Кіріспе

12 ғасырдағы сефардтық раввин және астролог Ибраһим бен Мейр Ибн Езра (жиі ראב"ע деп қысқартылады; إبراهيم المجيد ابن عزرا Ибрахим аль Маджид ибн Езра; сондай-ақ Abenezra немесе жай ғана Ибн Езра деп белгілі, 1089 / 1092 – 27 қаңтар 1164 / 23 қаңтар 1167) – орта ғасырлардағы ең көрнекті яһуди библиялық түсіндірушілер мен философтарының бірі. Ол Сарагоса тайфасының (қазіргі Наварра) Тудела қаласында дүниеге келген.

Өмірбаян

Ыбырайым ибн Езра Наваррадағы ең көне және маңызды яһуди қауымдастықтарының бірі – Тудела қаласында дүниеге келді. Сол кезде қала мұсылмандық Сарагоса тайфасының әмірлерінің билігінде болды. Бірақ, кейін Кордоваға көшіп келгенде, ол оны өз туған жері деп айтты. Ибн Езра Яһуда Халевидің 14 жасқа үлкен досы еді. Ибн Езра жас кезінде Кордоваға көшкенде, Халеви де оны ілесіп келді. Бұл үрдіс 1137 жылы екеуі де көшпелі өмір бастағанда да жалғасты. Халеви 1141 жылы қайтыс болды, ал Ибн Езра үш онжылдық бойы саяхаттап, Бағдатқа дейін жетті. Саяхаттары барысында ол өтіп кеткен жерлерді суреттейтін әлемдік поэзия жазуға және оны ең жақсы есте сақтайтын Тораның терең ойлы түсіндірмелерін жазуға кірісті.

