Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
12 ғасырдағы сефардтық раввин және астролог Ибраһим бен Мейр Ибн Езра (жиі ראב"ע деп қысқартылады; إبراهيم المجيد ابن عزرا Ибрахим аль Маджид ибн Езра; сондай-ақ Abenezra немесе жай ғана Ибн Езра деп белгілі, 1089 / 1092 – 27 қаңтар 1164 / 23 қаңтар 1167) – орта ғасырлардағы ең көрнекті яһуди библиялық түсіндірушілер мен философтарының бірі. Ол Сарагоса тайфасының (қазіргі Наварра) Тудела қаласында дүниеге келген.
12th century Sephardic rabbi and astrologer
Abraham ben Meir Ibn Ezra ( ʾAḇrāhām ben Mēʾīr ʾībən ʾĒzrāʾ, often abbreviated as ראב"ע; إبراهيم المجيد ابن عزرا Ibrāhim al Mājid ibn Ezra; also known as Abenezra or simply Ibn Ezra, 1089 / 1092 – 27 January 1164 / 23 January 1167) was one of the most distinguished Jewish biblical commentators and philosophers of the Middle Ages. He was born in Tudela, Taifa of Zaragoza (present day Navarre).
Өмірбаян
Ыбырайым ибн Езра Наваррадағы ең көне және маңызды яһуди қауымдастықтарының бірі – Тудела қаласында дүниеге келді. Сол кезде қала мұсылмандық Сарагоса тайфасының әмірлерінің билігінде болды. Бірақ, кейін Кордоваға көшіп келгенде, ол оны өз туған жері деп айтты. Ибн Езра Яһуда Халевидің 14 жасқа үлкен досы еді. Ибн Езра жас кезінде Кордоваға көшкенде, Халеви де оны ілесіп келді. Бұл үрдіс 1137 жылы екеуі де көшпелі өмір бастағанда да жалғасты. Халеви 1141 жылы қайтыс болды, ал Ибн Езра үш онжылдық бойы саяхаттап, Бағдатқа дейін жетті. Саяхаттары барысында ол өтіп кеткен жерлерді суреттейтін әлемдік поэзия жазуға және оны ең жақсы есте сақтайтын Тораның терең ойлы түсіндірмелерін жазуға кірісті.
Abraham Ibn Ezra was born in Tudela, one of the oldest and most important Jewish communities in Navarre. At the time, the town was under the rule of the emirs of the Muslim Taifa of Zaragoza. However, when he later moved to Córdoba, he claimed it to be his place of birth. Ibn Ezra was a close friend of Judah Halevi, who was some 14 years older. When ibn Ezra moved to Córdoba as a young man, Halevi followed him. This trend continued when the two began their lives as wanderers in 1137. Halevi died in 1141, but Ibn Ezra continued travelling for three decades, reaching as far as Baghdad. During his travels, he began to compose secular poetry describing the lands through which he was travelling as well as beginning to pen the deeply rational Torah commentaries he would be best remembered for.
Шығармалары
Испанияда Ибн Езра көрнекті ақын және ойшыл ретінде танымал болды. Дегенмен, оның өлеңдерінен басқа, оның шығармаларының көп бөлігі 1140 жылдан кейін жазылған. Еврей тілінде жазылған бұл еңбектер, еврей грамматикасы, Киелі кітаптарды түсіндіру және ғылыми теорияны қамтыды. Олар испандық ғалымдар зерттеген араб ғалымдарының еңбектерімен байланысты болды. Көптеген жазбаларын Италияда бастаған Ибн Езра, грамматик және Киелі кітапты түсіндіруші Юда бен Давид Хайюдждің еңбектерін түпнұсқасынан – еврей-араб тілінен еврей тіліне аудару үшін көп еңбек етті. 1140 жылы жарық көрген бұл аудармалар еврей тіліндегі грамматиканың алғашқы түсіндірмелерінің бірі болды. Ол тәуелсіз сынға салып, кейбір жазушылардың пікірінше, рационализмге бейімділік танытты. Сонымен қатар, ол қарапайым және логикалық түсіндірмелерді Мидрашпен араластырғандарды қатты сынады, мұндай түсіндірмелердің мағынаны түсінуді алмастыруға бағытталмағанын айтты. Ибн Езраны жоғары библейлік сынның жақтаушылары Тораны зерттеудегі алғашқы пионерлердің бірі деп санайды. Барух Спиноза Мұсаның Тораның авторы емес екенін және Тора мен басқа да протоканондық кітаптарды басқа біреу жазғанын немесе редакциялағанын айта келе, Ибн Езраның Заңның 5-кітабына (Деутерономия) жасаған түсініктемесін келтіреді. Түсіндірмесінде Ибн Езра Деутерономия 1:1-ге назар аударады және Мұсаны "Иорданның арғы жағында" деп атаудың себебін түсіндіруге тырысады, өйткені жазушы Қанаан жерінде (Иордан өзенінің батысында) тұрғандай сезім береді, бірақ Мұса мен