Кіріспе

Леви бен Гершон (1288 – 20 сәуір 1344), грекшеленген аты Герсонид, латыншаланған аты Магистер Лео Гебрейус, немесе еврейше RaLBaG деп белгілі, ортағасырлық француз еврей философы, Талмудты зерттеуші, математик, дәрігер және астроном/жұлдытанушы болған. Ол Францияның Лангедок аймағындағы Багнольс қаласында дүниеге келген. Абрахам Закуто және басқалардың мәліметінше, ол Герсон бен Соломон Каталанның ұлы еді.

Өмірбаян

Орта ғасырлардағы басқа да еврей философтары сияқты, оның өмірі туралы да аз мәлімет белгілі. Оның отбасы Талмудтағы ізгіліктерімен және түсіндіру шеберлігімен ерекшеленген, бірақ ол еврей қауымында Киелі кітаптың белгілі бір кітаптарына жазған түсіндірмелерімен танымал болғанымен, ешқашан раввин қызметін қабыланбаған сияқты. Оның ерекше пікірлері оның жоғары лауазымға тағайындалуына кедергі келтірген болуы мүмкін деген болжам бар. Ол өмірінде Авиньон және Оранж қалаларында болған, және 1344 жылы қайтыс болған деп есептеледі, алайда Закуто оның 1370 жылы Перпиньянда қайтыс болғанын мәлімдейді. Герсонид өзінің дәстүрден тыс көзқарастарымен және қатаң аристотелизмімен белгілі, бұл оны Киелі кітаптағы көптеген ғажайыптарды ұқсатуға алып келді. Оның Киелі кітапқа жазған түсіндірмесін Абарбанель, Кисдай Крескас және Риваш сияқты көрнекті ғалымдар қатаң сынады, соңғысы оны дінге қарсылыққа айыптады және оның еңбектерін жартылай тыйым салуға тырысты.

Философиялық және діни еңбектер

Оның жазбаларының бір бөлігі Аристотельдің сол кезде белгілі болған тұжырымдарына, немесе дәлірек айтқанда, Аверростың түсіндірмелеріне жасалған түсініктемелерден тұрады. Олардың кейбіреулері Аристотель еңбектерінің ерте латын тіліндегі басылымдарында жарияланған. Оның ең маңызды трактаты, оның философия тарихындағы орнын анықтаған еңбегі – «Сефер Милхамот Ха Шем» («Иеміздің соғыстары») деп аталады және оны жазуға он екі жыл кеткен (1317–1329). Арабтарға белгілі астрономияны толық зерттейтін оның бір бөлігі 1342 жылы Папа Климент VI-ның өтінішімен латын тіліне аударылды. «Иеміздің соғыстары» еврей философиясының көрнекті еңбегі Маймонидтің «Жынды болғандарға жол көрсетуші» еңбегінің үлгісімен жазылған. Бұл трактатты Маймонидтің аристотелизм мен раввиндік еврей ойларының кейбір элементтерін сынауы ретінде қарастыруға болады. Ральбагтың трактаты Аристотельдің ой-пікірлеріне қатаң сәйкес келеді. «Иеміздің соғыстары» мыналарды қарастырады:

1. жан туралы ілім, онда Герсонид Құдай мен адам арасында делдалдық қызмет атқаратын жеке тұлғасыз ақыл теориясын қорғайды және адамзаттың жоғары ақыл-ойының (немесе қабылдаған ақыл-ойының) қалыптасуын түсіндіреді – оның көзқарасы толығымен реалистік және Авицебронның пікіріне ұқсас;
2. пайғамбарлық;
3. және 4. Құдайдың фактілерді білуі және қамқорлығы, онда Құдай жеке фактілерді шешпейді деген теория ұсынылады. Барлық нәрсе үшін жалпы қамқорлық болғанымен, ерекше қамқорлық тек ақыл-ойы нұрланғандарға ғана таралады;
5. аспан денелері, орта ғасырлардағы еврей философтары неоплатониктер мен псевдо-Дионисийден қабылдаған ерекше рухани иерархияны қарастырып, астрономиялық деректермен бірге астрологиялық теорияның көп бөлігін ұсынады; және
6. жаратылыс және кереметтер, бұл мәселеде Герсонид Маймонидтің ұстанымынан айтарлықтай өзгешеленеді. Герсонид сонымен қатар Елдік заң, Ешуа, Сотшылар, 1 және 2 Самуил, 1 және 2 Патшалар, Нақыл сөздер, Әйүп, Нағыздар, Әндер әні, Рут, Естер, Даниял, Езра Нехемия және Жылнамалар кітаптарына түсініктемелер жазған. Ол Ишая кітабына жасалған түсіндірмеге сілтеме жасайды, бірақ ол қазірге дейін табылған жоқ.

