасының танымал басшысы болды.

Шәкіртақы

Оның Pardes Rimonim кітабының кіріспесінде жазған куәлігіне сәйкес, 1542 жылы, жиырма жасында Мұса «көктегі дауысты» естіді, ол оны кабаланы өзінің қайын інісі, Леха Доди мистикалық әнінің авторы Шломо Алкабецпен бірге оқуға шақырды. Осылайша ол Зохардың құпияларымен танысты. Жас Мұса мәтінді меңгеріп қана қоймай, оның заманына дейінгі каббалистік тақырыптарды жүйелеп, ұйымдасқан түрде ұсынуға бекінді. Бұл оның алғашқы кітабы – «Пардес римоним» («Гранаттар бағы») 1548 жылы аяқталып, оның ұлы каббалист және ойлы ойшыл ретіндегі беделін нығайтты. «Пардес», белгілі болғандай, сол уақытқа дейінгі барлық каббалистік ойды жүйелеу болды және автордың түрлі ерте мектептерді Зохардың тұжырымдамалық үйретімдерімен келістіруге жасаған тырысы, каббаланың маңызды бірлігі мен тұжырымды философиялық негізін көрсетуге бағытталған еді. Оның екінші еңбегі – «Қымбат жарық» (אור יקר) атты монументалды туындысы, Зохар әдебиетіне арналған 16 томдық түсіндірме еді және Рамак өмірінің көп бөлігін осы еңбекке арнаған. Ол танымал болған басқа кітаптары: «Томер Девора» («Дебора пальмасы»), онда ол мораль мен этика жүйесін түсіндіру үшін Сефироттың каббалистік ұғымдарын пайдаланады; «Ор Неерав», кабаланың маңыздылығын дәлелдеу және оның оқылуына баса назар аудару, сондай-ақ «Пардес римонимде» баяндалған әдістерге кіріспе; «Элима Раббати», Құдай және оның Сефиротпен байланысы туралы абстрактілі трактат; және «Сефер Герушин», Кордовероның терең құлшынысын, сондай-ақ оның аскетизмін және діни тақуалығын көрсететін қысқа және жеке туынды. Мұсаның кейбір еңбектері әлі де қолжазба күйінде сақталса, ал оның қазіргі жазбалары оның жазуға ниеттенген немесе жазып қалған, бірақ жоғалып кеткен көптеген басқа туындыларын көрсетеді.

Шәкірттер

1550 жылы Осман Палестинасының Дамаск аймағындағы Сафед қаласында каббала академиясын құрды және өліміне дейін шамамен жиырма жыл бойы оны басқарды. Ол Сафедтегі Ескі зиратта көмілген. Оның шәкірттерінің ішінде "Даналықтың бастамасы" атты "Решит Хохма" еңбегінің авторы Элияху де Видас және кейін Исаак Лурияның ілімдерін жазып, таратумен айналысқан Хаим Витал болды. Мұсадан әйелі, Сүлеймен Алкабецтің әпкесі, аты белгісіз және ұлы Гедалия (1562–1625) қалды. Гедалия шамамен 1584–1587 жылдары Мұсаның кейбір кітаптарын Венецияда басып шығаруға ықпал етті. Гедалия Венециядан оралғаннан кейін өмірінің көп бөлігін өткізген Дамаск аймағындағы Иерусалимде жерленген.

Рамақтан кейінгі каббалистік түсіндірменің жалғасуы

Дәстүр бойынша, Исаак Лурия (акрониммен "Ари" немесе "Аризал" деп белгілі) 1570 жылы Моше Кордовероның жерленген күні Сафедке келді. Ол жерлеу процессиясына қосылғанда, Рамақтың ізімен от тірегін тек өзі көріп тұрғанын түсінді. "Зохар" осы рухани аянды оны көрген адамға, ол қайтыс болған адамның басшылығын мұраға алуға тиіс екенін көрсететін белгі ретінде сипаттайды. Дегенмен, Лурияға Сафедте өзінің таңдалған шәкірті Хаим Виталды тауып, оған жаңа ілімдерін ашу тапсырылғандықтан, ол алты ай бойы каббалалық басшылықты қабылдаудан жалтарды, содан кейін Рабби Хаим Виталь оған жақындады. Ари осыдан кейін 1572 жылға дейін екі жыл ғана өмір сүрді, бірақ осы аз ғана уақытта жаңа доктриналарымен және философиялық жүйесімен Каббаланың тұжырымдамалық жүйесін түбірінен өзгертті. Кордоверо және Луриан Каббаласының екі мектебі Зохарды түсіндіруге негізделген, сол кезге дейінгі Каббаланың толық теологиясының екі түрін және синтезін ұсынады. Орта ғасырларда "Зохардың" көпшілікке таралуынан кейін, оның әртүрлі мектептері мен түсіндірмелеріне толық теологиялық жүйе беруге әртүрлі әрекеттер жасалды. Яһуди философиясының, әсіресе Маймонидтің еңбектерінің, жүйелі интеллектуалды тұжырымдама арқылы Яһуди дінін жасаудағы бұрынғы жетістіктеріне ықпал еткен Рамак, Каббаланың рационалды жіктелуі мен зерттелуіне негізделген, алғашқы қабылданған жүйелендіруге қол жеткізді. Аридің кейінгі ізбасарлары олардың ілімдерін Зохар мен Рамак жүйесімен үйлесімді және оны терең түсіндіру ретінде қарастырды, бірақ Исаак Лурияның жаңа жүйесі Каббаланың бұрынғы идеяларының жаңа сипаттамаларымен қатар, мүлдем жаңа доктриналарды ашты. Уақыт өте келе Луриан Каббаласы басым жүйе ретінде қалыптасты, алайда Рамақтың еңбектері де әлі де жоғары бағаланып, кеңінен зерттеледі.