Израиль ұлдары Киелі кітаптағы оқиғаның сол тұсында Иорданды кесіп өтпеген еді. Бұл сәйкессіздікті Тораның басқа жерлерімен байланыстыра отырып, Ибн Езра былай деді: "Егер сіз келесі қиын мәселелердің мәнін түсіне алсаңыз: 1) осы кітаптың соңғы он екі тарауы (яғни, 5-кітаптың 34:1–12, Мұсаның өлімін сипаттайды), 2) 'Мұса осы әнді сол күні жазып, Израиль ұлдарына үйретті' (Деутерономия 31:22); 3) 'Сол кезде қанаандықтар елде тұрды' (Жаратылыс 12:6); 4) 'Құдайдың тауында Ол көрінеді' (Жаратылыс 22:14); 5) 'Міне, оның [Басан патшасы Огтың] төсегі темір төсек [Амон ұлдарының Раббасында емес пе?]' – онда сіз шындықты түсінесіз". Ол бұл сөздерді "Мұса емес, одан көп уақыт өткен адам жазған Кітап екенін және Мұса басқа кітап жазғанын анық көрсетеді" деп түсіндірді. Ал православиелік жазушылар Ибн Езраның түсіндірмесін Тораның Мұсаға құдайдан берілгені туралы еврей дәстүрімен үйлеседі дейді. Ибн Езра сондай-ақ Ишая кітабын кем дегенде екі бөлікке бөлген алғашқы ғалымдардың бірі болып табылады. Ол Ишая кітабына жасаған түсініктемесінде 1–39 тараулардың біздің заманымыздан бұрынғы 8 ғасырдың екінші жартысына, ал 40–66 тараулардың біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырдың соңғы үштен бірінен кейінгі кезеңмен байланысты екенін атап өтті. Бүгінгі таңда барлық еврейлер мен христиандардың көпшілігі бұл кітапты Бірінші Ишая және Екінші Ишая деп бөлуді қабылдады. Ибн Езраның түсініктемелері, әсіресе ұзақ эссенің бір бөлігі, дін философиясына көптеген үлес қосты. Осы салаға жататын еңбектерінің бірі – "Есод Мора" ("Құрбандықтың негізі"), ол 1158 жылы Лондоннан келген досы Иосиф бен Яковқа арналған, Киелі кітаптағы бұйрықтардың мағынасы мен себептерін зерттейді. Оның философиялық ойлауында неоплатондық идеялар басым, сонымен қатар астрология да оның дүниетанымында маңызды орын алды. Ол математика және астрономия саласында да көптеген еңбектер жазды.
In Spain, Ibn Ezra had already gained the reputation of a distinguished poet and thinker. However, apart from his poems, the vast majority of his work was composed after 1140. Written in Hebrew, as opposed to earlier thinkers' use of Judeo Arabic, these works covering Hebrew grammar, Biblical exegesis, and scientific theory were tinged with the work of Arab scholars he had studied in Spain. Beginning many of his writings in Italy, Ibn Ezra also worked extensively to translate the works of grammarian and biblical exegetist Judah ben David Hayyuj from their original Judeo Arabic to Hebrew. Published as early as 1140, these translations became some of the first expositions of Hebrew grammar to be written in Hebrew. He exercised an independent criticism that, according to some writers, exhibits a marked tendency toward rationalism. In addition, he sharply criticized those who blended the simplistic and logical explanation with Midrash, maintaining that such interpretations were never intended to supplant the plain understanding. Indeed, Ibn Ezra is claimed by proponents of the higher biblical criticism of the Torah as one of its earliest pioneers. Baruch Spinoza, in concluding that Moses did not author the Torah, and that the Torah and other protocanonical books were written or redacted by somebody else, cites Ibn Ezra commentary on Deuteronomy. In his commentary, Ibn Ezra looks to Deuteronomy 1:1, and is troubled by the anomalous nature of referring to Moses as being "beyond the Jordan", as though the writer was oriented in the land of Cana'an (west of the Jordan River), although Moses and the Children of Israel had not yet crossed the Jordan at that point in the Biblical narrative. Relating this inconsistency to others in the Torah, Ibn Ezra famously stated, <blockquote>"If you can grasp the mystery behind the following problematic passages: 1) The final twelve verses of this book [i. e., Deuteronomy 34:1–12, describing the death of Moses], 2) 'Moshe wrote [this song on the same day, and taught it to the children of