Құдай мен бар білім туралы пікірлер

Басқа яһуди ойшылдарының теологиясынан өзгеше, яһуди теологы Луи Джейкобс Герсонидтің Құдай адамның іс-әрекетін толық алдын ала білмейтінін айтады. "Герсонидтің Құдайдың алдын ала білуі мен адамның бостандығының арасындағы үйлесімсіздік туралы ежелгі сұрақ мазалаған. Ол Құдайдың алдын ала білгені – әрбір адамға ашық барлық мүмкіндіктер екенін айтады. Алайда, Құдай адамның өз еркімен қандай таңдау жасайтынын білмейді". Өзін-өзі шектейтін толық білімділік ұстанымын қолдаған неоклассикалық яһуди ғалымдарының бірі – Ибрахим ибн Дауд. "Бұрынғы еврей философтары Құдайдың толық білімін адамның еркін істеріне де қатыстырған және адамның шешім қабылдау бостандығы Құдайдың оның нәтижелерін алдын ала білуіне кедерес келтірмейді деп мәлімдеген. Ал Ибн Дауд, әрине, Афродизиалық Александрдың ізбасарлығымен, адамның іс-әрекетін Құдайдың алдын ала білуінен тыс деп есептейді. Оның пікірінше, Құдай өзінің толық білімін, сондай-ақ адамның іс-әрекеттеріне қатысты өзінің шексіз күшін шектеді". Ибн Дауд пен Герсонидтің (Леви бен Гершом) алға тартқан, Құдайдың моральдық шешімдерді алдын ала білмеуі туралы пікір Рабби Блейх көрсеткендей, толығымен оқшауланған емес, және ол екі өте беделді Ахароним – Рабби Ешаяху Хоровиц (Шелах ха-Кадош) және Рабби Хаим ибн Аттар (Ор ха-Хаим ха-Кадош) тарапынан қолдауға ие. Біріншісі Құдайдың адамдар қандай моральдық таңдау жасайтынын біле алмайтынына сендіреді, бірақ бұл Оның қадір-қасиетіне нұқсан келтірмейді. Екіншісі Құдай қаласа болашақты біле алады, бірақ еркін ерікпен қақтығысты болдырмау үшін осы қабілетін пайдаланудан әдейі бас тартады. Рабби Ешаяху Хоровиц өзінің ұстанымының сырттай қарама-қайшылығын түсіндіру үшін ежелгі сұраққа сілтеме жасайды: "Құдай Оның көтере алмайтын ауырлықтағы тас жасай ала ма?". Ол еркін таңдауды Құдайдың жаратылысы ретінде қабылдап, сонымен бірге оның шексіз күшімен үйлесімділігіне күмән келтіруге болмайды деді. Толық ақпарат алу үшін "Еврей ойлауында еркін ерік" тақырыбына қараңыз.

Өмірден кейінгі өмірге көзқарастар

Герсонид адам жаны екі бөліктен тұрады дейді: материалдық, яғни адамдық интеллект; және қабылданатын, немесе әрекет ететін интеллект. Материалдық интеллект әр адамға ішкі қасиет ретінде берілген, ол адамдарға түсіну және үйрену қабілетін сыйлайды. Бұл материалдық интеллект өлімге ұшырайтын, денемен бірге жоғалады. Дегенмен, ол жанның қабылданатын интеллекті де бар екенін айтады. Бұл өлімнен кейін де сақталады және адамның өмірі бойы жинаған білімін қамти алады. Сеймур Фельдман көрсеткендей, Герсонид үшін адам, өзіне қолжетімді ақыл-ойдың толықтығына жеткенше өлмейді. Яғни, адам тек қана және ол принципте білуге болатын нәрселерді – мысалы, математика мен табиғаттану ғылымдарын – білген жағдайда ғана өлмейтін болады. Осы білім оның денесінен айырылғаннан кейін де сақталады және оның өлмейтін болуын құрайды.