Шығармалары

Испанияда Ибн Езра көрнекті ақын және ойшыл ретінде танымал болды. Дегенмен, оның өлеңдерінен басқа, оның шығармаларының көп бөлігі 1140 жылдан кейін жазылған. Еврей тілінде жазылған бұл еңбектер, еврей грамматикасы, Киелі кітаптарды түсіндіру және ғылыми теорияны қамтыды. Олар испандық ғалымдар зерттеген араб ғалымдарының еңбектерімен байланысты болды. Көптеген жазбаларын Италияда бастаған Ибн Езра, грамматик және Киелі кітапты түсіндіруші Юда бен Давид Хайюдждің еңбектерін түпнұсқасынан – еврей-араб тілінен еврей тіліне аудару үшін көп еңбек етті. 1140 жылы жарық көрген бұл аудармалар еврей тіліндегі грамматиканың алғашқы түсіндірмелерінің бірі болды. Ол тәуелсіз сынға салып, кейбір жазушылардың пікірінше, рационализмге бейімділік танытты. Сонымен қатар, ол қарапайым және логикалық түсіндірмелерді Мидрашпен араластырғандарды қатты сынады, мұндай түсіндірмелердің мағынаны түсінуді алмастыруға бағытталмағанын айтты. Ибн Езраны жоғары библейлік сынның жақтаушылары Тораны зерттеудегі алғашқы пионерлердің бірі деп санайды. Барух Спиноза Мұсаның Тораның авторы емес екенін және Тора мен басқа да протоканондық кітаптарды басқа біреу жазғанын немесе редакциялағанын айта келе, Ибн Езраның Заңның 5-кітабына (Деутерономия) жасаған түсініктемесін келтіреді. Түсіндірмесінде Ибн Езра Деутерономия 1:1-ге назар аударады және Мұсаны "Иорданның арғы жағында" деп атаудың себебін түсіндіруге тырысады, өйткені жазушы Қанаан жерінде (Иордан өзенінің батысында) тұрғандай сезім береді, бірақ Мұса мен Израиль ұлдары Киелі кітаптағы оқиғаның сол тұсында Иорданды кесіп өтпеген еді. Бұл сәйкессіздікті Тораның басқа жерлерімен байланыстыра отырып, Ибн Езра былай деді: "Егер сіз келесі қиын мәселелердің мәнін түсіне алсаңыз: 1) осы кітаптың соңғы он екі тарауы (яғни, 5-кітаптың 34:1–12, Мұсаның өлімін сипаттайды), 2) 'Мұса осы әнді сол күні жазып, Израиль ұлдарына үйретті' (Деутерономия 31:22); 3) 'Сол кезде қанаандықтар елде тұрды' (Жаратылыс 12:6); 4) 'Құдайдың тауында Ол көрінеді' (Жаратылыс 22:14); 5) 'Міне, оның [Басан патшасы Огтың] төсегі темір төсек [Амон ұлдарының Раббасында емес пе?]' – онда сіз шындықты түсінесіз". Ол бұл сөздерді "Мұса емес, одан көп уақыт өткен адам жазған Кітап екенін және Мұса басқа кітап жазғанын анық көрсетеді" деп түсіндірді. Ал православиелік жазушылар Ибн Езраның түсіндірмесін Тораның Мұсаға құдайдан берілгені туралы еврей дәстүрімен үйлеседі дейді. Ибн Езра сондай-ақ Ишая кітабын кем дегенде екі бөлікке бөлген алғашқы ғалымдардың бірі болып табылады. Ол Ишая кітабына жасаған түсініктемесінде 1–39 тараулардың біздің заманымыздан бұрынғы 8 ғасырдың екінші жартысына, ал 40–66 тараулардың біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырдың соңғы үштен бірінен кейінгі кезеңмен байланысты екенін атап өтті. Бүгінгі таңда барлық еврейлер мен христиандардың көпшілігі бұл кітапты Бірінші Ишая және Екінші Ишая деп бөлуді қабылдады. Ибн Езраның түсініктемелері, әсіресе ұзақ эссенің бір бөлігі, дін философиясына көптеген үлес қосты. Осы салаға жататын еңбектерінің бірі – "Есод Мора" ("Құрбандықтың негізі"), ол 1158 жылы Лондоннан келген досы Иосиф бен Яковқа арналған, Киелі кітаптағы бұйрықтардың мағынасы мен себептерін зерттейді. Оның философиялық ойлауында неоплатондық идеялар басым, сонымен қатар астрология да оның дүниетанымында маңызды орын алды. Ол математика және астрономия саласында да көптеген еңбектер жазды.

Киелі кітап түсініктемелері

Sefer ha Yashar ("Дұрыс кітабы") Тораға жасалған толық түсіндірме, ол дүниеден өткенге дейін аяқталды.

Діни философия

Есод Мора Весод Хатора (1158), Киелі кітаптағы міндеттемелердің бөлінісі және олардың себептері туралы.

Математика

Сефер ха-Экхад, 1–9 сандарының ерекшеліктері туралы. Сефер ха Миспар немесе Есод Миспар, арифметика. Лухот, астрономиялық кестелер. Сефер ха 'Иббур, күнтізбе туралы. Кели ха Нехошет, астролябия туралы. Шалош Ше'елот, Давид бен Иосиф Нарбонидің үш хронологиялық сұрағына жауап ретінде.

Поэзия

Ибн Езраның тағы да көптеген өлеңдері бар, олардың бір бөлігі діни, ал бір бөлігі – достық, шарап, нұсқаулық немесе сатиралық тақырыптарда. Досы Йегуда Халеви сияқты, ол араб поэзиясының "Мувашшах" түрін пайдаланды.

Мұра

Айдағы Абенезра кратері Ибн Езраның құрметіне аталған. Роберт Браунингтің "Рабби бен Езра" поэмасы "Менің қасымда қартай, болашақ әлі алдында" деп басталады және Браунингтің 1864 жылғы "Dramatis Personæ" поэзия жинағында жарияланған Ибн Езраның өмірі мен еңбектері туралы толғаныстан туындаған.

Жерлеу

Яһуди дәстүріне сәйкес, Ыбырайым ибн Езра Кабул қаласында Яһуда Халевимен бірге жерленген.