Israel]' [Deuteronomy 31:22]; 3) 'At that time, the Canaanites dwelt in the land' [Genesis 12:6]; 4) ' In the mountain of God, He will appear' [Genesis 22:14]; 5) 'behold, his [Og king of Bashan] bed is a bed of iron [is it not in Rabbah of the children of Ammon?]' you will understand the truth." as "a clear indication that it was not Moses who wrote the Pentateuch but someone else who lived long after him, and that it was a different book that Moses wrote". Orthodox writers, on the other hand, have stated that Ibn Ezra's commentary can be interpreted as consistent with Jewish tradition stating that the Torah was divinely dictated to Moses. Ibn Ezra is also among the first scholars who are known to have published a text about the division of the Book of Isaiah into at least two distinct parts. He remarked in his commentary to Isaiah that chapters 1 39 dealt with a different historical period (second half of the 8th century BCE) than chapters 40 66 (later than last third of the 6th century BCE). This division of the book into First Isaiah and Deutero Isaiah has been accepted nowadays by all but the most conservative Jews and Christians. Ibn Ezra's commentaries, and especially some of the longer excursuses, contain numerous contributions to the philosophy of religion. One work in particular that belongs to this province, Yesod Mora ("Foundation of Awe"), on the division and the reasons for the Biblical commandments, he wrote in 1158 for a London friend, Joseph ben Jacob. In his philosophical thought neoplatonic ideas prevail; and astrology also had a place in his view of the world. He also wrote various works on mathematical and astronomical subjects.
Киелі кітап түсініктемелері
Sefer ha Yashar ("Дұрыс кітабы") Тораға жасалған толық түсіндірме, ол дүниеден өткенге дейін аяқталды.
Sefer ha Yashar ("Book of the Straight") The complete commentary on the Torah, which was finished shortly before his death.
Діни философия
Есод Мора Весод Хатора (1158), Киелі кітаптағы міндеттемелердің бөлінісі және олардың себептері туралы.
Yesod Mora Vesod Hatorah (1158), on the division of and reasons for the Biblical commandments.
Математика
Сефер ха-Экхад, 1–9 сандарының ерекшеліктері туралы. Сефер ха Миспар немесе Есод Миспар, арифметика. Лухот, астрономиялық кестелер. Сефер ха 'Иббур, күнтізбе туралы. Кели ха Нехошет, астролябия туралы. Шалош Ше'елот, Давид бен Иосиф Нарбонидің үш хронологиялық сұрағына жауап ретінде.
Sefer ha Ekhad, on the peculiarities of the numbers 1–9. Sefer ha Mispar or Yesod Mispar, arithmetic. Luchot, astronomical tables. Sefer ha 'Ibbur, on the calendar. Keli ha Nechoshet, on the astrolabe. Shalosh She'elot, in answer to three chronological questions of David ben Joseph Narboni.
Поэзия
Ибн Езраның тағы да көптеген өлеңдері бар, олардың бір бөлігі діни, ал бір бөлігі – достық, шарап, нұсқаулық немесе сатиралық тақырыптарда. Досы Йегуда Халеви сияқты, ол араб поэзиясының "Мувашшах" түрін пайдаланды.
There are a great many other poems by Ibn Ezra, some of them religious and some secular – about friendship, wine, didactic or satirical. Like his friend Yehuda Halevi, he used the Arabic poetic form of Muwashshah.
Мұра
Айдағы Абенезра кратері Ибн Езраның құрметіне аталған. Роберт Браунингтің "Рабби бен Езра" поэмасы "Менің қасымда қартай, болашақ әлі алдында" деп басталады және Браунингтің 1864 жылғы "Dramatis Personæ" поэзия жинағында жарияланған Ибн Езраның өмірі мен еңбектері туралы толғаныстан туындаған.
The crater Abenezra on the Moon was named in honor of Ibn Ezra. Robert Browning's poem "Rabbi ben Ezra", beginning "Grow old along with me/The best is yet to be", is derived from a meditation on Ibn Ezra's life and work that appeared in Browning's 1864 poetry collection Dramatis Personæ.
Жерлеу
Яһуди дәстүріне сәйкес, Ыбырайым ибн Езра Кабул қаласында Яһуда Халевимен бірге жерленген.
According to Jewish tradition, Abraham ibn Ezra was buried in Cabul, alongside Judah Halevi.