Математика және астрономия/астрология бойынша еңбектері

Герсонид математика мен ғылымда бірқатар маңызды жетістіктерге қол жеткізген алғашқы адам болды, бірақ ол тек иврит тілінде жазғандықтан және оның жазбаларының азы ғана басқа тілдерге аударылғандықтан, оның еврей емес ойларға әсері шектеулі болды. "Маасех Хошев" атауы сөзбе-сөз "Ойшылдың еңбегі" дегенді білдіреді, бірақ бұл "шеберлікпен жасалған жұмыс" деген мағына беретін Киелі кітаптағы сөз тіркесімен де байланысты. "Маасех Хошев" кейде қателікпен "Сефер Хамиспар" (Сандар кітабы) деп аталады, бұл Рабби Ибрахим бен Меир ибн Эзраның (1090–1167) бұрынғы және аз күрделі еңбегі. 1342 жылы Герсонид тригонометрияны зерттейтін, әсіресе жазық үшбұрыштар үшін синус заңын дәлелдейтін және бес таңбалы синус кестесін ұсынатын "Синустар, хордалар және доғалар туралы" еңбегін жазды. Бір жыл өткен соң, Мео епископының өтініші бойынша, ол Филипп де Витридің 2m·3n түріндегі гармониялық сандар мәселесін қарастыратын "Сандардың үйлесімділігі" атты еңбегін жазды. Мәселе 1-ге тең айырмашылығы бар барлық гармониялық сандар жұптарын анықтау болды. Герсонид мұндай жұптардың тек төртеуі бар екенін дәлелдеді: (1,2), (2,3), (3,4) және (8,9). Ол сонымен қатар аспан денелері арасындағы бұрыштық қашықтықты өлшеуге арналған құрал – Яковтың таяғын ойлап тапқан деп есептеледі. Ол 1337 жылдың 3 наурызында Герсонид байқаған күн тұтылуын сипаттайды. Осы құбылысты байқағаннан кейін ол күн туралы жаңа теория ұсынды және оны одан әрі бақылаулар арқылы сынауға кірісті. Герсонид байқаған тағы бір тұтылу 1335 жылдың 3 қазанында болған Ай тұтылуы еді. Ол Айдың қозғалысының геометриялық моделін сипаттап, камера обскураны қолдана отырып, Ай, Күн және планеталарға қатысты басқа да астрономиялық бақылаулар жасады. Оның кейбір сенімдері шындықтан алыс болды, мысалы, оның Галактика тұрақты жұлдыздар шарларында орналасқан және Күннің шағылысқан жарығымен жарқырайды деген сенімі. Герсонид математикалық индукция әдісін жүйелі және саналы түрде қолданған және Галилейдің қателік теориясын болжаған ең алғашқы математик болды.

Жұлдыздық қашықтықты бағалау және Птолемейдің моделін жоққа шығару

Герсонидтер қазіргі заманға дейін тұрақты жұлдыздардың планеталардан әлдеқайда алыс екенін болжаған жалғыз астроном болған сияқты. Басқа астрономдар тұрақты жұлдыздарды сыртқы планеталардан кейін орналасқан айналмалы сфераға орналастырғанмен, Герсонидтер тұрақты жұлдыздарға дейінгі қашықтықты 159 651 513 380 944 жер радиусынан кем емес деп есептеді, яғни қазіргі өлшемдерде шамамен 100 000 жарық жылы. Өзінің бақылауларынан жинаған деректерді пайдаланып, Герсонидтер Птолемейдің моделін жоққа шығарды, бұл туралы белгілі физик Юваль Нейман «эпициклдермен түзетулерден геоцентрлік модельге, содан кейін Коперниктің гелиоцентрлік моделіне өту тарихын баяндауда көбінесе естен кеткен ғылым тарихындағы маңызды түсініктердің бірі» деп санайды. Нейман Герсонидтер Птолемейдің моделін эпициклдерімен қарап шыққаннан кейін, Марстың көрінетін жарқырауын өлшеу және болжанған эпициклдер бойынша циклдық өзгерістерді іздеу арқылы оны тексеруге болатынын түсінгенін айтты. Осылайша, бұл догма емес, «Поппердің» айтуынша, эксперименттік жағынан тексерілуі керек теорияға айналды. Герсонидтер осы өлшемдер үшін құралдар – негізінен, кішкентай тесіктер мен камера обскураны жасады. Оның бақылаулары Птолемейдің моделіне мүлдем сәйкес келмеді. Модельдің жеткіліксіз екеніне көз жеткізген Герсонидтер оны жақсартуға тырысты (бірақ сәтті болмады). Бұл мәселеге үш ғасырдан кейін Коперник пен Кеплер жауап берді, бірақ Герсонидтер Александрия догмасын жоққа шығарған алғашқы адам болды – қазіргі заманғы жалғандау философиясының алғашқы танылған мысалы. Герсонидтер сонымен қатар Птолемейдің ай орбитасы үшін жасаған моделі айдың қозғалысын дұрыс көрсеткенімен, айдың көрінетін мөлшерін болжауда толықтай сәтсіздік танытқанын көрсетті. Өкінішке орай, Герсонидтердің жазбалары аударылып, қолжетімді болғанына қарамастан, оның жаңалықтары кейінгі астрономдарға әсер еткеніне ешқандай дәлел жоқ.

Қазіргі көркем әдебиетте

Герсонид – Иэн Пирстің «Сципион арманы» романындағы маңызды тұлға. Онда ол еврей емес ақын және зиялы Оливье де Нойеннің ұстазы ретінде суреттеледі. Қара өлім кезінде Авиньонда Герсонид пен Папа Клемент VI арасындағы (қойылып айтылған) кездесу кітаптың басты сюжеттік желісінің бір бөлігі болып табылады.